Risale:30. Söz (Kur'an Hattı)
Önceki Risale: Yirmi Dokuzuncu Söz ←Sözler → Otuz Birinci Söz: Sonraki Risale
Bu risale hakkında bilgi edinmek için Otuzuncu Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Otuzuncu Söz okuma sayfasına gidin
طلسمِ كائناتى كشف ايدن، قرآنِ حكيمڭ مهمّ بر طلسمنى حلّ ايدن
اوتوزنجى سوز
"أنا" و "ذرّه"دن عبارت بر " ألف" بر "نقطه"در.
شو سوز ايكى مقصددر. برنجى مقصد، "أنا"نڭ ماهيت و نتيجهسندن؛ ايكنجى مقصد، "ذرّه"نڭ حركت و وظيفهسندن بحث ايدر.
برنجى مقصد
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
شو آيتڭ بيوك خزينهسندن تك بر جوهرينه إشارت ايدهجگز. شويله كه:
گوك، زمين، طاغ تحمّلندن چكينديگى و قورقديغى أمانتڭ متعدّد وجوهندن بر فردى، بر وجهى، أنادر. أوت أنا، زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر عالمِ إنسانيتڭ أطرافنه دال بوداق صالان نورانى بر شجرهِٔ طوبٰى ايله، مدهش بر شجرهِٔ زقّومڭ چكردگيدر.
شو عظيم حقيقته گيريشمهدن أوّل، او حقيقتڭ فهمنى تسهيل ايدهجك بر مقدّمه بيان ايدرز. شويله كه:
أنا، كنوزِ مخفيه اولان أسماءِ إلٰهيهنڭ آناختارى اولديغى گبى، كائناتڭ طلسمِ مغلقنڭ دخى آناختارى اولارق بر معمّاىِ مشكلكشادر، بر طلسمِ حيرتفزادر. او أنا ماهيتنڭ بيلنمسيله، او غريب معمّا، او عجيب طلسم اولان أنا آچيلير و كائنات طلسمنى و عالمِ وجوبڭ كنوزينى دخى آچار. شو مسئلهيه دائر "شَمَّه" إسمنده بر رسالهِٔ عربيهمده شويله بحث ايتمشز كه:
عالمڭ مفتاحى إنسانڭ ألندهدر و نفسنه طاقيلمشدر. كائنات قپولرى ظاهرًا آچيق گورونوركن، حقيقةً قپاليدر. جنابِ حق، أمانت جهتيله إنسانه "أنا" نامنده اويله بر مفتاح ويرمش كه؛ عالمڭ بتون قپولرينى آچار و اويله طلسملى بر أنانيت ويرمش كه؛ خلّاقِ كائناتڭ كنوزِ مخفيهسنى اونڭ ايله كشف ايدر. فقط أنا، كنديسى ده غايت مغلق بر معمّا و آچيلمهسى مشكل بر طلسمدر. أگر اونڭ حقيقى ماهيتى و سرِّ خلقتى بيلينسه؛ كنديسى آچيلديغى گبى كائنات دخى آچيلير. شويله كه:
صانعِ حكيم، إنسانڭ ألنه أمانت اولارق، ربوبيتنڭ صفات و شئوناتنڭ حقيقتلرينى گوسترهجك، طانيتديرهجق، إشارات و نمونهلرى جامع بر أنا ويرمشدر. تا كه او أنا، بر واحدِ قياسى اولوب، أوصافِ ربوبيت و شئوناتِ الوهيت بيلينسين. فقط واحدِ قياسى، بر موجودِ حقيقى اولمق لازم دگل. بلكه هندسهدهكى فرضى خطلر گبى، فرض و توهّمله بر واحدِ قياسى تشكيل ايديلهبيلير. علم و تحقّقله حقيقى وجودى لازم دگلدر.
سؤال: نه ايچون جنابِ حقّڭ صفات و أسماسنڭ معرفتى، أنانيته باغليدر؟
الجواب: چونكه مطلق و محيط بر شيئڭ حدودى و نهايتى اولماديغى ايچون، اوڭا بر شكل ويريلمز و اوستنه بر صورت و بر تعيّن ويرمك ايچون حكم ايديلمز، ماهيتى نه اولديغى آڭلاشيلماز. مثلا: ظلمتسز دائمى بر ضيا، بيلينمز و حسّ ايديلمز. نه وقت حقيقى ويا وهمى بر قراڭلق ايله بر حد چكيلسه، او وقت بيلينير.
ايشته جنابِ حقّڭ علم و قدرت، حكيم و رحيم گبى صفات و أسماسى؛ محيط، حدودسز، شريكسز اولديغى ايچون اونلره حكم ايديلمز و نه اولدقلرى بيلينمز و حسّ اولنماز. اويله ايسه حقيقى نهايت و حدلرى اولماديغندن، فرضى و وهمى بر حدّى چيزمك لازم گلييور. اونى ده أنانيت ياپار. كندنده بر ربوبيتِ موهومه، بر مالكيت، بر قدرت، بر علم تصوّر ايدر؛ بر حدّ چيزر. اونڭ ايله محيط صفتلره بر حدِّ موهوم وضع ايدر. "بورايه قدر بنم، اوندن صوڭره اونڭدر" دييه بر تقسيمات ياپار. كندندهكى ئولچوجكلر ايله، اونلرڭ ماهيتنى يواش يواش آڭلار.
مثلا: دائرهِٔ ملكنده موهوم ربوبيتيله، دائرهِٔ ممكناتده خالقنڭ ربوبيتنى آڭلار و ظاهر مالكيتيله، خالقنڭ حقيقى مالكيتنى فهم ايدر و "بو خانهيه مالك اولديغم گبى، خالق ده شو كائناتڭ مالكيدر." دير و جزئى علميله اونڭ علمنى فهم ايدر و كسبى صنعتجغيله او صانعِ ذو الجلالڭ إبداعِ صنعتنى آڭلار. مثلا: "بن شو أوى ناصل ياپدم و تنظيم ايتدم. اويله ده شو دنيا خانهسنى بريسى ياپمش و تنظيم ايتمش." دير. و هكذا... بتون صفات و شئوناتِ إلٰهيهيى بر درجه بيلديرهجك، گوسترهجك بيڭلر أسرارلى أحوال و صفات و حسّيات، أناده مندرجدر.
ديمك أنا، آيينهمثال و واحدِ قياسى و آلَتِ إنكشاف و معناىِ حرفى گبى؛ معناسى كندنده اولميان و باشقهسنڭ معناسنى گوسترن، وجودِ إنسانيتڭ قالين ايپندن شعورلى بر تل و ماهيتِ بشريهنڭ حلّهسندن اينجه بر ايپ و شخصيتِ آدميتڭ كتابندن بر ألفدر كه، او ألفڭ "ايكى يوزى" وار.
برى، خيره و وجوده باقار. او يوز ايله يالڭز فيضه قابلدر. ويرنى قبول ايدر، كندى ايجاد ايدهمز. او يوزده فاعل دگل، ايجاددن ألى قيصهدر.
بر يوزى ده شرّه باقار و عدمه گيدر. شو يوزده او فاعلدر، فعل صاحبيدر.
هم اونڭ ماهيتى، حرفيهدر؛ باشقهسنڭ معناسنى گوسترر. ربوبيتى خياليهدر. وجودى او قدر ضعيف و اينجهدر كه؛ بِالذّات كندنده هيچ بر شيئه تحمّل ايدهمز و يوكلنهمز. بلكه أشيانڭ درجات و مقدارلرينى بيلديرن ميزان الحرارت و ميزان الهوا گبى ميزانلر نوعندن بر ميزاندر كه؛ واجب الوجودڭ مطلق و محيط و حدودسز صفاتنى بيلديرن بر ميزاندر.
ايشته ماهيتنى شو طرزده بيلن و إذعان ايدن و اوڭا گوره حركت ايدن قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا بشارتنده داخل اولور. أمانتى بِحقٍّ أدا ايدر و او أنانڭ دوربينيله، كائنات نه اولديغنى و نه وظيفه گورديگنى گورور و آفاقى معلومات نفسه گلديگى وقت، أناده بر مصدّق گورور. او علوم، نور و حكمت اولارق قالير. ظلمت و عبثيته إنقلاب ايتمز.
وقتا كه أنا، وظيفهسنى شو صورتله ايفا ايتدى؛ واحدِ قياسى اولان موهوم ربوبيتنى و فرضى مالكيتنى ترك ايدر. لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ دير. حقيقى عبوديتنى طاقينير. مقامِ أحسنِ تقويمه چيقار.
أگر او أنا، حكمتِ خلقتنى اونوتوب، وظيفهِٔ فطريهسنى ترك ايدهرك كندينه معناىِ إسميله باقسه، كندينى مالك إعتقاد ايتسه؛ او وقت أمانتده خيانت ايدر، وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا آلتنده داخل اولور. ايشته بتون شركلرى و شرلرى و ضلالتلرى توليد ايدن أنانيتڭ شو جهتندندر كه؛ سماوات و أرض و جبال تدهّش ايتمشلر، فرضى بر شركدن قورقمشلر.
أوت أنا اينجه بر ألف، بر تل، فرضى بر خط ايكن، ماهيتى بيلينمزسه، تستّر طوپراغى آلتنده نشو و نما بولور؛ گيتدكجه قالينلاشير. وجودِ إنسانڭ هر طرفنه ياييلير. قوجه بر أژدرها گبى، وجودِ إنسانى بلع ايدر. بتون او إنسان، بتون لطائفيله عادتا أنا اولور.
صوڭره نوعڭ أنانيتى ده بر عصبيتِ نوعيه و ملّيه جهتيله او أنانيته قوّت ويروب؛ او أنا، أنانيتِ نوعيهيه إستناد ايدهرك، شيطان گبى، صانعِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى مبارزه ايدر.
صوڭره قياسِ بِالنفس صورتيله هركسى، حتّى هر شيئى كندينه قياس ايدوب، جنابِ حقّڭ ملكنى اونلره و أسبابه تقسيم ايدر. غايت عظيم بر شركه دوشر. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖيمٌ مئالنى گوسترر.
أوت ناصل ميرى مالندن قرق پارهيى چالان بر آدم، بتون حاضر آرقداشلرينه برر درهم آلماسنى قبول ايله هضم ايدهبيلير. اويله ده "كنديمه مالكم" ديين آدم، "هر شى كندينه مالكدر" ديمگه و إعتقاد ايتمگه مجبوردر.
ايشته أنا، شو خائنانه وضعيتنده ايكن؛ جهلِ مطلقدهدر. بيڭلر فنونى بيلسه ده، جهلِ مركّبله بر أجهلدر. چونكه طويغولرى، أفكارلرى كائناتڭ أنوارِ معرفتنى گتيرديگى وقت، نفسنده اونى تصديق ايدهجك، ايشيقلانديرهجق و إدامه ايدهجك بر مادّه بولمديغى ايچون سونرلر. گلن هر شى، نفسندهكى رنكلر ايله بويالانير. محضِ حكمت گلسه، نفسنده عبثيتِ مطلقه صورتنى آلير. چونكه شو حالدهكى أنانڭ رنگى، شرك و تعطيلدر، اللّٰهى إنكاردر. بتون كائنات پارلاق آيتلرله طولسه؛ او أنادهكى قراڭلقلى بر نقطه، اونلرى نظرده سوندورر، گوسترمز.
اون برنجى سوزده ماهيتِ إنسانيهنڭ و ماهيتِ إنسانيهدهكى أنانيتڭ، (معناىِ حرفى جهتيله) نه قدر حسّاس بر ميزان و طوغرى بر مقياس و محيط بر فهرسته و مكمّل بر خريطه و جامع بر آيينه و كائناته گوزل بر تقويم، بر روزنامه اولديغى غايت قطعى بر صورتده تفصيل ايديلمشدر. اوڭا مراجعت ايديلسين. او سوزدهكى تفصيلاته إكتفاءً قيصه كسهرك مقدّمهيه نهايت ويردك.
أگر مقدّمهيى آڭلادڭسه گل، حقيقته گيرييورز.
ايشته باق: عالمِ إنسانيتده، زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر ايكى جريانِ عظيم، ايكى سلسلهِٔ أفكار؛ هر طرفده و هر طبقهِٔ إنسانيهده دال بوداق صالمش، ايكى شجرهِٔ عظيمه حكمنده... برى، سلسلهِٔ نبوّت و ديانت؛ ديگرى، سلسلهِٔ فلسفه و حكمت، گلمش گيدييور. هر نه وقت او ايكى سلسله إمتزاج و إتّحاد ايتمش ايسه، يعنى سلسلهِٔ فلسفه، سلسلهِٔ ديانته دخالت ايدوب إطاعت ايدهرك خدمت ايتمشسه؛ عالمِ إنسانيت پارلاق بر صورتده بر سعادت، بر حياتِ إجتماعيه گچيرمشدر. نه وقت آيرى گيتمشلر ايسه، بتون خير و نور، سلسلهِٔ نبوّت و ديانت أطرافنه طوپلانمش و شرلر و ضلالتلر، فلسفه سلسلهسنڭ أطرافنه جمع اولمشدر. شيمدى شو ايكى سلسلهنڭ منشألرينى، أساسلرينى بولمالىيز.
ايشته ديانت سلسلهسنه إطاعت ايتمهين سلسلهِٔ فلسفه كه، بر شجرهِٔ زقّوم صورتنى آلوب، شرك و ضلالت ظلماتنى أطرافنه طاغيتير. حتّى قوّهِٔ عقليه دالنده؛ دهريّون، مادّيون، طبيعيّون ميوهلرينى، بشر عقلنڭ ألنه ويرمش. و قوّهِٔ غضبيه دالنده؛ نمرودلرى، فرعونلرى، شدّادلرى ﴿حاشيه[1]﴾ بشرڭ باشنه آتمش. و قوّهِٔ شهويهِٔ بهيميه دالنده؛ آلههلرى، صنملرى و الوهيت دعوا ايدنلرى ثمره ويرمش، يتيشديرمش.
او شجرهِٔ زقّومڭ منشئى ايله سلسلهِٔ نبوّتڭ كه بر شجرهِٔ طوباءِ عبوديت حكمنده بولونان او سلسلهنڭ، كُرهِٔ زمينڭ باغنده مبارك داللرى: قوّهِٔ عقليه دالنده أنبياء و مرسلين و أولياء و صدّيقين ميوهلرينى يتيشديرديگى گبى.. قوّهِٔ دافعه دالنده عادل حاكملرى، مَلك گبى مَلِكلر ميوهسنى ويرن و قوّهِٔ جاذبه دالنده حسنِ سيرت و عصمتلى جمالِ صورت و سخاوت و كرمنامدارلر ميوهسنى يتيشديرن و بشر ناصل شو كائناتڭ أڭ مكمّل بر ميوهسى اولديغنى گوسترن او شجرهنڭ منشئى ايله برابر أنانڭ ايكى جهتندهدر. او ايكى شجرهيه منشأ و مدار، أساسلى بر چكردك اولارق أنانڭ ايكى وجهنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
أنانڭ بر وجهنى نبوّت طوتمش گيدييور؛ ديگر وجهنى فلسفه طوتمش گلييور.
نبوّتڭ وجهى اولان برنجى وجه: عبوديتِ محضهنڭ منشئيدر. يعنى أنا، كندينى عبد بيلير. باشقهسنه خدمت ايدر، آڭلار. ماهيتى حرفيهدر. يعنى باشقهسنڭ معناسنى طاشييور، فهم ايدر. وجودى، تَبَعيدر. يعنى باشقه بريسنڭ وجودى ايله قائم و ايجاديله ثابتدر، إعتقاد ايدر. مالكيتى، وهميهدر. يعنى كندى مالكنڭ إذنى ايله؛ صورى، موقّت بر مالكيتى واردر، بيلير. حقيقتى، ظلّيهدر. يعنى، حق و واجب بر حقيقتڭ جلوهسنى طاشييان ممكن و مسكين بر ظلدر. وظيفهسى ايسه، كندى خالقنڭ صفات و شئوناتنه مقياس و ميزان اولارق، شعوركارانه بر خدمتدر.
ايشته أنبياء و أنبياء سلسلهسندهكى أصفياء و أولياء أنايه شو وجهله باقمشلر، بويله گورمشلر، حقيقتى آڭلامشلر. بتون ملكى مالك الملكه تسليم ايتمشلر و حكم ايتمشلر كه: او مالكِ ذو الجلالڭ نه ملكنده، نه ربوبيتنده، نه الوهيتنده شريك و نظيرى يوقدر؛ معين و وزيره محتاج دگل؛ هر شيئڭ آناختارى اونڭ ألندهدر؛ هر شيئه قادرِ مطلقدر. أسباب، بر پردهِٔ ظاهريهدر؛ طبيعت، بر شريعتِ فطريهسيدر و قانونلرينڭ بر مجموعهسيدر و قدرتنڭ بر مسطريدر.
ايشته شو پارلاق نورانى گوزل يوز، حياتدار و معنيدار بر چكردك حكمنه گچمش كه؛ خالقِ ذو الجلال بر شجرهِٔ طوباءِ عبوديتى اوندن خلق ايتمشدر كه، اونڭ مبارك داللرى، عالمِ بشريتڭ هر طرفنى نورانى ميوهلرله تزيين ايتمشدر. بتون زمانِ ماضيدهكى ظلماتى طاغيتوب، او اوزون زمانِ ماضى؛ فلسفهنڭ گورديگى گبى بر مزارِ أكبر، بر عدمستان اولماديغنى، بلكه إستقباله و سعادتِ أبديهيه آتلامق ايچون، أرواحِ آفلينه بر مدارِ أنوار و مختلف باصامقلى بر معراجِ منوّر و آغير يوكلرينى بيراقان و سربست قالان و دنيادن گوچوب گيدن روحلرڭ نورانى بر نورستانى و بر بوستانى اولديغنى گوسترر.
ايكنجى وجه ايسه: فلسفه طوتمشدر. فلسفه ايسه، أنايه معناىِ إسميله باقمش. يعنى كندى كندينه دلالت ايدر، دير. معناسى كندندهدر، كندى حسابنه چاليشير، حكم ايدر. وجودى أصلى، ذاتى اولديغنى تلقّى ايدر. يعنى ذاتنده بِالذّات بر وجودى واردر، دير. بر حقِّ حياتى وار، دائرهِٔ تصرّفنده حقيقى مالكدر، زعم ايدر. اونى بر حقيقتِ ثابته ظن ايدر. وظيفهسنى، حبِّ ذاتندن نشئت ايدن بر تكمّلِ ذاتى اولديغنى بيلير و هكذا.. چوق أساساتِ فاسدهيه مسلكلرينى بنا ايتمشلر.
او أساسات، نه قدر أساسسز و چوروك اولديغنى سائر رسالهلرمده و بِالخاصّه سوزلرده خصوصًا اون ايكنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده قطعى إثبات ايتمشز. حتّى سلسلهِٔ فلسفهنڭ أڭ مكمّل فردلرى و او سلسلهنڭ داهيلرى اولان أفلاطون و آرسطو، ابن سينا و فارابى گبى آدملر؛ "إنسانيتڭ غايت الغاياتى، "تشبّه بِالواجب"در.. يعنى واجب الوجوده بڭزهمكدر" دييوب فرعونانه بر حكم ويرمشلر و أنانيتى قامچيلايوب شرك درهلرنده سربست قوشديرهرق؛ أسبابپرست، صنمپرست، طبيعتپرست، نجومپرست گبى چوق أنواعِ شرك طائفهلرينه ميدان آچمشلر. إنسانيتڭ أساسنده مندرج اولان عجز و ضعف، فقر و إحتياج، نقص و قصور قپولرينى قپايوب، عبوديتڭ يولنى سدّ ايتمشلر. طبيعته صاپلانوب، شركدن تمامًا چيقهميوب، شكرڭ گنيش قپوسنى بولامامشلر.
نبوّت ايسه: غايهِٔ إنسانيت و وظيفهِٔ بشريت، أخلاقِ إلٰهيه ايله و سجاياىِ حسنه ايله تخلّق ايتمكله برابر، عجزينى بيلوب قدرتِ إلٰهيهيه إلتجا، ضعفنى گوروب قوّتِ إلٰهيهيه إستناد، فقرينى گوروب رحمتِ إلٰهيهيه إعتماد، إحتياجنى گوروب غناءِ إلٰهيهدن إستمداد، قصورينى گوروب عفوِ إلٰهىيه إستغفار، نقصنى گوروب كمالِ إلٰهىيه تسبيحخوٰان اولمقدر دييه، عبوديتكارانه حكم ايتمشلر.
ايشته ديانته إطاعت ايتمهين فلسفهنڭ بويله يولى شاشيرديغى ايچوندر كه؛ أنا كندى ديزگيننى ألنه آلمش، ضلالتڭ هر بر نوعنه قوشمش. ايشته شو وجهدهكى أنانڭ باشى اوستنده بر شجرهِٔ زقّوم نشو و نما بولوب، عالمِ إنسانيتڭ ياريسندن فضلهسنى قاپلامش.
ايشته او شجرهنڭ قوّهِٔ شهويهِٔ بهيميه دالنده، بشرڭ أنظارينه ويرديگى ميوهلر ايسه؛ أصناملر و آلههلردر. چونكه فلسفهنڭ أساسنده، قوّت مستحسندر. حتّى ﴿اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ﴾ بر دستوريدر. "غلبه ايدنده بر قوّت وار. قوّتده حق واردر." دير. ﴿حاشيه[2]﴾ ظلمى معنًا آلقيشلامش؛ ظالملرى تشجيع ايتمشدر و جبّارلرى، الوهيت دعواسنه سَوق ايتمشدر.
هم مصنوعدهكى گوزللگى و نقشدهكى حسنى، مصنوعه و نقشه مال ايدوب، صانع و نقّاشڭ مجرّد و مقدّس جمالنڭ جلوهسنه نسبت ايتميهرك، "نه گوزل ياپيلمش" يرينه "نه گوزلدر" دير. پرستشه لايق بر صنم حكمنه گتيرر.
هم هركسه صاتيلان مزخرف، خودفروش، گوستريجى، رياكار بر حسنى إستحسان ايتديگى ايچون رياكارلرى آلقيشلامش، صنممثاللرى كندى عابدلرينه عابده ﴿حاشيه[3]﴾ ياپمشدر.
او شجرهنڭ قوّهِٔ غضبيه دالنده، بيچاره بشرڭ باشنده كوچك بيوك نمرودلر، فرعونلر، شدّادلر ميوهلرينى يتيشديرمش. قوّهِٔ عقليه دالنده، عالمِ إنسانيتڭ دماغنه دهريّون، مادّيون، طبيعيّون گبى ميوهلرى ويرمش؛ بشرڭ بيننى بيڭ پارچه ايتمشدر.
شيمدى شو حقيقتى تنوير ايچون، فلسفه مسلگنڭ أساساتِ فاسدهسندن نشئت ايدن نتيجهلريله، سلسلهِٔ نبوّتڭ أساساتِ صادقهسندن تولّد ايدن نتيجهلرينڭ بيڭلر موازنهسندن نمونه اولارق اوچ درت مثال ذكر ايدييورز.
مثلا: نبوّتڭ حياتِ شخصيهدهكى دستورى نتيجهلرندن تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللّٰهِ قاعدهسيله "أخلاقِ إلٰهيه ايله متّصف اولوب جنابِ حقّه متذلّلانه توجّه ايدوب عجز، فقر، قصوريڭزى بيلوب درگاهنه عبد اولڭز" دستورى نرهده؟ فلسفهنڭ تشبّه بِالواجب إنسانيتڭ غايتِ كماليدر قاعدهسيله "واجب الوجوده بڭزهمگه چاليشڭز" خودفروشانه دستورى نرهده؟ أوت نهايتسز عجز، ضعف، فقر، إحتياج ايله يوغرولمش اولان ماهيتِ إنسانيه نرهده؟ نهايتسز قدير، قوى، غنى و مستغنى اولان واجب الوجودڭ ماهيتى نرهده؟..
ايكنجى مثال: نبوّتڭ حياتِ إجتماعيهدهكى دستورى نتيجهلرندن و شمس و قمردن طوت، تا نباتات حيواناتڭ إمدادينه و حيوانات إنسانڭ إمدادينه، حتّى ذرّاتِ طعاميه حجيراتِ بدنڭ إمدادينه و معاونتنه قوشديريلان دستورِ تعاون، قانونِ كرم، ناموسِ إكرام نرهده؟ فلسفهنڭ حياتِ إجتماعيهدهكى دستورلرندن و يالڭز بر قسم ظالم و جاناوار إنسانلرڭ و وحشى حيوانلرڭ، فطرتلرينى سوءِ إستعماللرندن نشئت ايدن دستورِ جدال نرهده؟ أوت دستورِ جدالى او قدر أساسلى و كلّى قبول ايتمشلر كه، "حيات بر جدالدر" دييه أبلهانه حكم ايتمشلر.
اوچنجى مثال: نبوّتڭ توحيدِ إلٰهى حقّندهكى نتائجِ عاليهسندن و دستورِ غاليهسندن اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ يعنى "هر برلگى بولونان، يالڭز بردن صدور ايدهجكدر. مادام هر شيده و بتون أشياده بر برلك وار، ديمك بر تك ذاتڭ ايجاديدر" دييه اولان توحيدكارانه دستورى نرهده؟ أسكى فلسفهنڭ بر دستورِ إعتقاديهسندن اولان اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ اِلَّا الْوَاحِدُ "بردن بر صدور ايدر" يعنى "بر ذاتدن، بِالذّات بر تك صدور ايدهبيلير. سائر شيلر، واسطهلر واسطهسيله اوندن صدور ايدر" دييه غنىِّ على الإطلاق و قديرِ مطلقى عاجز وسائطه محتاج گوسترهرك، بتون أسبابه و وسائطه، ربوبيتده بر نوع شركت ويروب خالقِ ذو الجلاله، "عقلِ أوّل" نامنده بر مخلوقى ويروب، عادتا سائر ملكنى أسبابه و وسائطه تقسيم ايدهرك بر شركِ عظيمه يول آچان، شركآلود و ضلالتپيشه او فلسفهنڭ دستورى نرهده؟ حكمانڭ يوكسك قسمى اولان اشراقيّون بويله خلط ايتسهلر؛ مادّيون، طبيعيّون گبى آشاغى قسملرى نه قدر خلط ايدهجكلرينى قياس ايدهبيليرسڭ.
دردنجى مثال: نبوّتڭ دستورِ حكيمانهسندن وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ سرّيله: "هر شيئڭ، هر ذىحياتڭ نتيجهسى و حكمتى كندينه عائد بر ايسه؛ صانعنه عائد نتيجهلرى، فاطرينه باقان حكمتلرى بيڭلردر. هر بر شيئڭ، حتّى بر ميوهنڭ؛ بر آغاجڭ ميوهلرى قدر حكمتلرى، نتيجهلرى بولونديغى" محضِ حقيقت اولان دستورِ حكمت نرهده؟ فلسفهنڭ "هر بر ذىحياتڭ نتيجهسى كندينه باقار وياخود إنسانڭ منافعنه عائددر" دييه، قوجه بر طاغ گبى آغاجه، خردل گبى بر ميوه، بر نتيجه طاقمق گبى غايت معناسز بر عبثيت ايچنده گورديگى حكمتسز حكمتِ مزخرفه دستورلرى نرهده؟ شو حقيقت، اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتنده بر درجه گوسترلديگندن قيصه كسدك.
ايشته بو درت مثاله، بيڭلر مثالى قياس ايدهبيليرسڭ. "لمعات" نامندهكى بر رسالهده بر قسمنه إشارت ايتمشز.
ايشته فلسفهنڭ شو أساساتِ فاسدهسندن و نتائجِ وخيمهسندندر كه:
إسلام حكماسندن ابن سينا و فارابى گبى داهيلر، شعشعهِٔ صوريسنه مفتون اولوب، او مسلگه آلدانوب، او مسلگه گيردكلرندن؛ عادى بر مؤمن درجهسنى آنجق قزانهبيلمشلر. حتّى إمامِ غزالى گبى بر حجّة الإسلام، اونلره او درجهيى ده ويرمهمش.
هم متكلّمينڭ متبحّرين علماسندن اولان معتزله إماملرى، زينتِ صوريسنه مفتون اولوب، او مسلگه جدّى تماس ايدهرك، عقلى حاكم إتّخاذ ايتدكلرندن، آنجق فاسق مبتدع بر مؤمن درجهسنه چيقهبيلمشلر.
هم اُدباىِ إسلاميهنڭ مشهورلرندن بدبينلكله معروف أبو العلاءِ مَعَرّى و يتيمانه آغلاييشيله موصوف عُمَر خيّام گبيلرڭ، او مسلگڭ نفسِ أمّارهيى اوقشايان ذوقيله ذوقلنمسى سببيله، أهلِ حقيقت و كمالدن بر سيللهِٔ تحقير و تكفير ييوب؛ "أدبسزلك ايدييورسڭز، زندقهيه گيرييورسڭز، زنديقلرى يتيشديرييورسڭز" دييه زجركارانه تأديب طوقاتلرينى آلمشلر.
هم مسلكِ فلسفهنڭ أساساتِ فاسدهسندندر كه: أنا، كندى ذاتنده هوا گبى ضعيف بر ماهيتى اولديغى حالده، فلسفهنڭ مشئوم نظرى ايله معناىِ إسمى جهتيله باقديغى ايچون؛ گويا بخارمثال او أنا تميّع ايدوب، صوڭره الفت جهتيله و مادّياته توغّل سببيله گويا تصلّب ايدييور. صوڭره غفلت و إنكار ايله او أنانيت تجمّد ايدر. صوڭره عصيان ايله تكدّر ايدر، شفّافيتنى غيب ايدر. صوڭره گيتدكجه قالينلاشوب صاحبنى يوتار. نوعِ إنسانڭ أفكاريله شيشهر. صوڭره سائر إنسانلرى، حتّى أسبابى كندينه و نفسنه قياس ايدوب، اونلره (قبول ايتمدكلرى و تبرّى ايتدكلرى حالده) برر فرعونلق ويرر. ايشته او وقت، خالقِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى مبارزه وضعيتنى آلير. مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَمٖيمٌ دير. ميدان اوقور گبى قديرِ مطلقى عجز ايله إتهام ايدر. حتّى خالقِ ذو الجلالڭ أوصافنه مداخله ايدر. ايشينه گلمهينلرى و نفسِ أمّارهنڭ فرعونلغنڭ خوشنه گيتمهينلرى يا ردّ، يا إنكار، يا تحريف ايدر. أزجمله:
فلاسفهنڭ بر طائفهسى، جنابِ حقّه "موجب بِالذّات" ديمشلر، إختيارينى نفى ايتمشلر؛ إختيارينى إثبات ايدن بتون كائناتڭ نهايتسز شهادتلرينى تكذيب ايتمشلر. فيا سبحان اللّٰه! شو كائناتده ذرّهدن شمسه قدر بتون موجودات تعيّناتلريله، إنتظاماتيله، حكمتلريله، ميزانلريله صانعڭ إختيارينى گوستردكلرى حالده، شو كور اولاسى فلسفهنڭ گوزى گورمييور.
هم بر قسم فلاسفه، "جزئياته علمِ إلٰهى تعلّق ايتمييور" دييه علمِ إلٰهينڭ عظمتلى إحاطهسنى نفى ايدوب، بتون موجوداتڭ شهاداتِ صادقهلرينى ردّ ايتمشلر.
هم فلسفه، أسبابه تأثير ويروب، طبيعت ألنه ايجاد ويرر. يگرمى ايكنجى سوزده قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص، پارلاق سكّهيى گورميوب عاجز، جامد، شعورسز، كور و ايكى ألى تصادف و قوّت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان طبيعته مصدريت ويروب، بيڭلر حكمتِ عاليهيى إفاده ايدن و هر برى برر مكتوباتِ صمدانيه حكمنده اولان موجوداتڭ بر قسمنى اوڭا مال ايدر.
هم اوننجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى، جنابِ حق بتون أسماسيله و كائنات بتون حقائقيله و سلسلهِٔ نبوّت بتون تحقيقاتيله و كتبِ سماويه بتون آياتيله گوستردكلرى حشر و آخرت قپوسنى بولمايوب، حشرى نفى ايدوب، أرواحلره بر أزليت إسناد ايتمشلر.
ايشته بو خرافاتلره سائر مسئلهلرينى قياس ايدهبيليرسڭ. أوت شيطانلر، گويا أنانڭ غاغا و پنچهسيله دينسز فيلسوفلرينڭ عقللرينى هوايه قالديروب ضلالت درهلرينه آتوب طاغيتمشدر. كوچك عالمده أنا، بيوك عالمده طبيعت گبى طاغوتلردندر.
گچن حقيقتى تنوير ايدهجك بر سياحتِ خياليه صورتنده نيممنظوم اولارق "لمعات"ده يازديغم بر واقعهِٔ مثاليهنڭ مئالنى شوراده ذكر ايتمگه مناسبت گلدى. شويله كه:
بو رسالهنڭ تأليفندن سكز سنه أوّل إستانبولده، رمضانِ شريفده، مسلكِ فلسفه ايله مناسبتده بولونان أسكى سعيدڭ يڭى سعيده إنقلاب ايدهجگى بر هنگامدهدر كه، فاتحهِٔ شريفهنڭ آخرنده صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّٓالّٖينَ ايله إشارت ايتديگى اوچ مسلگى دوشونوركن شويله بر واقعهِٔ خياليه، بر حادثهِٔ مثاليه، رؤيايه بڭزر بر حادثه گوردم كه:
كنديمى، بر صحراىِ عظيمهده گورويورم. بتون زمينڭ يوزينى؛ قراڭلقلى، صيقيجى و بوغوجى بر بلوط طبقهسى قاپلامش. نه نسيم وار، نه ضيا، نه آبِ حيات.. هيچ بريسى بولونمييور. هر طرفى جاناوارلر، مضر و موحش مخلوقلرله طولو اولديغنى توهّم ايتدم. قلبمه گلدى كه: "شو زمينڭ اوتهكى طرفنده ضيا، نسيم، آبِ حيات وار. اورايه گچمك لازم." باقدم كه، إختيارسز سَوق اولونيورم. زمينڭ ايچنده، تونلوارى بر مغارهيه صوقولدم. گيت گيده زمينڭ ايچنده سياحت ايتدم. باقييورم كه: بندن أوّل او تحت الأرض يولده چوق كيمسهلر گيتمشلر. هر طرفده بوغولوب قالمشلر. اونلرڭ آياق ايزلرينى گورويوردم. بعضيلرينڭ بر زمان سسلرينى ايشيدييوردم. صوڭره سسلرى كسيلييوردى.
أى، خيالى ايله بنم سياحتِ خياليهمه إشتراك ايدن آرقداش! او زمين، طبيعتدر و فلسفهِٔ طبيعيهدر. تونل ايسه، أهلِ فلسفهنڭ أفكارى ايله حقيقته يول آچمق ايچون آچدقلرى مسلكدر. گورديگم آياق ايزلرى، أفلاطون و آرسطو ﴿حاشيه[4]﴾ گبى مشاهيرلرڭدر. ايشيتديگم سسلر، ابن سينا و فارابى گبى داهيلرڭدر. أوت ابن سينانڭ بعض سوزلرينى، قانونلرينى بعض يرلرده گورويوردم. صوڭره، بتون بتون كسيلييوردى. داها ايلرى گيدهمهمش. ديمك بوغولمش. هر نه ايسه، سنى مراقدن قورتارمق ايچون خيالڭ آلتندهكى حقيقتڭ بر كوشهسنى گوستردم. شيمدى سياحتمه دونويورم.
گيت گيده باقدم كه بنم أليمه ايكى شى ويريلدى. برى، بر ألكتريق؛ او تحت الأرض طبيعتڭ ظلماتنى طاغيتير. ديگرى، بر آلَت ايله دخى عظيم قيالر، طاغمثال طاشلر پارچهلانوب بڭا يول آچيلييور. قولاغمه دينلدى كه: "بو ألكتريق ايله او آلَت، قرآنڭ خزينهسندن سزه ويريلمشدر." هر نه ايسه، چوق زمان اويلهجه گيتدم. باقدم كه، اوتهكى طرفه چيقدم. غايت گوزل بر بهار موسمنده بلوطسز بر گونش، روح أفزا بر نسيم، حياتدار بر آبِ لذيذ، هر طرف شنلك ايچنده بر عالم گوردم. الحمد ِللّٰه ديدم.
صوڭره باقدم كه، بن كندى كنديمه مالك دگلم. بريسى بنى تجربه ايدييور. ينه أوّلكى وضعيتده او صحراىِ عظيمهده، بوغوجى بلوط آلتنده ينه بن كنديمى گوردم. داها باشقه بر يولده بر سائق بنى سَوق ايدييوردى. بو دفعه تحت الزمين دگل، بلكه سير و سياحتله ير يوزينى قطع ايدوب اوتهكى يوزه گچمك ايچون گيدييوردم. او سياحتمده اويله عجائب و غرائبى گورويوردم كه، تعريف ايديلمز. دڭز بڭا حدّت ايدييور، فورطنه بنى تهديد ايدر، هر شى بڭا مشكلات پيدا ايدر. فقط ينه قرآندن بڭا ويريلن بر واسطهِٔ سياحتمله گچيوردم، غلبه چالييوردم. گيت گيده باقييوردم، هر طرفده سيّاحلرڭ جنازهلرى بولونويور. او سياحتى بيتيرنلر، بيڭده آنجق بردر. هر نه ايسه... او بلوطدن قورتولوب، زمينڭ اوتهكى يوزينه گچوب گوزل گونشله قارشيلاشدم. روح أفزا نسيمى تنفّس ايدهرك، الحمد ِللّٰه ديدم. او جنّت گبى او عالمى سيره باشلادم.
صوڭره باقدم: برى وار كه، بنى اوراده بيراقمييور. باشقه يولى بڭا گوسترهجك گبى، ينه بنى بر آنده او مدهش صحرايه گتيردى. باقدم كه: يوقاريدن اينمش عين آسانسورلر گبى مختلف طرزلرده بعض طيّاره، بعض اوطوموبيل، بعض زنبيل گبى شيلر گورونويور. قوّت و إستعداده گوره اونلره آتيلسه يوقارىيه چكيلييور. بن ده بريسنه آتلادم. باقدم، بر دقيقه ظرفنده بلوطڭ فوقنه بنى چيقاردى. غايت گوزل، مزيَّن، يشيل طاغلرڭ اوستنه چيقدم. او بلوط طبقهسى، طاغڭ ياريسنه قدر گلمهمشدى. أڭ لطيف بر نسيم، أڭ لذيذ بر آب، أڭ شيرين بر ضيا هر طرفده گورونويور. باقدم كه: او آسانسورلر گبى نورانى منزللر، هر طرفده وار. حتّى ايكى سياحتمده و زمينڭ اوتهكى يوزنده اونلرى گورمشدم. آڭلامامشدم. شيمدى آڭلايورم كه شونلر، قرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ جلوهلريدر.
ايشته وَلَا الضَّٓالّٖينَ ايله إشارت اولونان أوّلكى يول، طبيعته صاپلانانلرڭ و طبيعيّون فكرينى طاشييانلرڭ مسلگيدر كه؛ اونده، حقيقته و نوره گچمك ايچون نه قدر مشكلات اولديغنى حسّ ايتديڭز.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ ايله إشارت اولونان ايكنجى يول، أسبابپرستلرڭ و وسائطه ايجاد و تأثير ويرنلرڭ، مشائيون حكماسى گبى؛ يالڭز عقل ايله، فكر ايله حقيقة الحقائقه و واجب الوجودڭ معرفتنه يول آچانلرڭ مسلگيدر.
اَلَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ايله إشارت اولونان اوچنجى يول ايسه: صراطِ مستقيم أهلى اولان أهلِ قرآنڭ جادّهِٔ نورانيهسيدر كه أڭ قيصه، أڭ راحت، أڭ سلامت و هركسه آچيق، سماوى و رحمانى و نورانى بر مسلكدر.
ايكنجى مقصد
(تحوّلاتِ ذرّاته دائر)
شو آيتڭ خزينهسندن بر ذرّهيه إشارت ايدهجكدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
(شو آيتڭ پك بيوك خزينهسندن بر مثقال ذرّه مقدارنده، يعنى ذرّه صندوقچهسنده اولان جوهرى گوسترر و ذرّهنڭ حركت و وظيفهسندن بر نبذه بحث ايدر. شو مقصد، بر "مقدّمه" ايله "اوچ نقطه"دن عبارتدر.)
مقدّمه
تحوّلاتِ ذرّات؛ نقّاشِ أزلينڭ قلمِ قدرتى، كتابِ كائناتده يازديغى آياتِ تكوينيهنڭ هنگامندهكى إهتزازاتى و جولانيدر. يوقسه مادّيون و طبيعيّونلرڭ توهّم ايتدكلرى گبى تصادف اويونجغى و قاريشق، معناسز بر حركت دگلدر. چونكه بتون موجودات گبى ذرّهلر و هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده "بسم اللّٰه" دير. چونكه نهايتسز، قوّتندن فضله يوكلرى قالديرر و بغداى دانهسى قدر بر چكردگڭ قوجه بر چام آغاجى گبى بر يوكى اوموزينه آلماسى گبى...
هم وظيفهسنڭ ختامنده "الحمد ِللّٰه" دير. چونكه بتون عقولى حيرتده بيراقان حكمتلى بر جمالِ صنعت، فائدهلى بر حسنِ نقش گوسترهرك صانعِ ذو الجلالڭ مدايحنه بر قصيدهِٔ مدحيه گبى بر أثر گوسترر. مثلا، نار و مصره دقّت ايت.
أوت تحوّلاتِ ذرّات؛ ﴿حاشيه[5]﴾ عالمِ غيبدن اولان، هر شيئڭ گچمش أصلنده و گلهجك نسلندهكى إنتظاماته مدار و علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"ڭ دستورلرى و إملاسى تحتنده و زمانِ حاضر و عالمِ شهادتدن، تشكيل و ايجادِ أشياده تصرّفه مدار و قدرت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ بر عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن إستنساخ ايله و سيّال زمانڭ حقيقتى و صحيفهِٔ مثاليهسى اولان "لوحِ محو إثبات"ده كلماتِ قدرتى يازمق و چيزمكدن گلن حركاتدر و معنيدار إهتزازاتدر.
برنجى نقطه
ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث
هر ذرّهده (هم حركتنده، هم سكونتنده) ايكى گونش گبى ايكى نورِ توحيد پارلايور. چونكه اوننجى سوزڭ برنجى إشارتنده إجمالًا و يگرمى ايكنجى سوزده تفصيلًا إثبات ايديلديگى گبى؛ هر بر ذرّه، أگر مأمورِ إلٰهى اولمازسه و اونڭ إذنى و تصرّفى ايله حركت ايتمزسه و علم و قدرتيله تحوّل ايتمزسه؛ او وقت هر بر ذرّهنڭ نهايتسز بر علمى، حدسز بر قدرتى، هر شيئى گورور بر گوزى، هر شيئه باقار بر يوزى، هر شيئه گچر بر سوزى بولونمق لازم گلير. چونكه عناصرڭ هر بر ذرّهسى، هر بر جسمِ ذىحياتده منتظمًا ايشلر ويا ايشلهيهبيلير. أشيانڭ إنتظاماتى و قوانينِ تشكّلاتى بربرينه مخالفدر. اونلرڭ نظاماتى بيلينمزسه، ايشلهنيلمز؛ ايشلهنيلسه ده ياڭليشسز ياپيلماز. حالبوكه ياڭليشسز ياپيلييور. اويله ايسه او خدمت ايدن ذرّهلر، يا بر علمِ محيط صاحبنڭ إذن و أمريله و علم و إرادهسيله ايشلهيورلر وياخود كنديلرنده اويله بر محيط علم و قدرت بولونمق لازم گلييور.
أوت هوانڭ هر بر ذرّهسى، هر بر ذىحياتڭ جسمنه، هر بر چيچگڭ هر بر ميوهسنه، هر بر ياپراغڭ بناسنه گيروب ايشلهيهبيلير. حالبوكه اونلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى طرزدهدر، باشقه باشقه نظاماتى وار. بر اينجير ميوهسنڭ فابريقهسى، فرضا چوخه ماكينهسى گبى اولسه؛ بر نار ميوهسنڭ فابريقهسى ده شكر ماكينهسى گبى اولاجقدر و هكذا.. او بنالرڭ، او جسملرڭ پروغراملرى بربرندن باشقهدر. شيمدى شو ذرّهِٔ هوائيه، بتون اونلره گيرر ويا گيرهبيلير و غايت حكيمانه و استادانه ياڭليشسز اولارق ايشلر، وضعيتلر آلير. وظيفهسى بيتدكدن صوڭره قالقار گيدر.
ايشته متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّهسى، يا نباتاته و حيواناته، حتّى ميوهلرينه و چيچكلرينه گيديريلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكيلاتنى، بيچيمنى بيلمسى لازم گلديگى وياخود اونلر، بر بيلنڭ أمر و إرادهسيله مأمور اولماسى لازم گلديگى گبى؛ ساكن طوپراق، ساكن اولان هر بر ذرّهسى؛ بتون چيچكلى نباتاتڭ و ميوهدار آغاجلرڭ تخملرينه مدار و منشأ اولمق قابل اولديغندن هانگى تخم گلسه او ذرّهده، يعنى مِثليت إعتباريله بر ذرّه حكمنده اولان بر آووج طوپراقده كندينه مخصوص بر فابريقه و بتون لوازماتنه و تشكيلاتنه لازم بتون جهازاتى بولونديغندن؛ او ذرّهده و او ذرّهنڭ قولبهجگى اولان او بر آووج طوپراقده؛ أشجار و نباتات و چيچكلر و ميوهلر أنواعى عددنجه منتظم معنوى ماكينه و فابريقهلرى بولونماسى وياخود معجزهكار، هر شيئى هيچدن ايجاد ايدر و هر شيئڭ هر شيئنى و هر جهتنى بيلير بر علم و قدرت بولونماسى لازمدر وياخود بر قديرِ مطلق، بر عليمِ كلِّ شيئڭ أمر و إذنيله، حول و قوّتيله او وظيفهلر گورديريلير.
أوت ناصلكه بر عجمى، خام، عامى، عادى، هم كور بر آدم آوروپايه گيتسه؛ بتون فابريقهلره، تزگاهلره گيرسه، استادانه كمالِ إنتظام ايله هر بر صنعتده، هر بر بناده ايشلر، اويله أثرلر ياپار كه نهايت درجهده حكمتلى، صنعتلى، هركسى حيرتده بيراقييور. ذرّه مقدار شعورى اولان بيلير كه: او آدم، كندى باشيله ايشلهمييور. بلكه بر استادِ كلّ، اوڭا درس ويرر، ايشلتديرر. هم ناصلكه بر كور، عاجز، يرندن قالقهمييور، بسيط بر قولبهجگنده اوطورمش بر آدم بولونويور. حالبوكه او قولبهجگه بر درهم گبى كوچك بر طاش، كميك و پاموق گبى برر مادّه ويريلييور. حالبوكه او قولبهجكدن بطمانلرله شكر، طوپلرله چوخه، بيڭلرله مجوهرات، غايت صنعتلى، مرصّعاتلى لباسلر، لذّتلى طعاملر چيقوب گلسه؛ ذرّه مقدار عقلى اولان ديميهجك مى كه: "او آدم، غايت معجزهكار بر ذاتڭ منشأِ معجزاتى اولان فابريقهسنڭ بر مندالى وياخود مسكين بر قپوجيسيدر."
عينًا اويله ده: هوانڭ ذرّهلرى، هر برى برر مكتوباتِ صمدانيه، برر آنتيقهِٔ صنعتِ ربّانيه، برر معجزهِٔ قدرت، برر خارقهِٔ حكمت اولان نباتات و أشجار، أزهار و أثماردهكى حركات و خدماتلرى؛ بر صانعِ حكيمِ ذو الجلالڭ، بر فاطرِ كريمِ ذو الجمالڭ أمر و إرادهسيله حركت ايتديگنى و طوپراغڭ ذرّهلرى دخى هر برى برر آيرى ماكينه و تزگاه، برر آيرى مطبعه، برر آيرى خزينه، برر آيرى آنتيقه و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنى إعلان ايدن برر آيرى إعلاننامه و كمالاتنى سويلهين برر آيرى قصيده حكمنده اولان او تخمجقلرينڭ، او چكردكلرينڭ سنبللرينه، آغاجلرينه منشأ و مدار اولمالرى؛ أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك، هر شى أمرينه مسخّر بر صانعِ ذو الجلالڭ أمريله، إذنيله، إرادهسيله، قوّتيله اولماسى؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى قطعيدر. آمنّا.
ايكنجى مبحث
ذرّاتڭ حركاتندهكى وظيفهلره، حكمتلره كوچك بر إشارتدر.
أوت، عقللرى گوزلرينه سقوط ايتمش مادّيونلرڭ حكمتسز حكمتلرى، عبثيت أساسنه إستناد ايدن فلسفهلرى نظرنده تصادفله باغلى اولان تحوّلاتِ ذرّاتى، بتون دستورلرينه اُسّ الأساس طوتوب، مصنوعاتِ إلٰهيهيه مصدر گوسترمشلر. نهايتسز حكمتلرله مزيَّن مصنوعاتى؛ حكمتسز، معناسز، قارمهقاريشق بر شيئه إسناد ايتمهلرى، نه قدر خلافِ عقل اولديغنى ذرّه مقدار شعورى بولونان بيلير.
شيمدى، قرآنِ حكيمڭ حكمتى نقطهِٔ نظرنده تحوّلاتِ ذرّاتڭ پك چوق غايهلرى، حكمتلرى و وظيفهلرى واردر. وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ گبى چوق آيتلرله حكمتلرينه و وظيفهلرينه إشارت ايدر. نمونه اولارق بر قاچنه إشارت ايدييورز.
برنجيسى
جنابِ واجب الوجودڭ تجلّياتِ ايجاديهسنى تجديد و تازهلنديرمك ايچون هر بر تك روحى مودهل گبى ايدهرك، هر سنه معجزاتِ قدرتندن تازه برر جسد گيديرمك و هر بر تك كتابدن آيرى آيرى بيڭ مختلف كتابى، حكمتيله إستنساخ ايتمك و بر تك حقيقتى باشقه باشقه صورتده گوسترمك و كائناتلرڭ و عالملرڭ و موجوداتلرڭ، طائفه طائفه آرقهسندن گلمهلرينه ير ويرمك و زمين حاضرلامق ايچون فاطرِ ذو الجلال قدرتيله ذرّاتى تحريك و توظيف ايتمشدر.
ايكنجيسى
مالك الملكِ ذو الجلال؛ شو دنيايى، باخصوص روىِ زمين تارلاسنى بر ملك صورتنده ياراتمشدر. يعنى نشو و نمايه، تازه تازه محصولات ويرمگه قابل بر صورتده مهيّا ايتمشدر. تا كه، نهايتسز معجزاتِ قدرتنى اوراده أكوب بيچسين. ايشته شو زمين يوزندهكى تارلاسنده، ذرّاتى حكمتله تحريك ايدهرك، إنتظام دائرهسنده توظيف ايدوب، هر عصرده، هر فصلده، هر آيده، بلكه هر گونده بلكه هر ساعتده معجزاتِ قدرتندن يڭى يڭى برر كائنات گوسترر، ير يوزى آوليسنه باشقه باشقه محصولات ويرديرر. نهايتسز خزينهِٔ رحمتنڭ هداياسنى، نهايتسز قدرتنڭ معجزاتنڭ نمونهلرينى حركاتِ ذرّات ايله إظهار ايدر.
اوچنجيسى
نهايتسز تجلّياتِ أسماءِ إلٰهيهنڭ نقشلرينى گوسترمكله، او أسمانڭ جلوهلرينى إفاده ايچون محدود بر زمينده حدسز نقوش گوسترمك، كوچك بر صحيفهده نهايتسز معانيلرى إفاده ايدهجك اولان حدسز آياتلرى يازمق ايچون نقّاشِ أزلى ذرّاتى، كمالِ حكمتله تحريك ايدوب كمالِ إنتظامله توظيف ايتمشدر. أوت، گچن سنهنڭ محصولاتيله شو سنهنڭ محصولاتنڭ ماهيتلرى بر حكمندهدر. فقط، معانيلرى باشقه باشقهدر. تعيّناتِ إعتباريهيى دگيشديرمكله، معانيلرى دگيشير و چوغالير. تعيّناتِ إعتباريه و تشخّصاتِ موقّته، تبديل ايديلدكلرى و ظاهرًا فانى اولدقلرى حالده؛ اونلرڭ معانئِ جميلهلرى محافظه اولونوب، ثابت و باقى قالير. شو آغاجڭ گچن بهاردهكى ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ روحلرى اولماديغندن، شو بهاردهكى أمثالنڭ، حقيقتجه عينلريدر. يالڭز تشخّصاتِ إعتباريهده فرق وار. فقط او إعتبارى تشخّصلر، هر وقت تجلّياتى تازهلنمكده اولان شئوناتِ أسماءِ إلٰهيهنڭ معانيلرينى إفاده ايچون، شو بهاردهكيلر آيرى تشخّصاتله اونلرڭ يرينه گلديلر.
دردنجيسى
حدسز عالمِ مثال گبى غايت گنيش عالمِ ملكوت و غيرِ محدود سائر اُخروى عالملره برر محصولات ويا تزيينات ويا لوازمات گبى اونلره مناسب شيلرى يتيشديرمك ايچون شو طار مزرعهِٔ دنياده، زمين يوزينڭ تزگاهنده و تارلاسنده حكيمِ ذو الجلال، ذرّاتى تحريك ايدوب؛ كائناتى سيّاله و موجوداتى سيّاره ايدهرك، شو كوچك زمينده او پك بيوك عالملره پك چوق محصولاتِ معنويه يتيشديرييور. نهايتسز خزينهِٔ قدرتندن نهايتسز بر سَيْلى، دنيادن آقيتديروب عالمِ غيبه و بر قسمنى آخرت عالملرينه دوكويور.
بشنجيسى
نهايتسز كمالاتِ إلٰهيهيى، حدسز جلواتِ جماليهيى و غايتسز تجلّياتِ جلاليهيى و غيرِ متناهى تسبيحاتِ ربّانيهيى شو طار و محدود زمينده و متناهى و آز بر زمانده گوسترمك ايچون ذرّاتى كمالِ حكمتله قدرتيله تحريك ايدوب، كمالِ إنتظامله توظيف ايدهرك؛ متناهى بر زمانده، محدود بر زمينده غيرِ متناهى تسبيحات ياپديرييور. غيرِ محدود تجلّياتِ جماليه و جلاليه و كماليهسنى گوسترييور. چوق حقائقِ غيبيه و چوق ثمراتِ اُخرويه و فانيلرڭ باقى اولان هويت و صورتلرندن پك چوق نقوشِ مثاليه و چوق معنيدار نسوجِ لوحيهيى ايجاد ايدييور. ديمك ذرّهيى تحريك ايدن؛ شو مقاصدِ عظيمهيى، شو حِكَمِ جسيمهيى گوسترن بر ذاتدر. يوقسه هر بر ذرّهده، گونش گبى بر دماغ بولونماسى لازم گلير.
داها بو بش نمونه گبى بلكه بش بيڭ حكمتله تحريك اولونان ذرّاتڭ تحوّلاتنى، او عقلسز فيلسوفلر حكمتسز ظن ايتمشلر و حقيقتده برى أنفسى، ديگرى آفاقى ايكى حركتِ جذبهكارانهده ذكر و تسبيحِ إلٰهى ايله مولوى گبى ذكر ايدن و دورانه قالقان او ذرّهلرى، كندى كندينه، سرسم گبى دونوب اوينايورلر زعم ايتمشلر.
ايشته بوندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرڭ علملرى علم دگل، جهلدر. حكمتلرى، حكمتسزلكدر.
(اوچنجى نقطهده آلتنجى اوزون بر حكمت داها سويلهنهجكدر.)
ايكنجى نقطه
هر بر ذرّهده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه ايكى شاهدِ صادق واردر. أوت ذرّه عجز و جموديله برابر شعوركارانه بيوك وظيفهلرى ياپمقله، بيوك يوكلرى قالديرمقله واجب الوجودڭ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، حركاتنده نظاماتِ عموميهيه توفيقِ حركت ايدوب هر گيرديگى يرده اوڭا مخصوص نظاماتى مراعات ايتمكله، هر يرده كندى وطنى گبى يرلشمسيله واجب الوجودڭ وحدتنه و ملك و ملكوتڭ مالكى اولان ذاتڭ أحديتنه شهادت ايدر. يعنى ذرّه كيمڭ ايسه، گزديگى بتون يرلر ده اونڭدر. ديمك ذرّه، (چونكه عاجزدر، يوكى نهايتسز آغيردر و وظيفهلرى نهايتسز چوقدر) بر قديرِ مطلقڭ إسميله، أمريله قائم و متحرّك اولديغنى بيلديرر. هم كائناتڭ نظاماتِ كلّيهسنى بيلير بر طرزده توفيقِ حركت ايتمهسى و هر يره مانعسز گيرمهسى؛ تك بر عليمِ مطلقڭ قدرتيله، حكمتيله ايشلديگنى گوسترر.
أوت ناصلكه بر نفر؛ طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقهسنده و هكذا هر بر دائرهده برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفهسى اولديغنى و او نسبتلرى، او وظيفهلرى بيلمكله توفيقِ حركت ايتمك، نظاماتِ عسكريه تحتنده تعليم و تعليمات گورمكله بتون او دائرهلره قوماندا ايدن بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمرينه و قانوننه تبعيتله اولويور.
اويله ده هر بر ذرّه، بربرى ايچندهكى مركّباتده برر مناسب وضعيتى، آيرى آيرى مصلحتلى برر نسبتى، آيرى آيرى منتظم برر وظيفهسى، آيرى آيرى حكمتلى نتيجهلرى بولونديغندن ألبته او ذرّهيى، او مركّباتده بتون نسبت و وظيفهلرينى محافظه ايدوب نتيجه و حكمتلرى بوزميهجق بر طرزده يرلشديرمك؛ بتون كائنات قبضهِٔ تصرّفنده اولان بر ذاته مخصوصدر.
مثلا: توفيقڭ ﴿٭[6]﴾ گوز ببگنده يرلشن ذرّه، گوزڭ أعصابِ محرّكه و حسّاسه و شرايين و أورده گبى طمارلره قارشى مناسب وضعيت آلماسى و يوزده و صوڭره باشده و گوودهده، داها صوڭره هيئتِ مجموعهِٔ إنسانيهده هر بريسنه قارشى برر نسبتى، برر وظيفهسى، برر فائدهسى كمالِ حكمتله بولونماسى گوسترييور كه؛ بتون او جسمڭ بتون أعضاسنى ايجاد ايدن بر ذات، او ذرّهيى او يرده يرلشديرهبيلير. و بِالخاصّه رزق ايچون گلن ذرّهلر، رزق قافلهسنده سير و سفر ايدن او ذرّهلر، او قدر حيرتفزا بر إنتظام و حكمتله سير و سياحت ايدرلر و اويله طورلرده، طبقهلرده إنتظامپرورانه گچوب گليرلر و اويله شعوركارانه آياق آتوب هيچ شاشيرميهرق گله گله تا بدنِ ذىحياتده درت سوزگچله سوزولوب رزقه محتاج أعضا و حجيراتڭ إمدادينه يتيشمك ايچون قاندهكى كريواتِ حمرايه يوكلهنوب بر قانونِ كرمله إمداده يتيشيرلر. اوندن بِالبداهه آڭلاشيلير كه: شو ذرّهلرى بيڭلر مختلف منزللردن گچيرن، سَوق ايدن؛ ألبته و ألبته بر رزّاقِ كريم، بر خلّاقِ رحيمدر كه، قدرتنه نسبةً ذرّهلر، ييلديزلر اوموز اوموزه مساويدرلر.
هم هر بر ذرّه، اويله بر نقشِ صنعتده ايشلر كه؛ يا بتون ذرّاتله مناسبتدار، هر بريسنه و عمومنه هم حاكم و هم هر بريسنه و عمومنه محكوم بر وضعيتده بولونمقله، او حيرتفزا صنعتلى نقشى و حكمتنما نقشلى صنعتى بيلير و ايجاد ايدر. بو ايسه، بيڭلر دفعه محالدر. ويا بر صانعِ حكيمڭ قانونِ قدر و قلمِ قدرتندن چيقان، حركته مأمور برر نقطهدر.
ناصلكه مثلا آياصوفيه قبّهسندهكى طاشلر، أگر معمارينڭ أمرينه و صنعتنه تابع اولمازلرسه؛ هر بر طاشى، معمار سنان گبى دولگرلك صنعتنده بر مهارتى و سائر طاشلره هم محكوم، هم حاكم اولمق، يعنى "گليڭز، دوشمهمك، سقوط ايتمهمك ايچون باش باشه ويرهجگز" دييه بر حكم صاحبى اولماسى لازمدر.
اويله ده: بيڭلر دفعه آياصوفيه قبّهسندن داها صنعتلى، داها حيرتلى و حكمتلى اولان مصنوعاتدهكى ذرّهلر، كائنات اوستهسنڭ أمرينه تابع اولمازلرسه؛ هر برينه صانعِ كائناتڭ أوصافى قدر أوصافِ كمال ويريلمسى لازم گلير.
فيا سبحان اللّٰه! زنديق مادّيون گاوورلر بر واجب الوجودى قبول ايتمدكلرندن، ذرّات عددنجه باطل آلههلرى قبول ايتمگه مذهبلرينه گوره مضطر قالييورلر. ايشته شو جهتده منكِر كافر نه قدر فيلسوف، عالم ده اولسه؛ نهايت درجهده بر جهلِ عظيم ايچندهدر، بر أجهلِ مطلقدر.
اوچنجى نقطه
شو نقطه، برنجى نقطهنڭ آخرنده وعد اولونان آلتنجى حكمتِ عظيمهيه بر إشارتدر. شويله كه:
يگرمى سكزنجى سوزڭ ايكنجى سؤالنڭ جوابندهكى حاشيهده دينلمشدى كه: تحوّلاتِ ذرّاتڭ و ذىحيات جسملرده ذرّات حركاتنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتى دخى، ذرّهلرى نورلانديرمقدر و عالمِ اُخرويه بناسنه لايق ذرّهلر اولمق ايچون، حياتدار و معنيدار اولمقدر. گويا جسمِ حيوانى و إنسانى حتّى نباتى؛ تربيه درسنى آلمق ايچون گلنلره بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمندهدر كه؛ جامد ذرّهلر اوڭا گيررلر، نورلانيرلر. عادتا بر تعليم و تعليماته مظهر اولورلر، لطافت پيدا ايدرلر. برر وظيفهيى گورمكله عالمِ بقايه و بتون أجزاسيله حياتدار اولان دارِ آخرته ذرّات اولمق ايچون لياقت كسب ايدرلر.
سؤال: ذرّاتڭ حركاتنده شو حكمتڭ بولونماسى نه ايله بيلينير؟
الجواب:
أوّلا، بتون مصنوعاتڭ بتون إنتظاماتيله و حكمتلريله ثابت اولان صانعڭ حكمتيله بيلينير. چونكه أڭ جزئى بر شيئه كلّى حكمتلرى طاقان بر حكمت؛ سَيْلِ كائناتڭ ايچنده أڭ بيوك فعاليت گوسترن و حكمتلى نقشلره مدار اولان حركاتِ ذرّاتى حكمتسز بيراقماز. هم أڭ كوچك مخلوقاتى، وظيفهلرنده اجرتسز، معاشسز، كمالسز بيراقميان بر حكمت، بر حاكميت؛ أڭ كثرتلى و أساسلى مأمورلرينى، خدمتكارلرينى نورسز، اجرتسز بيراقماز.
ثانيًا: صانعِ حكيم، عناصرى تحريك ايدوب توظيف ايدهرك (اونلره بر اجرتِ كمال حكمنده) معدنيات درجهسنه چيقارمسيله و معدنياته مخصوص تسبيحاتلرى اونلره بيلديرمسيله و معدنياتى تحريك و توظيف ايدوب نباتات مرتبهِٔ حياتيهسنڭ مقامنى ويرمسيله و نباتاتى رزق ايدهرك تحريك و توظيف ايله حيوانات مرتبهِٔ لطافتنى اونلره إحسان ايتمهسيله و حيواناتدهكى ذرّاتى توظيف ايدوب رزق يوليله حياتِ إنسانيه درجهسنه چيقارمسيله و إنسانڭ وجودندهكى ذرّاتى سوزه سوزه تصفيه و تلطيف ايدهرك تا دماغڭ و قلبڭ أڭ نازك و لطيف يرنده مقام ويرمسيله بيلينير كه؛ حركاتِ ذرّات حكمتسز دگل، بلكه كندينه لايق بر نوع كمالاته قوشديريلييور.
ثالثًا: ذىحيات جسملرڭ ذرّاتى ايچنده چكردك و تخمدهكى گبى بر قسم ذرّهلر اويله معنوى بر نوره، بر لطافته، بر مزيته مظهر اولويورلر كه؛ سائر ذرّهلره و او قوجه آغاجه بر روح، بر سلطان حكمنه گچر. ايشته عظيم بر آغاجڭ بتون ذرّاتى ايچنده بر قسم ذرّهلرڭ شو مرتبهيه چيقمهلرى، او آغاجڭ طبقهِٔ حياتنده چوق دورلرى و نازك وظيفهلرى گورمسيله اولديغندن گوسترييور كه: صانعِ حكيمڭ أمريله وظيفهِٔ فطرت ايچنده ذرّاتڭ أنواعِ حركاتنه گوره اونلره تجلّى ايدن أسمانڭ حسابنه و شرفنه اولارق برر معنوى لطافت، برر معنوى نور، برر مقام، برر معنوى درس آلمالرينى گوسترييور.
الحاصل: مادام صانعِ حكيم هر شى ايچون او شيئه مناسب بر نقطهِٔ كمال و اوڭا لايق بر مرتبهِٔ فيضِ وجود تعيين ايدوب و او شيئه، او نقطهِٔ كماله سعى ايدوب گيتمك ايچون بر إستعداد ويرهرك اوڭا سَوق ايدييور. و بتون نباتات و حيواناتده شو قانونِ ربوبيت جارى اولمقله برابر، جماداتده دخى جاريدر كه؛ عادى طوپراغه، ألماس درجهسنه و جواهرِ عاليه مرتبهسنه بر ترقّيات ويرييور و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ ربوبيت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام او خالقِ كريم، تناسل قانونِ عظيمنده إستخدام ايتديگى حيواناته اجرت اولارق برر معاش گبى برر لذّتِ جزئيه ويرييور. و آرى و بلبل گبى، سائر خدماتِ ربّانيهده إستخدام اولونان حيوانلره برر اجرتِ كمال ويرر. شوق و لذّته مدار برر مقام ويرييور و شونده بر معظّم "قانونِ كرم"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام هر شيئڭ حقيقتى، جنابِ حقّڭ بر إسمنڭ تجلّيسنه باقار، اوڭا باغليدر، اوڭا آيينهدر. او شى، نه قدر گوزل بر وضعيت آلسه، او إسمڭ شرفنهدر؛ او إسم اويله ايستر. او شى بيلسه، بيلمسه؛ او گوزل وضعيت، حقيقت نظرنده مطلوبدر. و شو حقيقتدن غايت معظّم بر "قانونِ تحسين و جمال"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام فاطرِ كريم، دستورِ كرم إقتضاسيله بر شيئه ويرديگى مقامى و كمالى، او شيئڭ مدّتى و عمرى بيتمسيله، او كمالى گرىيه آلمايور. بلكه او ذىكمالڭ ميوهلرينى، نتيجهلرينى، معنوى هويتنى و معناسنى، روحلى ايسه روحنى إبقا ايدييور. مثلا: دنياده إنسانى مظهر ايتديگى كمالاتڭ معنالرينى، ميوهلرينى إبقا ايدييور. حتّى متشكّر بر مؤمنڭ يديگى زائل ميوهلرڭ شكرينى، حمدينى؛ مجسّم بر ميوهِٔ جنّت صورتنده تكرار اوڭا ويرييور. و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ رحمت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام خلّاقِ بىمثال إسراف ايتمييور، عبث ايشلرى ياپمايور. حتّى گوز موسمنده وظيفهسى بيتمش، وفات ايتمش مخلوقلرڭ أنقاضِ مادّيهسنى بهار مصنوعاتنده إستعمال ايدييور؛ اونلرڭ بنالرنده درج ايدييور. ألبته يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ سرّيله، وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ إشارتيله شو دنياده جامد، شعورسز و مهمّ وظيفهلر گورن ذرّاتِ أرضيهنڭ ألبته طاشى، آغاجى، هر شيئى ذىحيات و ذىشعور اولان آخرتڭ بعض بنالرنده درج و إستعمالى مقتضاىِ حكمتدر. چونكه خراب اولمش دنيانڭ ذرّاتنى دنياده بيراقمق ويا عدمه آتمق إسرافدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ حكمت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام شو دنيانڭ پك چوق آثارى و معنوياتى و ميوهلرى و جنّ و إنس گبى مكلّفينڭ منسوجاتِ عمللرى، صحائفِ أفعاللرى، روحلرى، جسدلرى آخرت پازارينه گوندريلييور. ألبته او ثمراته و معنالره خدمت ايدن و آرقداشلق ايدن ذرّاتِ أرضيه دخى، وظيفه نقطهسنده كندينه گوره تكمّل ايتدكدن صوڭره، يعنى نورِ حياته چوق دفعه خدمت و مظهر اولدقدن صوڭره و حياتى تسبيحاته مدار اولدقدن صوڭره شو خراب اولاجق دنيانڭ أنقاضى ايچنده، شو ذرّاتى دخى اوتهكى عالمڭ بناسنده درج ايتمك مقتضاىِ عدل و حكمتدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ عدل"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام روح جسمه حاكم اولديغى گبى؛ جامد مادّهلرده دخى قدرڭ يازديغى أوامرِ تكوينيه، او مادّهلره حاكمدر. او مادّهلر، قدرڭ معنوى يازيسنه گوره موقع و نظام آلابيليرلر. مثلا: يمورطهلرڭ أنواعنده و نطفهلرڭ أقسامنده و چكردكلرڭ أصنافنده و تخملرڭ أجناسنده قدرڭ آيرى آيرى يازديغى أوامرِ تكوينيه جهتيله آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. و او مادّه إعتباريله ماهيتلرى ﴿حاشيه[7]﴾ بر حكمنده اولان او مادّهلر، حدسز مختلف موجوداته منشأ اولويورلر. آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. ألبته خدماتِ حياتيه و حياتدهكى تسبيحاتِ ربّانيهده دفعاتله بر ذرّه بولونمش ايسه و خدمت ايتمش ايسه، او ذرّهنڭ معنوى آلننده او معنالرڭ حكمتلرينى، هيچ بر شيئى غائب ايتمهين قدر قلميله قيد ايتمسى؛ مقتضاىِ إحاطهِٔ علميدر. و شونده پك معظّم بر "قانونِ علمِ محيط"ڭ اوجى گورونويور.
اويله ايسه ذرّهلر ﴿حاشيه[8]﴾ باشى بوش دگللر.
نتيجهِٔ كلام: گچمش يدى قانون، يعنى قانونِ ربوبيت، قانونِ كرم، قانونِ جمال، قانونِ رحمت، قانونِ حكمت، قانونِ عدل، قانونِ إحاطهِٔ علمى گبى پك چوق معظّم قانونلرڭ گورونن اوجلرى آرقهلرنده برر إسمِ أعظم و او إسمِ أعظمڭ تجلّئِ أعظمنى گوسترييور. و او تجلّيدن آڭلاشيلييور كه: سائر موجودات گبى شو دنيادهكى تحوّلاتِ ذرّات دخى، غايت عالى حكمتلر ايچون قدرڭ چيزديگى حدود اوزرينه قدرتڭ ويرديگى أوامرِ تكوينيهيه گوره حسّاس بر ميزانِ علمى ايله جولان ايدييورلر. عادتا باشقه يوكسك بر عالمه ﴿حاشيه[9]﴾ گيتمگه حاضرلانييورلر. اويله ايسه ذىحيات جسملر، او سيّاح ذرّهلره گويا برر مكتب، برر قيشله، برر مسافرخانهِٔ تربيه حكمندهدر. و اويله اولديغنه بر حدسِ صادقله حكم ايديلهبيلير.
الحاصل: برنجى سوزده دينلديگى و إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شى "بسم اللّٰه" دير. ايشته بتون موجودات گبى هر بر ذرّه و ذرّاتڭ هر بر طائفهسى و مخصوص هر بر جماعتى، لسانِ حال ايله "بسم اللّٰه" دير، حركت ايدر.
أوت، گچمش اوچ نقطه سرّيله؛ هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده لسانِ حال ايله بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ دير. يعنى: "بن، اللّٰهڭ ناميله، حسابيله، إسميله، إذنيله، قوّتيله حركت ايدييورم." صوڭره نتيجهِٔ حركتنده، هر بر مصنوع گبى هر بر ذرّه، هر بر طائفهسى، لسانِ حال ايله اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ دير كه، بر قصيدهِٔ مدحيه حكمنده اولان صنعتلى بر مخلوقڭ نقشنده، قدرتڭ كوچك بر قلم اوجى حكمنده كندينى گوسترر. بلكه هر برى؛ معنوى، ربّانى، معظّم، حدسز باشلى بر فونوغرافڭ برر پلاغى حكمنده اولان مصنوعلرڭ اوستنده دونن و تحميداتِ ربّانيه قصيدهلريله او مصنوعاتى قونوشديران و تسبيحاتِ إلٰهيه نشيدهلرينى اوقوتديران برر ايگنه باشى صورتنده كندينى گوسترييورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
(↑Sayfa Başı↑)
Önceki Risale: Yirmi Dokuzuncu Söz ←Sözler → Otuz Birinci Söz: Sonraki Risale
- ↑ أوت نمرودلرى، فرعونلرى يتيشديرن و دايهلك ايدوب أمزيرن، أسكى مصر و بابلڭ يا سحر درجهسنه چيقمش وياخود خصوصى اولديغى ايچون أطرافنده سحر تلقّى ايديلن أسكى فلسفهلرى اولديغى گبى؛ آلههلرى أسكى يونان قفاسنده يرلشديرن و أصنامى توليد ايدن فلسفهِٔ طبيعيه باتاقلغيدر. أوت طبيعتڭ پردهسى ايله اللّٰهڭ نورينى گورمهين إنسان، هر شيئه بر الوهيت ويروب كندى باشنه مسلّط ايدر.
- ↑ دستورِ نبوّت "قوّت حقدهدر، حق قوّتده دگلدر" دير، ظلمى كسر، عدالتى تأمين ايدر.
- ↑ يعنى او صنممثاللر پرستشكارلرينڭ هوساتلرينه خوش گورونمك و توجّهلرينى قزانمق ايچون رياكارانه گوستريش ايله عبادت گبى بر وضعيت گوسترييورلر.
- ↑ أگر ديسهڭ: "سن نهجيسڭ، بو مشاهيره قارشى ميدانه چيقييورسڭ؟ سن بر سينك گبى اولوب ده، قارتاللرڭ اوچمالرينه قاريشييورسڭ؟"
بن ده ديرم كه: "قرآن گبى بر استادِ أزليهم واركن، ضلالتآلود فلسفهنڭ و أوهامآلود عقلڭ شاكردلرى اولان او قارتاللره، حقيقت و معرفت يولنده، سينك قنادى قدر ده قيمت ويرمگه مجبور دگلم. بن اونلردن نه قدر آشاغى ايسهم، اونلرڭ استادى دخى، بنم استادمدن بيڭ دفعه داها آشاغيدر. استاديمڭ همّتيله، اونلرى غرق ايدن مادّه، آياغمى ده ايصلاتهمدى. أوت بيوك بر پادشاهڭ، اونڭ قانوننى و أوامرينى حامل كوچك بر نفرى، كوچك بر شاهڭ بيوك بر مشيرندن داها بيوك ايشلر گورهبيلير." - ↑ ايكنجى مقصدڭ تحوّلاتِ ذرّاتڭ تعريفنه دائر اولان اوزون جملهنڭ حاشيهسيدر.
قرآنِ حكيمده "إمامِ مبين" و "كتابِ مبين"، مكرّر يرلرده ذكر ايديلمشدر. أهلِ تفسير، "ايكيسى بردر"؛ بر قسمى، "آيرى آيريدر" ديمشلر. حقيقتلرينه دائر بياناتلرى مختلفدر. خلاصه: "علمِ إلٰهينڭ عنوانلريدر" ديمشلر. فقط قرآنڭ فيضى ايله شويله قناعتم گلمش كه:
"إمامِ مبين"، علم و أمرِ إلٰهينڭ بر نوعنه بر عنواندر كه، عالمِ شهادتدن زياده عالمِ غيبه باقييور. يعنى زمانِ حالدن زياده ماضى و مستقبله نظر ايدر. يعنى، هر شيئڭ وجودِ ظاهريسندن زياده أصلنه، نسلنه و كوكلرينه و تخملرينه باقار. قدرِ إلٰهينڭ بر دفتريدر. شو دفترڭ وجودى، يگرمى آلتنجى سوزده، هم اوننجى سوزڭ حاشيهسنده إثبات ايديلمشدر.
أوت شو "إمامِ مبين"، بر نوع علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانيدر. يعنى، أشيانڭ مباديلرى و كوكلرى و أصللرى، كمالِ إنتظام ايله أشيانڭ وجودلرينى غايت صنعتكارانه إنتاج ايتمهسى جهتيله ألبته دساتيرِ علمِ إلٰهينڭ بر دفترى ايله تنظيم ايديلديگنى گوسترييور و أشيانڭ نتيجهلرى، نسللرى، تخملرى؛ ايلريده گلهجك موجوداتڭ پروغراملرينى، فهرستهلرينى تضمّن ايتدكلرندن ألبته أوامرِ إلٰهيهنڭ بر كوچك مجموعهسى اولديغنى بيلديرييورلر. مثلا: بر چكردك بتون آغاجڭ تشكيلاتنى تنظيم ايدهجك اولان پروغراملرى و فهرستهلرى و او فهرسته و پروغراملرى تعيين ايدن او أوامرِ تكوينيهنڭ كوچوجك بر مجسّمى حكمنده دينلهبيلير.
الحاصل "إمامِ مبين"، ماضى و مستقبلڭ و عالمِ غيبڭ أطرافنده دال بوداق صالان شجرهِٔ خلقتڭ بر پروغرامى، بر فهرستهسى حكمندهدر. شو معنادهكى "إمامِ مبين"، قدرِ إلٰهينڭ بر دفترى، بر مجموعهِٔ دساتيريدر. او دساتيرڭ إملاسى ايله و حكمى ايله ذرّات، وجودِ أشيادهكى خدماتنه و حركاتنه سَوق ايديلير.
امّا "كتابِ مبين" ايسه، عالمِ غيبدن زياده، عالمِ شهادته باقار. يعنى، ماضى و مستقبلدن زياده، زمانِ حاضره نظر ايدر و علم و أمردن زياده، قدرت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ بر عنوانى، بر دفترى، بر كتابيدر. "إمامِ مبين" قدر دفترى ايسه، "كتابِ مبين" قدرت دفتريدر. يعنى هر شى وجودنده، ماهيتنده و صفات و شئوناتنده كمالِ صنعت و إنتظاملرى گوسترييور كه؛ بر قدرتِ كاملهنڭ دساتيرى ايله و بر إرادهِٔ نافذهنڭ قوانينى ايله وجود گيديريلييور. صورتلرى تعيين، تشخيص ايديلوب؛ برر مقدارِ معيّن، برر شكلِ مخصوص ويريلييور. ديمك او قدرت و إرادهنڭ كلّى و عمومى بر مجموعهِٔ قوانينى، بر دفترِ أكبرى واردر كه؛ هر بر شيئڭ خصوصى وجودلرى و مخصوص صورتلرى اوڭا گوره بيچيلير، ديكيلير، گيديريلير.
ايشته شو دفترڭ وجودى "إمامِ مبين" گبى قدر و جزءِ إختيارى مسائلنده إثبات ايديلمشدر. أهلِ غفلت و ضلالت و فلسفهنڭ أحمقلغنه باق كه: قدرتِ فاطرهنڭ او لوحِ محفوظنى و حكمت و إرادهِٔ ربّانيهنڭ او بصيرانه كتابنڭ أشيادهكى جلوهسنى، عكسنى، مثالنى حسّ ايتمشلر. حاشا، "طبيعت" ناميله تسميه ايتمشلر، كورلتمشلر.
ايشته "إمامِ مبين"ڭ إملاسى ايله، يعنى قدرڭ حكميله و دستورى ايله قدرتِ إلٰهيه، ايجادِ أشياده هر برى برر آيت اولان سلسلهِٔ موجوداتى، "لوحِ محو إثبات" دينلن زمانڭ صحيفهِٔ مثاليهسنده يازييور، ايجاد ايدييور، ذرّاتى تحريك ايدييور. ديمك حركاتِ ذرّات؛ او كتابتدن، او إستنساخدن؛ موجودات عالمِ غيبدن عالمِ شهادته و علمدن قدرته گچمهلرنده بر إهتزازدر، بر حركاتدر.
امّا "لوحِ محو إثبات" ايسه، ثابت و دائم اولان لوحِ محفوظِ أعظمڭ دائرهِٔ ممكناتده، يعنى موت و حياته، وجود و فنايه دائما مظهر اولان أشياده متبدّل بر دفترى و يازار بوزار بر تختهسيدر كه، حقيقتِ زمان اودر. أوت هر شيئڭ بر حقيقتى اولديغى گبى، زمان ديديگمز، كائناتده جريان ايدن بر نهرِ عظيمڭ حقيقتى دخى "لوحِ محو إثبات"دهكى كتابتِ قدرتڭ صحيفهسى و مركّبى حكمندهدر. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ - ↑ نورڭ برنجى كاتبيدر.
- ↑ أوت بتون اونلر درت عنصردن مركّبدر. مولّد الماء، مولّد الحموضه، آزوت، قاربون گبى مادّهلردن تشكيل اولونيورلر. مادّهجه بر صاييلابيليرلر. فرقلرى يالڭز قدرڭ معنوى يازيسندهدر.
- ↑ شو جواب، يدى "مادام" كلمهلرينه باقار.
- ↑ چونكه بِالمشاهده غايت جوّادانه بر فعاليتله شو عالمِ كثيف و سفليده پك كثرتله نورِ حياتى سرپمك و إشعال ايتمك، حتّى أڭ خسيس مادّهلرده و تعفّن ايتمش جسملرده كثرتله تازه بر نورِ حياتى ايشيقلانديرمق، او كثيف و خسيس مادّهلرى نورِ حياتله لطافتلنديرمك، جلالانديرمق صراحته ياقين إشارت ايدييور كه: غايت لطيف، علوى، نظيف، حياتدار ديگر بر عالمڭ حسابنه شو كثيف، جامد عالمى؛ ذرّاتڭ حركتيله، حياتڭ نوريله جلالانديرييور، أريتييور، گوزللشديرييور. گويا لطيف بر عالمه گيتمك ايچون، زينتلنديرييور.
ايشته بشر حشرينى عقلنه صيغيشديرهميان طار عقللى آدملر، قرآنڭ نوريله رصد ايتسهلر گورهجكلر كه: بتون ذرّاتى بر اوردو گبى حشر ايدهجك قدر محيط بر "قانونِ قيّوميت" گورونويور، بِالمشاهده تصرّف ايدييور.