Risale:26. Söz (Kur'an Hattı)
Önceki Risale: Yirmi Beşinci Söz ←Sözler → Yirmi Yedinci Söz: Sonraki Risale
Bu risale hakkında bilgi edinmek için Yirmi Altıncı Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Yirmi Altıncı Söz okuma sayfasına gidin
يگرمى آلتنجى سوز
قدر رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
وَ كُلَّ شَىْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فٖٓى اِمَامٍ مُبٖينٍ
(قدر ايله جزءِ إختيارى، ايكى مسئلهِٔ مهمّهدر. اوڭا دائر درت مبحث ايچنده بر قاچ سرلرينى آچمغه چاليشهجغز.)
برنجى مبحث
قدر و جزءِ إختيارى، إسلاميتڭ و ايمانڭ نهايت حدودينى گوسترن، حالى و وجدانى بر ايمانڭ جزءلرندندر. يوقسه علمى و نظرى دگللردر. يعنى مؤمن هر شيئى، حتّى فعلنى، نفسنى جنابِ حقّه ويره ويره، تا نهايتده تكليف و مسئوليتدن قورتولمهمق ايچون "جزءِ إختيارى" اوڭنه چيقييور. اوڭا "مسئول و مكلّفسڭ" دير. صوڭره، اوندن صدور ايدن اييلكلر و كمالات ايله مغرور اولمامق ايچون، "قدر" قارشيسنه گلييور. دير: "حدّيڭى بيل، ياپان سن دگلسڭ."
أوت قدر، جزءِ إختيارى؛ ايمان و إسلاميتڭ نهايت مراتبنده.. قدر، نفسى غروردن و جزءِ إختيارى، عدمِ مسئوليتدن قورتارمق ايچوندر كه، مسائلِ ايمانيهيه گيرمشلر. يوقسه متمرّد نفوسِ أمّارهنڭ ايشلدكلرى سيّئاتنڭ مسئوليتندن كنديلرينى قورتارمق ايچون قدره ياپيشمق و اونلره إنعام اولونان محاسنله إفتخار ايتمك، غرورلانمق، جزءِ إختيارىيه إستناد ايتمك؛ بتون بتون سرِّ قدره و حكمتِ جزءِ إختياريهيه ضد بر حركته سببيت ويرن علمى مسئلهلر دگلدر.
أوت، معنًا ترقّى ايتمهين عوام ايچنده قدرڭ جاىِ إستعمالى وار. فقط او ده ماضيات و مصائبدهدر كه، يأسڭ و حزنڭ علاجيدر. يوقسه معاصى و إستقبالياتده دگلدر كه، سفاهته و عطالته سبب اولسون.
ديمك قدر مسئلهسى، تكليف و مسئوليتدن قورتارمق ايچون دگل، بلكه فخر و غروردن قورتارمق ايچوندر كه، ايمانه گيرمش. جزءِ إختيارى، سيّئاته مرجع اولمق ايچوندر كه، عقيدهيه داخل اولمش. يوقسه محاسنه مصدر اولارق تفرعن ايتمك ايچون دگلدر.
أوت قرآنڭ ديديگى گبى، إنسان سيّئاتندن تمامًا مسئولدر. چونكه سيّئاتى ايستهين اودر. سيّئات تخريبات نوعندن اولديغى ايچون، إنسان بر سيّئه ايله چوق تخريبات ياپابيلير. مدهش بر جزايه كسبِ إستحقاق ايدر. بر كبريت ايله بر أوى ياقمق گبى.
فقط حسناتده إفتخاره حقّى يوقدر. اونده اونڭ حقّى پك آزدر. چونكه حسناتى ايستهين، إقتضا ايدن رحمتِ إلٰهيه و ايجاد ايدن قدرتِ ربّانيهدر. سؤال و جواب، داعى و سبب، ايكيسى ده حقدندر. إنسان يالڭز دعا ايله، ايمان ايله، شعور ايله، رضا ايله اونلره صاحب اولور.
فقط سيّئاتى ايستهين، نفسِ إنسانيهدر (يا إستعداد ايله، يا إختيار ايله). ناصلكه بياض، گوزل گونشڭ ضياسندن بعض مادّهلر سياهلق و تعفّن آلير. او سياهلق، اونڭ إستعدادينه عائددر. فقط او سيّئاتى، چوق مصالحى تضمّن ايدن بر قانونِ إلٰهى ايله ايجاد ايدن ينه حقدر. ديمك سببيت و سؤال نفسدندر كه، مسئوليتى او چكر. حقّه عائد اولان خلق و ايجاد ايسه، داها باشقه گوزل نتيجه و ميوهلرى اولديغى ايچون گوزلدر، خيردر.
ايشته شو سردندر كه: كسبِ شر، شردر؛ خلقِ شر، شر دگلدر. ناصلكه پك چوق مصالحى تضمّن ايدن بر ياغموردن ضرر گورن تنبل بر آدم دييهمز: "ياغمور رحمت دگل." أوت خلق و ايجادده بر شرِّ جزئى ايله برابر خيرِ كثير واردر. بر شرِّ جزئى ايچون خيرِ كثيرى ترك ايتمك، شرِّ كثير اولور. اونڭ ايچون او شرِّ جزئى، خير حكمنه گچر. ايجادِ إلٰهيده شر و چركينلك يوقدر. بلكه، عبدڭ كسبنه و إستعدادينه عائددر.
هم ناصل قدرِ إلٰهى، نتيجه و ميوهلر إعتباريله شردن و چركينلكدن منزّهدر. اويله ده: علّت و سبب إعتباريله دخى، ظلمدن و قبحدن مقدّسدر. چونكه قدر، حقيقى علّتلره باقار، عدالت ايدر. إنسانلر ظاهرى گوردكلرى علّتلره، حكملرينى بنا ايدر؛ قدرڭ عين عدالتنده ظلمه دوشرلر. مثلا: حاكم سنى سرقتله محكوم ايدوب حپس ايتدى. حالبوكه سن سارق دگلسڭ. فقط كيمسه بيلمز گيزلى بر قتلڭ وار. ايشته قدرِ إلٰهى دخى سنى او حپس ايله محكوم ايتمش. فقط قدر، او گيزلى قتلڭ ايچون محكوم ايدوب عدالت ايتمش. حاكم ايسه، سن اوندن معصوم اولديغڭ سرقته بناءً محكوم ايتديگى ايچون ظلم ايتمشدر. ايشته شئِ واحدده ايكى جهتله قدر و ايجادِ إلٰهينڭ عدالتى و إنسان كسبنڭ ظلمى گورونديگى گبى، باشقه شيلرى بوڭا قياس ايت. ديمك قدر و ايجادِ إلٰهى؛ مبدأ و منتها، أصل و فرع، علّت و نتيجهلر إعتباريله شردن و قبحدن و ظلمدن منزّهدر.
أگر دينلسه: "مادام جزءِ إختيارينڭ ايجاده قابليتى يوق. بر أمرِ إعتبارى حكمنده اولان كسبدن باشقه إنسانڭ ألنده بر شى بولونمييور. ناصل اولويور كه، قرآنِ معجز البيانده، خالقِ سماوات و أرضه قارشى، إنسانه عاصى و دشمن وضعيتى ويريلمش. خالقِ أرض و سماوات، اوندن عظيم شكايتلر ايدييور. او عاصى إنسانه قارشى عبدِ مؤمنه يارديم ايچون كندينى و ملائكهسنى تحشيد ايدييور. اوڭا عظيم بر أهمّيت ويرييور."
الجواب: چونكه كفر و عصيان و سيّئه، تخريبدر، عدمدر. حالبوكه عظيم تخريبات و حدسز عدملر، بر تك أمرِ إعتبارىيه و عدمىيه ترتّب ايدهبيلير. ناصلكه بر عظيم سفينهنڭ دومنجيسى، وظيفهسنڭ عدمِ ايفاسيله، سفينه غرق اولوب بتون خدمهلرڭ نتيجهِٔ سعيلرى إبطال اولور. بتون او تخريبات، بر عدمه ترتّب ايدييور. اويله ده: كفر و معصيت، عدم و تخريب نوعندن اولديغى ايچون، جزءِ إختيارى بر أمرِ إعتبارى ايله اونلرى تحريك ايدوب مدهش نتائجه سببيت ويرهبيلير. زيرا كفر، چندان بر سيّئهدر. فقط، بتون كائناتى قيمتسزلكله و عبثيتله تحقير و دلائلِ وحدانيتى گوسترن بتون موجوداتى تكذيب و بتون تجلّياتِ أسمايى تزييف اولديغندن، بتون كائنات و موجودات و أسماءِ إلٰهيه نامنه جنابِ حق كافردن شديد شكايت و دهشتلى تهديدات ايتمك؛ عينِ حكمتدر و أبدى عذاب ويرمك، عينِ عدالتدر.
مادام إنسان، كفر و عصيانله تخريبات طرفنه گيدييور. آز بر خدمتله پك چوق ايشلرى ياپار. اونڭ ايچون أهلِ ايمان، اونلره قارشى جنابِ حقّڭ عنايتِ عظيمنه محتاجدر. چونكه اون قوّتلى آدم، بر أوڭ محافظهسنى و تعميراتنى درعهده ايتسه، هايلاز بر چوجغڭ او خانهيه آتش ويرمگه چاليشمهسنه قارشى، او چوجغڭ وليسنه، بلكه پادشاهنه مراجعته، يالوارمغه مجبور اولماسى گبى؛ مؤمنلرڭ ده، بويله أدبسز أهلِ عصيانه قارشى طايانمق ايچون جنابِ حقّڭ چوق عناياتنه محتاجدرلر.
الحاصل: أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ حضور و كمالِ ايمان صاحبى ايسه، كائناتى و نفسنى جنابِ حقّه ويرر، اونڭ تصرّفنده بيلير. او وقت حقّى وار، قدردن و جزءِ إختياريدن بحث ايتسين. چونكه مادام نفسنى و هر شيئى جنابِ حقدن بيلير، او وقت جزءِ إختيارىيه إستناد ايدهرك مسئوليتى درعهده ايدر. سيّئاته مرجعيتى قبول ايدوب، ربّنى تقديس ايدر. دائرهِٔ عبوديتده قالوب، تكليفِ إلٰهيهيى ذمّتنه آلير. هم كندندن صدور ايدن كمالات و حسنات ايله غرورلانمهمق ايچون قدره باقار، فخر يرينه شكر ايدر. باشنه گلن مصيبتلرده قدرى گورور، صبر ايدر.
أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ غفلت ايسه؛ او وقت قدردن و جزءِ إختياريدن بحثه حقّى يوقدر. چونكه نفسِ أمّارهسى، غفلت ويا ضلالت سائقهسيله كائناتى أسبابه ويروب، اللّٰهڭ مالنى اونلره تقسيم ايدر، كندينى ده كندينه تمليك ايدر. فعلنى كندينه و أسبابه ويرر. مسئوليتى و قصورى قدره حواله ايدر. او وقت، نهايتده جنابِ حقّه ويريلهجك اولان جزءِ إختيارى و أڭ نهايتده مدارِ نظر اولاجق اولان قدر بحثى معناسزدر. يالڭز، بتون بتون اونلرڭ حكمتنه ضد و مسئوليتدن قورتولمق ايچون بر دسيسهِٔ نفسيهدر.
ايكنجى مبحث
أهلِ علمه مخصوص، ﴿حاشيه[1]﴾ اينجه بر تدقيقِ علميدر.
أگر ديسهڭ: "قدر ايله جزءِ إختيارى، ناصل توفيق ايديلهبيلير؟"
الجواب: يدى وجهله...
برنجيسى: ألبته كائناتڭ إنتظام و ميزان لسانيله حكمت و عدالتنه شهادت ايتديگى بر عادلِ حكيم، إنسان ايچون مدارِ ثواب و عقاب اولاجق، ماهيتى مجهول بر جزءِ إختيارى ويرمشدر. او عادلِ حكيمڭ پك چوق حكمتنى بيلمديگمز گبى، شو جزءِ إختيارينڭ قدرله ناصل توفيق ايديلديگنى بيلمديگمز، اولمامسنه دلالت ايتمز.
ايكنجيسى: بِالضروره هركس كنديسنده بر إختيار حسّ ايدر. او إختيارڭ وجودينى وجدانًا بيلير. موجوداتڭ ماهيتنى بيلمك آيريدر، وجودينى بيلمك آيريدر. چوق شيلر وار: وجودى بزجه بديهى اولديغى حالده، ماهيتى بزجه مجهول... ايشته شو جزءِ إختيارى، اويلهلر صيرهسنه گيرهبيلير. هر شى، معلوماتمزه منحصر دگلدر. عدمِ علممز، اونڭ عدمنه دلالت ايتمز.
اوچنجيسى: جزءِ إختيارى، قدره منافى دگل. بلكه قدر، إختيارى تأييد ايدر. چونكه قدر، علمِ إلٰهينڭ بر نوعيدر. علمِ إلٰهى، إختياريمزه تعلّق ايتمش. اويله ايسه، إختيارى تأييد ايدييور، إبطال ايتمييور.
دردنجيسى: قدر، علم نوعندندر. علم، معلومه تابعدر. يعنى ناصل اولاجق، اويله تعلّق ايدييور. يوقسه معلوم، علمه تابع دگل. يعنى علم دساتيرى؛ معلومى، خارجى وجود نقطهسنده إداره ايتمك ايچون أساس دگل. چونكه معلومڭ ذاتى و وجودِ خارجيسى، إرادهيه باقار و قدرته إستناد ايدر.
هم أزل؛ ماضى سلسلهسنڭ بر اوجى دگل كه، أشيانڭ وجودنده أساس طوتولوب اوڭا گوره بر مجبوريت تصوّر ايديلسين. بلكه أزل؛ ماضى و حال و إستقبالى بردن طوتار، يوكسكدن باقار بر آيينهمثالدر. اويله ايسه، دائرهِٔ ممكنات ايچنده اوزانوب گيدن زمانڭ ماضى طرفنده بر اوج تخيّل ايدوب، اوڭا أزل دييوب، او أزل علمنه، أشيانڭ ترتيب ايله گيرمسنى و كنديسنى اونڭ خارجنده توهّم ايتمهسى، اوڭا گوره محاكمه ايتمك حقيقت دگلدر.
شو سرّڭ كشفى ايچون شو مثاله باق: سنڭ ألڭده بر آيينه بولونسه، صاغ طرفڭدهكى مسافه ماضى، صول طرفڭدهكى مسافه مستقبل فرض ايديلسه؛ او آيينه يالڭز مقابلنى طوتار. صوڭره او ايكى طرفى بر ترتيب ايله طوتار، چوغنى طوتاماز. او آيينه نه قدر آشاغى ايسه، او قدر آز گورور. فقط او آيينه ايله يوكسگه چيقدقجه، او آيينهنڭ مقابل دائرهسى گنيشلنير. گيت گيده، بتون ايكى طرف مسافهيى بردن بر آنده طوتار. ايشته شو آيينه شو وضعيتده اونڭ إرتسامنده، او مسافهلرده جريان ايدن حالات بربرينه مقدَّم، مؤخّر، موافق، مخالف دينلمز.
ايشته قدر، علمِ أزليدن اولديغى ايچون؛ علمِ أزلى، حديثڭ تعبيريله "منظرِ أعلٰىدن، أزلدن أبده قدر هر شى، اولمش و اولاجق، بردن طوتار، إحاطه ايدر بر مقامِ أعلادهدر." بز و محاكماتمز، اونڭ خارجنده اولاماز كه، ماضى مسافهسنده بر آيينه طرزنده اولسون.
بشنجيسى: قدر، سببله مسبّبه بر تعلّقى وار. يعنى، شو مسبَّب، شو سببله وقوعه گلهجك. اويله ايسه دينلمهسين كه: "مادام فلان آدمڭ ئولمسى، فلان وقتده مقدّردر. جزءِ إختياريله تفنك آتان آدمڭ نه قباحتى وار، آتماسه ايدى ينه ئولهجكدى؟"
سؤال: نه ايچون دينلمهسين؟
الجواب: چونكه قدر، اونڭ ئولمسنى اونڭ تفنگيله تعيين ايتمشدر. أگر اونڭ تفنك آتمامسنى فرض ايتسهڭ، او وقت قدرڭ عدمِ تعلّقنى فرض ايدييورسڭ. او وقت ئولمسنى نه ايله حكم ايدهجكسڭ؟ يا جبرى گبى سببه آيرى، مسبّبه آيرى برر قدر تصوّر ايتسهڭ وياخود معتزله گبى قدرى إنكار ايتسهڭ، أهلِ سنّت و جماعتى بيراقوب فرقهِٔ ضالّهيه گيررسڭ. اويله ايسه، بز أهلِ حق ديرز كه: "تفنك آتماسه ايدى، ئولمسى بزجه مجهول." جبرى دير: "آتماسه ايدى ينه ئولهجكدى." معتزله دير: "آتماسه ايدى ئولميهجكدى."
آلتنجيسى: ﴿حاشيه[2]﴾ جزءِ إختيارينڭ اُسّ الأساسى اولان ميلان، ماتريديجه بر أمرِ إعتباريدر، عبده ويريلهبيلير. فقط أشعرى، اوڭا موجود نظريله باقديغى ايچون عبده ويرمهمش. فقط او ميلاندهكى تصرّف، أشعريهجه بر أمرِ إعتباريدر. اويله ايسه او ميلان، او تصرّف، بر أمرِ نسبيدر. محقّق بر وجودِ خارجيسى يوقدر. أمرِ إعتبارى ايسه، علّتِ تامّه ايستهمز كه؛ علّتِ تامّه وجودى ايچون لزوم و ضرورت و وجوب اورتهيه گيروب إختيارى رفع ايتسين. بلكه او أمرِ إعتبارينڭ علّتى، بر رجحانيت درجهسنده بر وضعيت آلسه، او أمرِ إعتبارى ثبوت بولابيلير. اويله ايسه او آنده اونى ترك ايدهبيلير. قرآن اوڭا او آنده دييهبيلير كه: "شو شردر، ياپمه."
أوت أگر عبد خالقِ أفعالى بولونسه ايدى و ايجاده إقتدارى اولسه ايدى، او وقت إختيارى رفع اولوردى. چونكه علمِ اصول و حكمتده مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ قاعدهسنجه مقرّردر كه: "بر شى واجب اولمازسه، وجوده گلمز." يعنى، علّتِ تامّه بولونهجق؛ صوڭره وجوده گلهبيلير. علّتِ تامّه ايسه؛ معلولى، بِالضروره و بِالوجوب إقتضا ايدييور. او وقت إختيار قالماز.
أگر ديسهڭ: ترجيح بِلا مرجّح محالدر. حالبوكه، او أمرِ إعتبارى ديديگمز كسبِ إنسانى؛ بعضًا ياپمق و بعضًا ياپمامق؛ أگر موجب بر مرجّح بولونمازسه ترجيح بِلا مرجّح لازم گلير. شو ايسه، اصولِ كلاميهنڭ أڭ مهمّ بر أساسنى هدم ايدر؟
الجواب: ترجّح بِلا مرجّح محالدر. ﴿حاشيه[3]﴾ يعنى: مرجّحسز، سببسز رجحانيت محالدر. يوقسه، ترجيح بِلا مرجّح جائزدر و واقعدر. إراده بر صفتدر؛ اونڭ شأنى، بويله بر ايشى گورمكدر.
أگر ديسهڭ: "مادام قتلى خلق ايدن حقدر. نه ايچون بڭا قاتل دينلير؟
الجواب: چونكه علمِ صرف قاعدهسنجه إسمِ فاعل، بر أمرِ نسبى اولان مصدردن مشتقدر. يوقسه بر أمرِ ثابت اولان حاصلِ بِالمصدردن إنشقاق ايتمز. مصدر كسبمزدر، قاتل عنواننى ده بز آليرز. حاصلِ بِالمصدر، حقّڭ مخلوقيدر. مسئوليتى إشمام ايدن بر شى، حاصلِ بِالمصدردن مشتق قيلنماز.
يدنجيسى: إرادهِٔ جزئيهِٔ إنسانيه و جزءِ إختياريهسى چندان ضعيفدر، بر أمرِ إعتباريدر، فقط جنابِ حق و حكيمِ مطلق، او ضعيف جزئى إرادهيى، إرادهِٔ كلّيهسنڭ تعلّقنه بر شرطِ عادى ياپمشدر. يعنى معنًا دير: "أى عبدم! إختيارڭله هانگى يولى ايسترسهڭ، سنى او يولده گوتورورم. اويله ايسه مسئوليت سڭا عائددر!" تشبيهده خطا اولماسين، سن بر إقتدارسز چوجغى اوموزيڭه آلسهڭ، اونى مخيّر بيراقوب "نرهيى ايسترسهڭ سنى اورايه گوتورهجگم" ديسهڭ، او چوجق يوكسك بر طاغى ايستدى، گوتوردڭ. چوجق اوشودى ياخود دوشدى. ألبته "سن ايستدڭ" دييهرك عتاب ايدوب اوستنده بر طوقات ووراجقسڭ.
ايشته جنابِ حق، أحكم الحاكمين، نهايت ضعفده اولان عبدڭ إرادهسنى بر شرطِ عادى ياپوب، إرادهِٔ كلّيهسى اوڭا نظر ايدر.
الحاصل: أى إنسان! سنڭ ألڭده غايت ضعيف، فقط سيّئاتده و تخريباتده ألى غايت اوزون و حسناتده ألى غايت قيصه، جزءِ إختيارى نامنده بر إرادهڭ وار. او إرادهنڭ بر ألنه دعايى وير كه، سلسلهِٔ حسناتڭ بر ميوهسى اولان جنّته ألى يتيشسين و بر چيچگى اولان سعادتِ أبديهيه ألى اوزانسين. ديگر ألنه إستغفارى وير كه، اونڭ ألى سيّئاتدن قيصهلسين و او شجرهِٔ ملعونهنڭ بر ميوهسى اولان زقّومِ جهنّمه يتيشمهسين.
ديمك دعا و توكّل، ميلانِ خيره بيوك بر قوّت ويرديگى گبى؛ إستغفار و توبه دخى، ميلانِ شرّى كسر، تجاوزاتنى قيرار.
اوچنجى مبحث
قدره ايمان، ايمانڭ أركانندندر. يعنى: "هر شى، جنابِ حقّڭ تقديريلهدر." قدره دلائلِ قطعيه او قدر چوقدر كه، حدّ و حسابه گلمز. بز، بسيط و ظاهر بر طرز ايله شو ركنِ ايمانىيى، نه درجه قوّتلى و گنيش اولديغنى، بر مقدّمه ايله گوسترهجگز.
مقدّمه: هر شى وجودندن أوّل و وجودندن صوڭره يازيلديغنى وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ گبى، پك چوق آياتِ قرآنيه تصريح ايدييور و شو كائنات دينلن، قدرتڭ قرآنِ كبيرينڭ آياتى دخى شو حُكمِ قرآنىيى، نظام و ميزان و إنتظام و تصوير و تزيين و إمتياز گبى آياتِ تكوينيهسيله تصديق ايدييور.
أوت شو كائنات كتابنڭ منظوم مكتوباتى و موزون آياتى شهادت ايدر كه، هر شى يازيليدر.
امّا وجودندن أوّل هر شى مقدّر و يازيلى اولديغنه دليل، بتون مبادى و چكردكلر و مقادير و صورتلر، برر شاهددر. زيرا هر بر تخم و چكردكلر، "كاف نون" تزگاهندن چيقان برر لطيف صندوقچهدر كه، قدرله ترسيم ايديلن بر فهرستهجك، اوڭا توديع ايديلمشدر كه؛ قدرت، او قدرڭ هندسهسنه گوره ذرّاتى إستخدام ايدوب، او تخمجقلر اوستنده قوجه معجزاتِ قدرتى بنا ايدييور. ديمك بتون آغاجڭ باشنه گلهجك بتون واقعاتى ايله چكردگنده يازيلى حكمندهدر. زيرا تخملر مادّةً بسيطدر، بربرينڭ عينيدر، مادّةً بر شى يوقدر.
هم هر شيئڭ مقدارِ منتظمهسى، قدرى واضحًا گوسترر. أوت هانگى ذىحياته باقيلسه گورونويور كه، غايت حكمتلى و صنعتلى بر قالبدن چيقمش گبى، بر مقدار، بر شكل وار كه؛ او مقدارى، او صورتى، او شكلى آلمق يا خارقه و نهايت درجهده أگرى بوگرى مادّى بر قالب بولونمالى وياخود قدردن گلن موزون، علمى بر قالبِ معنوى ايله قدرتِ أزليه او صورتى، او شكلى بيچوب گيديرييور.
مثلا: سن شو آغاجه، شو حيوانه دقّت ايله باق كه؛ جامد، صاغير، كور، شعورسز، بربرينڭ مِثلى اولان ذرّهلر، اونڭ نشو و نماسنده حركت ايدر. بعض أگرى بوگرى حدودلرده ميوه و فائدهلرڭ يرينى طانير گورور، بيلير گبى طورور، توقّف ايدر. صوڭره باشقه بر يرده، بيوك بر غايهيى تعقيب ايدر گبى يولنى دگيشديرر. ديمك قدردن گلن مقدارِ معنوينڭ و او مقدارڭ أمرِ معنويسيله ذرّهلر حركت ايدرلر.
مادام مادّى و گورونهجك أشياده بو درجه قدرڭ تجلّياتى وار. ألبته أشيانڭ مرورِ زمانله گيدكلرى صورتلر و ايتدكلرى حركات ايله حاصل اولان وضعيتلر دخى، بر إنتظامِ قدره تابعدر. أوت بر چكردكده، هم بديهى اولارق، إراده و أوامرِ تكوينيهنڭ عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن خبر ويرن و إشارت ايدن؛ هم نظرى اولارق أمر و علمِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"دن خبر ويرن و رمز ايدن ايكى قدر تجلّيسى وار:
بديهى قدر ايسه، او چكردگڭ تضمّن ايتديگى آغاجڭ، مادّى كيفيات و وضعيتلرى و هيئتلريدر كه، صوڭره گوز ايله گورونهجك.
نظرى ايسه، او چكردكده، اوندن خلق اولنهجق آغاجڭ مدّتِ حياتندهكى گچيرهجگى طورلر، وضعيتلر، شكللر، حركتلر، تسبيحاتلردر كه، تاريخچهِٔ حيات ناميله تعبير ايديلن وقت بوقت دگيشن طورلر، وضعيتلر، شكللر، فعللر؛ او آغاجڭ داللرى، ياپراقلرى گبى إنتظاملى برر قدرى مقدارى واردر.
مادام أڭ عادى و بسيط أشياده بويله قدرڭ تجلّيسى وار. ألبته عموم أشيانڭ وجودندن أوّل يازيلى اولديغنى إفاده ايدر و آز بر دقّتله آڭلاشيلير.
شيمدى، وجودندن صوڭره هر شيئڭ سرگذشتِ حياتى يازيلديغنه دليل ايسه؛ عالمده "كتابِ مبين" و "إمامِ مبين"دن خبر ويرن بتون ميوهلر و "لوحِ محفوظ"دن خبر ويرن و إشارت ايدن إنساندهكى بتون قوّهِٔ حافظهلر برر شاهددر، برر أمارهدر. أوت هر بر ميوه، بتون آغاجڭ مقدّراتِ حياتى اونڭ قلبى حكمنده اولان چكردگنده يازيلييور. إنسانڭ سرگذشتِ حياتيله برابر قسمًا عالمڭ حادثاتِ ماضيهسى، قوّهِٔ حافظهسنده اويله بر صورتده يازيلييور كه؛ گويا خردل كوچكلگنده بو قوّهجكده دستِ قدرت، قلمِ قدريله إنسانڭ صحيفهِٔ أعمالندن كوچك بر سند إستنساخ ايدهرك، إنسانڭ ألنه ويروب، دماغنڭ جيبنه قويمش. تا، محاسبه وقتنده اونڭله خاطرلاتسين. هم تا مطمئن اولسون كه؛ بو فنا و زوال هرج و مرجنده بقا ايچون پك چوق آيينهلر وار كه، قديرِ حكيم زائللرڭ هويتلرينى اونلرده ترسيم ايدوب إبقا ايدييور. هم بقا ايچون پك چوق لوحهلر وار كه، حفيظِ عليم فانيلرڭ معنالرينى اونلرده يازييور.
الحاصل: مادام أڭ بسيط و أڭ آشاغى درجهِٔ حيات اولان نباتات حياتى، بو درجه قدرڭ نظامنه تابعدر. ألبته أڭ يوكسك درجهِٔ حيات اولان حياتِ إنسانيه، بتون تفرّعاتيله قدرڭ مقياسيله چيزيلمشدر و قلميله يازيلييور. أوت ناصل قطرهلر، بلوطدن خبر ويرر؛ رشحهلر، صو منبعنى گوسترر؛ سندلر، جزدانلر، بر دفترِ كبيرڭ وجودينه إشارت ايدرلر. اويله ده: شو مشهوديمز اولان، ذىحياتلردهكى إنتظامِ مادّى اولان بديهى قدر و إنتظامِ معنوى و حياتى اولان نظرى قدرڭ رشحهلرى، قطرهلرى، سندلرى، جزدانلرى حكمنده اولان ميوهلر، نطفهلر، تخملر، چكردكلر، صورتلر، شكللر؛ بِالبداهه "كتابِ مبين" دينلن إراده و أوامرِ تكوينيهنڭ دفترينى و "إمامِ مبين" دينلن علمِ إلٰهينڭ بر ديوانى اولان لوحِ محفوظى گوسترر.
نتيجهِٔ مرام: مادام بِالمشاهده گورويورز كه، هر بر ذىحياتڭ نشو و نما زماننده، ذرّهلرى أگرى بوگرى حدودلره گيدر، طورور. ذرّهلر يولنى دگيشديرر. او حدودلرڭ نهايتلرنده برر حكمت، برر فائده، برر مصلحتى ثمره ويررلر. بِالبداهه او شيئڭ مقدارِ صوريسى، بر قدر قلميله ترسيم ايديلمشدر. ايشته مشهود، بديهى قدر، او ذىحياتڭ معنوى حالاتنده دخى بر قدر قلميله چيزيلمش منتظم ميوهدار حدودلرى، نهايتلرى وار اولديغنى گوسترر. قدرت مصدردر، قدر مسطردر. قدرت او معانى كتابنى، او مسطر اوستنده يازار.
مادام مادّى و معنوى قدر قلميله ترسيم ايديلمش مثمر حدودلر، حكمتلى نهايتلر اولديغنى قطعيًا آڭلايورز. ألبته هر بر ذىحياتڭ مدّتِ حياتنده گچيرهجگى أحوال و أطوارى، او قدرڭ قلميله ترسيم ايديلمش. چونكه سرگذشتِ حياتى، بر إنتظام و ميزان ايله جريان ايدييور. صورتلر دگيشديرييور، شكللر آلييور.
مادام بويله عموم ذىحياتده قلمِ قدر حكمراندر. ألبته عالمڭ أڭ مكمّل ميوهسى و أرضڭ خليفهسى و أمانتِ كبرانڭ حاملى اولان إنسانڭ سرگذشتِ حياتيهسى، هر شيدن زياده قدرڭ قانوننه تابعدر.
أگر ديسهڭ: "قدر بزى بويله باغلامش. حرّيتمزى سلب ايتمشدر. إنبساط و جولانه مشتاق اولان قلب و روح ايچون قدره ايمان بر آغيرلق، بر صيقنتى ويرمييور مى؟"
الجواب: قطعا و أصلا!.. صيقنتى ويرمديگى گبى، نهايتسز بر خفّت، بر راحتلق و روح و ريحانى ويرن و أمن و أمانى تأمين ايدن بر سُرور، بر نور ويرييور. چونكه إنسان قدره ايمان ايتمزسه، كوچك بر دائرهده جزئى بر سربستيت، موقّت بر حرّيت ايچنده، دنيا قدر آغير بر يوكى، بيچاره روحڭ اوموزنده طاشيمغه مجبوردر. چونكه إنسان بتون كائناتله علاقهداردر. نهايتسز مقاصد و مطالبى وار. قدرتى، إرادهسى، حرّيتى ميليوندن بريسنه كافى گلمديگى ايچون، چكديگى معنوى صيقنتى آغيرلغى، نه قدر مدهش و موحش اولديغى آڭلاشيلير.
ايشته قدره ايمان، بتون او آغيرلغى قدرڭ سفينهسنه آتار، كمالِ راحت ايله، روح و قلبڭ كمالِ حرّيتيله كمالاتنده سربست جولاننه ميدان ويرييور. يالڭز نفسِ أمّارهنڭ جزئى حرّيتنى سلب ايدر و فرعونيتنى و ربوبيتنى و كيف مايشاء حركتنى قيرار.
قدره ايمان او قدر لذّتلى، سعادتليدر كه، تعريف ايديلمز. يالڭز شو تمثيل ايله او لذّته و او سعادته بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
ايكى آدم، بر پادشاهڭ پاى تختنه گيدرلر. او پادشاهڭ محلِّ غرائب اولان خاص سراينه گيررلر. برى، پادشاهى بيلمز؛ او يرده غاصبانه، سارقانه توطّن ايتمك ايستر. فقط او باغچه، او سرايڭ إقتضا ايتدكلرى إداره و تدبير و واردات و ماكينهلرينى ايشلتديرمك و غريب حيواناتڭ أرزاقنى ويرمك گبى زحمتلى كلفتلرى گورور، متماديًا إضطراب چكر. او جنّت گبى باغچه، باشنه بر جهنّم گبى اولويور. هر شيئه آجييور. إداره ايدهمييور. تأسّفله وقتنى گچيرر. صوڭره ده، او خيرسز أدبسز آدم، تأديب صورتيله حپسه آتيلير. ايكنجى آدم، پادشاهى طانير، پادشاهه كندينى مسافر بيلير. بتون او باغچهده، او سرايده اولان ايشلر، بر نظامِ قانونله جريان ايتديگنى، هر شى بر پروغرامله، كمالِ سهولتله ايشلديگنى إعتقاد ايدر. زحمت و كلفتلرى، پادشاهڭ قانوننه بيراقوب كمالِ صفا ايله او جنّتمثال باغچهنڭ بتون لذّتلرندن إستفاده ايدوب پادشاهڭ مرحمتنه و إداره قانونلرينڭ گوزللگنه إستنادًا هر شيئى خوش گورور، كمالِ لذّت و سعادتله حياتنى گچيرر. ايشته مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ سرّينى آڭلا.
دردنجى مبحث
أگر ديسهڭ: "برنجى مبحثده إثبات ايتدڭ كه: قدرڭ هر شيئى گوزلدر، خيردر. اوندن گلن شر ده خيردر، چركينلك ده گوزلدر. حالبوكه شو دارِ دنيادهكى مصيبتلر، بليّهلر، او حكمى جرح ايدييور."
الجواب: أى شدّتِ شفقتدن شديد بر ألمى حسّ ايدن نفسم و آرقداشم! وجود، خيرِ محض؛ عدم، شرِّ محض اولديغنه؛ بتون محاسن و كمالاتڭ وجوده رجوعى و بتون معاصى و مصائب و نقائصڭ أساسى عدم اولديغى، دليلدر. مادام عدم شرِّ محضدر. عدمه منجر اولان ويا عدمى إشمام ايدن حالات دخى شرّى تضمّن ايدر. اونڭ ايچون، وجودڭ أڭ پارلاق نورى اولان حيات، أحوالِ مختلفه ايچنده يووارلانوب قوّت بولويور. متباين وضعيتلره گيروب تصفّى ايدييور و متعدّد كيفياتى آلوب، مطلوب ثمراتى ويرييور و متعدّد طورلره گيروب، واهبِ حياتڭ نقوشِ أسماسنى گوزلجه گوسترر.
ايشته شو حقيقتدندر كه، ذىحياتلره آلام و مصائب و مشقّت و بليّات صورتنده بعض حالات عارض اولور كه؛ او حالات ايله حياتلرينه أنوارِ وجود تجدّد ايدوب ظلماتِ عدم تباعد ايدهرك حياتلرى تصفّى ايدييور. زيرا توقّف، سكونت، سكوت، عطالت، إستراحت، يكنسقلق؛ كيفياتده و أحوالده برر عدمدر. حتّى أڭ بيوك بر لذّت، يكنسقلق ايچنده هيچه اينر.
الحاصل: مادام حيات، أسماءِ حسنىنڭ نقوشنى گوسترر. حياتڭ باشنه گلن هر شى حسندر.
مثلا: غايت زنگين، نهايت درجهده صنعتكار و چوق صنعتلرده ماهر بر ذات؛ آثارِ صنعتنى، هم قيمتدار ثروتنى گوسترمك ايچون عادى بر مسكين آدمى، مودهللك وظيفهسنى گورديرمك ايچون، بر اجرته مقابل بر ساعتده مرصّع، مصنّع ياپديغى گوملگى گيديرر، اونڭ اوستنده ايشلر و وضعيتلر ويرر، تبديل ايدر. هم هر نوع صنعتنى گوسترمك ايچون كسر، دگيشديرر، اوزالتير، قيصهلتير. عجبا شو اجرتلى مسكين آدم او ذاته ديسه: "بڭا زحمت ويرييورسڭ. أگيلوب قالقمقله وضعيت ويرييورسڭ، بنى گوزللشديرن بو گوملگى كسوب قيصهلتمقله گوزللگمى بوزويورسڭ" ديمگه حق قزانهبيلير مى؟ "مرحمتسزلك، إنصافسزلق ايتدڭ" دييهبيلير مى؟
ايشته اونڭ گبى صانعِ ذو الجلال، فاطرِ بىمثال؛ ذىحياته گوز، قولاق، عقل، قلب گبى حواس و لطائف ايله مرصّع اولارق گيديرديگى وجود گوملگنى أسماءِ حسنىنڭ نقشلرينى گوسترمك ايچون چوق حالات ايچنده چويرر، چوق وضعيتلرده دگيشديرر. ألملر، مصيبتلر نوعنده اولان كيفيات؛ بعض أسماسنڭ أحكامنى گوسترمك ايچون لمعاتِ حكمت ايچنده بعض شعاعاتِ رحمت و او شعاعاتِ رحمت ايچنده لطيف گوزللكلر واردر.
خاتمه
(أسكى سعيدڭ سركش، مفتخر، مغرور، عُجْبلى، رياكار نفسنى صوصديران، تسليمه مجبور ايدن بش فقرهدر.)
برنجى فقره: مادام أشيا وار و صنعتليدر. ألبته بر اوستهلرى وار. يگرمى ايكنجى سوزده غايت قطعى إثبات ايديلديگى گبى: أگر هر شى برينڭ اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون أشيا قدر مشكل و آغير اولور. أگر هر شى برينڭ اولسه، او زمان بتون أشيا، بر شى قدر آسان و قولاى اولور. مادام زمين و آسمانى بريسى ياپمش، ياراتمش. ألبته او پك حكمتلى و چوق صنعتكار ذات، زمين و آسمانڭ ميوهلرى و نتيجهلرى و غايهلرى اولان ذىحياتلرى باشقهلره بيراقوب ايشى بوزميهجق. باشقه أللره تسليم ايدوب بتون حكمتلى ايشلرينى عبث ايتميهجك، هيچه اينديرميهجك، شكر و عبادتلرينى باشقهسنه ويرميهجكدر.
ايكنجى فقره: سن أى مغرور نفسم! اوزوم آغاجنه بڭزرسڭ. فخرلنمه! صالقيملرى او آغاج كندى طاقمهمش، باشقهسى اونلرى اوڭا طاقمش.
اوچنجى فقره: سن أى رياكار نفسم! "دينه خدمت ايتدم" دييه غرورلانمه. اِنَّ اللّٰهَ لَيُؤَيِّدُ هٰذَا الدّٖينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِرِ سرّنجه: مزكّٰى اولماديغڭ ايچون، بلكه سن كنديڭى او رجلِ فاجر بيلمليسڭ. خدمتڭى، عبوديتڭى؛ گچن نعمتلرڭ شكرى و وظيفهِٔ فطرت و فريضهِٔ خلقت و نتيجهِٔ صنعت بيل، عُجْب و ريادن قورتول!.
دردنجى فقره: حقيقت علمنى، حقيقى حكمتى ايسترسهڭ؛ جنابِ حقّڭ معرفتنى قازان. چونكه بتون حقائقِ موجودات، إسمِ حقّڭ شعاعاتى و أسماسنڭ تظاهراتى و صفاتنڭ تجلّياتيدرلر. مادّى و معنوى، جوهرى، عرضى هر بر شيئڭ، هر بر إنسانڭ حقيقتى، برر إسمڭ نورينه طايانير و حقيقتنه إستناد ايدر. يوقسه حقيقتسز، أهمّيتسز بر صورتدر. يگرمنجى سوزڭ آخرنده، شو سرّه دائر بر نبذه بحثى گچمشدر.
أى نفس! أگر شو دنيا حياتنه مشتاقسهڭ، موتدن قاچارسهڭ قطعيًا بيل كه: حيات ظن ايتديگڭ حالات، يالڭز بولونديغڭ دقيقهدر. او دقيقهدن أوّل بتون زمانڭ و او زمان ايچندهكى أشياءِ دنيويه، او دقيقهده ميّتدر، ئولمشدر. او دقيقهدن صوڭره بتون زمانڭ و اونڭ مظروفى، او دقيقهده عدمدر، هيچدر. ديمك گوونديگڭ حياتِ مادّيه، يالڭز بر دقيقهدر. حتّى بر قسم أهلِ تدقيق، "بر عاشرهدر بلكه بر آنِ سيّالهدر" ديمشلر. ايشته شو سردندر كه؛ بعض أهلِ ولايت، دنيانڭ دنيا جهتيله عدمنه حكم ايتمشلر.
مادام بويلهدر، حياتِ مادّيهِٔ نفسيهيى بيراق. قلب و روح و سرّڭ درجهِٔ حياتلرينه چيق، باق؛ نه قدر گنيش بر دائرهِٔ حياتلرى وار. سنڭ ايچون ميّت اولان ماضى، مستقبل؛ اونلر ايچون حىدر، حياتدار و موجوددر. أى نفسم! مادام اويلهدر، سن دخى قلبم گبى آغلا و باغير و دى كه:
"فانىيم، فانى اولانى ايستهمم. عاجزم، عاجز اولانى ايستهمم. روحمى رحمانه تسليم أيلدم، غير ايستهمم. ايسترم، فقط بر يارِ باقى ايسترم. ذرّهيم، فقط بر شمسِ سرمد ايسترم. هيچ أندر هيچم، فقط بو موجوداتى بردن ايسترم."
بشنجى فقره: شو فقره، عربى گلديگى ايچون عربى يازيلدى. هم شو فقرهِٔ عربيه، "اللّٰه أكبر" ذكرنده اوتوز اوچ مرتبهِٔ تفكّردن بر مرتبهيه إشارتدر.
ذيل
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم "عجز و فقر و شفقت و تفكّر" طريقيدر.
أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر.
فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر.
هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه رحيم إسمنه ايصال ايدر.
هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين، داها پارلاق، داها گنيش بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر.
شو طريق، خفى طريقلر مِثللو، "لطائفِ عشره" گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى "نفوسِ سبعه" يدى مرتبهيه آتيلان آديملر دگل، بلكه "درت خطوه"دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمهسين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر.
يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر. شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشلهمك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقهسندهكى تسبيحاتى ياپمقدر.
برنجى خطوهيه: فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوهيه: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ آيتى إشارت ايدييور.
اوچنجى خطوهيه: مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوهيه: كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ آيتى إشارت ايدييور.
شو درت خطوهنڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوهده: فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيهِٔ نفس ايتمهمك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايدهرك مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووهنير، كندينى بگهنير.
ايشته شو مرتبهده، شو خطوهده تزكيهسى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمهمك، تبرئه ايتمهمكدر.
ايكنجى خطوهده: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقهسنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز. و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادهِٔ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّارهنڭ مقتضاسيدر.
شو مقامده تزكيهسى، تطهيرى، تربيهسى؛ شو حالتڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمهمك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوهده: مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ درسنى ويرديگى گبى: نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن بيلوب فخر و عُجْبه گيرر. بو خطوهده: نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب؛ بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر.
شو مرتبهده تزكيهسى، قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوهده: كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گلهجك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور.
حقيقت شويلهدر كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق جهتيله و وظيفهدارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر، واجددر، موجوددر.
شو مقامده تزكيهسى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچندهدر. يعنى وجودِ شخصيسنه گووهنوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه؛ ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى، نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينهِٔ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوهلرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان، هر شيئى بولور.
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقندهكى درت خطوهنڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطهيه قيصه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أوت شو طريق داها قيصهدر. چونكه درت خطوهدر. عجز، ألنى نفسدن چكسه، طوغريدن طوغرىيه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسدن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازىيه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقىيه گيدر.
هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين.
هم، بو طريق داها عمومى و جادّهِٔ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب، لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب، لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب، أسماءِ حسنىسنڭ مظهريت و آيينهدارلق وظيفهسنده إستعمال ايدهرك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمىيه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل: موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك، معناىِ إسميله باقمهمقدر.
(↑Sayfa Başı↑)
Önceki Risale: Yirmi Beşinci Söz ←Sözler → Yirmi Yedinci Söz: Sonraki Risale