Risale:24. Söz (Kur'an Hattı)
Önceki Risale: Yirmi Üçüncü Söz ←Sözler → Yirmi Beşinci Söz: Sonraki Risale
Bu risale hakkında bilgi edinmek için Yirmi Dördüncü Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Yirmi Dördüncü Söz okuma sayfasına gidin
يگرمى دردنجى سوز
(شو سوز "بش دال"در.
دردنجى داله دقّت ايت. بشنجى داله ياپيش چيق، ميوهلرينى قوپار آل.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى
شو آيتِ جليلهنڭ شجرهِٔ نورانيهسنڭ چوق حقيقتلرندن بر حقيقتنڭ بش دالنه إشارت ايدرز.
برنجى دال
ناصلكه بر سلطانڭ كندى حكومتنڭ دائرهلرنده آيرى آيرى عنوانلرى و رعيتنڭ طبقهلرنده باشقه باشقه نام و وصفلرى و سلطنتنڭ مرتبهلرنده چشيد چشيد إسم و علامتلرى واردر. مثلا: عدليه دائرهسنده "حاكمِ عادل" و ملكيهده "سلطان" و عسكريهده "قوماندانِ أعظم" و علميهده "خليفه"... داها بوڭا قياسًا سائر إسم و عنوانلرينى بيلسهڭ آڭلارسڭ كه؛ بر تك پادشاه، سلطنتنڭ دائرهلرنده و طبقهِٔ حكومت مرتبهلرنده بيڭ إسم و عنوانه صاحب اولابيلير. گويا او حاكم، هر بر دائرهده شخصيتِ معنويه حيثيتيله و تلفونيله موجود و حاضردر؛ بولونور و بيلير. و هر طبقهده قانونيله، نظاميله، ممثّليله مشهود و ناظردر، گورونور، گورور. و هر بر مرتبهده پرده آرقهسنده، حكميله، علميله، قوّتيله متصرّف و بصيردر؛ إداره ايدر، باقار.
اويله ده: أزل أبد سلطانى اولان ربّ العالمين ايچون، ربوبيتنڭ مرتبهلرنده آيرى آيرى، فقط بربرينه باقار شأن و ناملرى و الوهيتنڭ دائرهلرنده باشقه باشقه، فقط بربرى ايچنده گورونور إسم و نشانلرى و حشمتنما إجراآتنده آيرى آيرى، فقط بربرينه بڭزر تمثّل و جلوهلرى و قدرتنڭ تصرّفاتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى إحساس ايدر عنوانلرى وار. و صفتلرينڭ تجلّياتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى گوسترر مقدّس ظهوراتى وار. و أفعالنڭ جلوهلرنده چشيد چشيد، فقط بربرينى إكمال ايدر حكمتلى تصرّفاتى وار. و رنگارنك صنعتنده و متنوّع مصنوعاتنده چشيد چشيد، فقط بربرينى تماشا ايدر حشمتلى ربوبياتى واردر.
بونڭله برابر كائناتڭ هر بر عالمنده، هر بر طائفهسنده، أسماءِ حسنىدن بر إسمڭ عنوانى تجلّى ايدر. او إسم او دائرهده حاكمدر. باشقه إسملر اوراده اوڭا تابعدرلر، بلكه اونڭ ضمننده بولونورلر.
هم مخلوقاتڭ هر بر طبقهسنده آز و چوق، كوچك و بيوك، خاص و عام هر بريسنده خاص بر تجلّى، خاص بر ربوبيت، خاص بر إسمله جلوهسى واردر. يعنى، او إسم هر شيئه محيط و عام اولديغى حالده اويله بر قصد و أهمّيتله بر شيئه توجّه ايدر؛ گويا او إسم يالڭز او شيئه خاصدر.
هم بونڭله برابر خالقِ ذو الجلال، هر شيئه ياقين اولديغى حالده، يتمش بيڭه ياقين نورانى پردهلرى واردر. مثلا: سڭا تجلّى ايدن خالق إسمنڭ مخلوقيتندهكى جزئى مرتبهسندن طوت، تا بتون كائناتڭ خالقى اولان مرتبهِٔ كبرا و عنوانِ أعظمه قدر نه قدر پردهلر بولونديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. ديمك بتون كائناتى آرقهده بيراقمق شرطيله مخلوقيتڭ قپوسندن خالق إسمنڭ منتهاسنه يتيشيرسڭ، دائرهِٔ صفاته ياناشيرسڭ.
مادام، پردهلرڭ بربرينه تماشا ايدر پنجرهلرى وار. و إسملر بربرى ايچنده گورونويور. و شئونات، بربرينه باقار. و تمثّلات، بربرى ايچنه گيرر. و عنوانلر، بربرينى إحساس ايدر. و ظهورات، بربرينه بڭزر. و تصرّفات، بربرينه يارديم ايدوب إتمام ايدر. و ربوبيتڭ متنوّع تربيهلرى، بربرينه إمداد ايدوب معاونت ايدر. ألبته گركدر كه، جنابِ حقّى بر إسمله، بر عنوان ايله، بر ربوبيتله و هكذا طانيسه، باشقه عنوانلرى، ربوبيتلرى، شأنلرى، ايچنده إنكار ايتمهسين. بلكه، هر بر إسمڭ جلوهسندن سائر أسمايه إنتقال ايتمزسه ضرر ايدر. مثلا: قدير و خالق إسمنڭ أثرينى گورسه، عليم إسمنى گورمزسه غفلت و طبيعت ضلالتنه دوشهبيلير. بلكه لازم گلير كه، اونڭ نظرى، دائما قارشيسنده هُوَ هُوَ اللّٰهُ اوقوسون، گورسون. اونڭ قولاغى هر شيدن قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ديڭلهسين، ايشيتسين. اونڭ لسانى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ عَالَمْ ديسين، إعلان ايتسين.
ايشته قرآنِ مبين اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى فرمانيله، ذكر ايتديگمز حقيقتلره إشارت ايدر.
أگر او يوكسك حقيقتلرى ياقيندن تماشا ايتمك ايسترسهڭ، گيت فورطنهلى بر دڭزدن، زلزلهلى بر زميندن صور. "نه دييورسڭز؟" دى. ألبته "يا جليل، يا جليل، يا عزيز، يا جبّار" ديديكلرينى ايشيدهجكسڭ. صوڭره دڭز ايچنده و زمين يوزنده مرحمت و شفقتله تربيه ايديلن كوچك حيواناتدن و ياورولردن صور. "نه دييورسڭز؟" دى. ألبته "يا جميل، يا جميل، يا رحيم، يا رحيم" دييهجكلر. (حاشيه[1]) سمايى ديڭله. ناصل "يا جليلِ ذو الجمال" دييور. و أرضه قولاق وير. ناصل "يا جميلِ ذو الجلال" دييور. و حيوانلره دقّت ايت. ناصل "يا رحمٰن، يا رزّاق" دييورلر. بهاردن صور. باق ناصل "يا حنّان، يا رحمٰن، يا رحيم، يا كريم، يا لطيف، يا عطوف، يا مصوّر، يا منوّر، يا محسن، يا مزيِّن" گبى چوق أسمايى ايشيدهجكسڭ. و إنسان اولان بر إنساندن صور. باق ناصل بتون أسماءِ حسنىيى اوقويور و جبههسنده يازيلى. سن ده دقّت ايتسهڭ اوقويهبيليرسڭ. گويا كائنات، عظيم بر موسيقهِٔ ذكريهدر. أڭ كوچك نغمه، أڭ گور نغماته قاريشمقله، حشمتلى بر لطافت ويرييور. و هكذا قياس ايت.
فقط چندان إنسان بتون أسمايه مظهردر، فقط كائناتڭ تنوّعنى و ملائكهنڭ إختلافِ عباداتنى إنتاج ايدن تنوّعِ أسما، إنسانلرڭ دخى بر درجه تنوّعنه سبب اولمشدر. أنبيانڭ آيرى آيرى شريعتلرى، أوليانڭ باشقه باشقه طريقتلرى، أصفيانڭ چشيد چشيد مشربلرى شو سردن نشئت ايتمشدر. مثلا: عيسى عليه السلام، سائر أسما ايله برابر قدير إسمى اونده داها غالبدر. أهلِ عشقده ودود إسمى و أهلِ تفكّرده حكيم إسمى داها زياده حاكمدر.
ايشته ناصل أگر بر آدم هم خواجه، هم ضابط، هم عدليه كاتبى، هم ملكيه مفتّشى اولسه؛ اونڭ هر بر دائرهده برر نسبتى، برر وظيفهسى، برر خدمتى، برر معاشى، برر مسئوليتى، برر ترقّياتى و موفّقيتسزلگنه سبب برر دشمن و رقيبلرى اولويور. و پادشاهه قارشى چوق عنوانلرله گورونويور و گورور. و چوق لسانلرله اوندن مدد ايستر. و آمرينڭ چوق عنوانلرينه مراجعت ايدر. و دشمنلرڭ شرّندن قورتولمق ايچون، معاونتنى چوق صورتلرله طلب ايدر.
اويله ده: چوق أسمايه مظهر و چوق وظيفهلرله مكلّف و چوق دشمنلره مبتلا اولان إنسان، مناجاتنده، إستعاذهسنده چوق إسملرى ذكر ايدر. ناصلكه نوعِ إنسانڭ مدارِ فخرى و الحقّ أڭ حقيقى إنسانِ كامل اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، جوشن الكبير نامندهكى مناجاتنده بيڭبر إسميله دعا ايدييور؛ آتشدن إستعاذه ايدييور. ايشته شو سردندر كه سورهِٔ
مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
ده اوچ عنوان ايله إستعاذهيى أمر ايدييور و بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ ده اوچ إسميله إستعانهيى گوسترييور.
ايكنجى دال
چوق أسرارڭ آناختارلرينى تضمّن ايدن ايكى سرّى بيان ايدر.
برنجى سرّ: "أوليا نيچون اصولِ ايمانيهده إتّفاق ايتدكلرى حالده، مشهوداتلرنده، كشفياتلرنده چوق تخالف ايدييورلر؟ شهود درجهسنده اولان كشفلرى بعضًا خلافِ واقع و مخالفِ حق چيقييور؟ هم نيچون أهلِ فكر و نظر، هر برى قطعى برهان ايله حق تلقّى ايتدكلرى أفكارلرنده، بربرينه متناقض بر صورتده حقيقتى گورويورلر و گوسترييورلر؟ بر حقيقت نيچون چوق رنكلره گيرييور؟"
ايكنجى سرّ: "أنبياىِ سالفه، نيچون حشرِ جسمانى گبى بر قسم أركانِ ايمانيهيى، بر درجه مجمل بيراقمشلر، قرآن گبى تفصيلات ويرمهمشلر؟ صوڭره امّتلرندن بر قسمى ايلريده او مجمل اولان أركانى إنكاره قدر گيتمشلر؟ هم نيچون حقيقى عارف اولان أوليانڭ بر قسمى يالڭز توحيدده ايلرى گيتمشلر؟ حتّى درجهِٔ حقّ اليقينه قدر گيتدكلرى حالده، بر قسم أركانِ ايمانيه اونلرڭ مشربلرنده پك آز و مجمل بر صورتده گورونويور. حتّى اونڭ ايچوندر كه، اونلره تبعيت ايدنلر، ايلريده او أركانِ ايمانيهيه لازم اولان أهمّيتى ويرمهمشلر؛ حتّى بعضلرى صاپمشلر. مادام بتون أركانِ ايمانيهنڭ إنكشافيله حقيقى كمال بولونور. نيچون أهلِ حقيقت بعضسنده چوق ايلرى و بر قسمنده چوق گرى قالمشلر؟ حالبوكه بتون أسمانڭ مرتبهِٔ أعظملرينڭ مظهرى و بتون أنبيانڭ سَرْورى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و بتون كتبِ مقدّسهنڭ رئيسِ أنورى اولان قرآنِ حكيم، بتون أركانِ ايمانيهيى واضح بر صورتده، پك جدّى بر إفادهده و قصدى بر طرزده تفصيل ايتمشلردر؟"
أوت چونكه حقيقتده حقيقى كمالِ أتم اويلهدر. ايشته شو أسرارڭ حكمتى شودر كه:
إنسان چندان بتون أسمايه مظهر و بتون كمالاته مستعددر. لٰكن إقتدارى جزئى، إختيارى جزئى، إستعدادى مختلف، آرزولرى متفاوت اولديغى حالده بيڭلر پردهلر، برزخلر ايچنده حقيقتى تحرّى ايدر. اونڭ ايچون حقيقتڭ كشفنده و حقّڭ شهودنده برزخلر اورتهيه دوشويور. بعضلر برزخدن گچهمييورلر. قابليتلر باشقه باشقه اولويور. بعضلرڭ قابليتى، بعض أركانِ ايمانيهنڭ إنكشافنه منشأ اولامييور. هم أسمانڭ جلوهلرينڭ رنكلرى، مظهره گوره تنوّع ايدييور، آيرى آيرى اولويور. بعض مظهر اولان ذات، بر إسمڭ تام جلوهسنه مدار اولامييور. هم كلّيت و جزئيت و ظلّيت و أصليت إعتباريله جلوهِٔ أسما، باشقه باشقه صورت آلييور. بعض إستعداد، جزئيتدن گچهمييور و گولگهدن چيقهمييور. و إستعداده گوره بعضًا بر إسم غالب اولويور، يالڭز كندى حكمنى إجرا ايدييور. او إستعدادده اونڭ حكمى حكمران اولويور. ايشته شو درين سرّه و شو گنيش حكمته أسرارلى، گنيش و حقيقت ايله بر درجه قاريشق بر تمثيل ايله بعض إشارتلر ايدرز.
مثلا: زهره ناميله نقشلى بر چيچك و قمره عاشق حياتلى بر قطره و گونشه باقان صفوتلى بر رشحهيى فرض ايدييورز كه، هر بريسنڭ بر شعورى، بر كمالى وار. و او كماله بر إشتياقى بولونويور. شو اوچ شيده چوق حقيقتلره إشارت ايتمكله برابر، نفس و عقل و قلبڭ سلوكلرينه إشارت ايدر. و اوچ طبقه أهلِ حقيقته مثالدر. (حاشيه[2])
برنجيسى: أهلِ فكر، أهلِ ولايت، أهلِ نبوّتڭ إشاراتيدر.
ايكنجيسى: جسمانى جهازات ايله كمالنه سعى ايدوب حقيقته گيدنلرى...
و نفسڭ تزكيهسيله و عقلڭ إستعماليله مجاهده ايتمكله حقيقته گيدنلرى...
و قلبڭ تصفيهسيله و ايمان و تسليميتله حقيقته گيدنلرڭ مثاللريدر.
اوچنجيسى: أنانيتى بيراقميان و آثاره طالان و يالڭز إستدلاليله حقيقته گيدن..
و علم و حكمتله و عقل و معرفتله حقيقتى آرامغه گيدن..
و ايمان و قرآن ايله، فقر و عبوديتله حقيقته چابوق گيدن آيرى آيرى إستعدادده بولونان اوچ طائفهنڭ حكمتِ إختلافلرينه إشارت ايدن تمثيللردر.
ايشته شو اوچ طبقهنڭ ترقّياتندهكى سرّى و گنيش حكمتى؛ "زهره"، "قطره"، "رشحه" عنوانلرى آلتنده بر تمثيل ايله بر درجه گوسترهجگز.
مثلا: گونشڭ كندى خالقنڭ إذنيله و أمريله اوچ چشيد تجلّيسى و إنعكاسى و إفاضهسى وار: بريسى چيچكلره، بريسى قمره و سيّارهلره، بريسى شيشه و صو گبى پارلاقلره ويرديگى آيرى آيرى إنعكاسلريدر.
برنجيسى اوچ طرزدهدر:
برى: كلّى و عمومى بر تجلّى و إنعكاسيدر كه، بتون چيچكلره بردن إفاضهسيدر.
برى ده: خاص بر تجلّيدر كه، هر بر نوعه گوره بر خصوصى إنعكاسى واردر.
برى ده: جزئى بر تجلّيدر كه، هر بر چيچگڭ شخصيتنه گوره بر إفاضهسيدر. شو تمثيلمز، او قَوله گورهدر كه؛ چيچكلرڭ سوسلى رنكلرى، گونشڭ ضياسندهكى يدى رنگڭ إستحالهِٔ إنعكاسيهسندن نشئت ايدييور. و بو قَوله گوره چيچكلر دخى گونشڭ بر چشيد آيينهلريدر.
ايكنجيسى: گونشڭ قمره و سيّارهلره، فاطرِ حكيمڭ إذنيله ويرديگى نور و فيضدر. شو كلّى و گنيش فيض و نوردن صوڭره قمر، او ضيانڭ گولگهسى حكمنده اولان نورى؛ گونشدن كلّى بر صورتده إستفاده ايدر، صوڭره خصوصى بر طرزده دڭزلره و هوايه و پارلاق طوپراغه و بر صورتِ جزئيهده دڭزڭ قبارجقلرينه و طوپراغڭ شفّافلرينه و هوانڭ ذرّهلرينه إفاده و إفاضهسيدر.
اوچنجيسى: گونشڭ أمرِ إلٰهى ايله جوِّ هوايى و دڭزلرڭ يوزلرينى برر آيينه ايدهرك صافى و كلّى و گولگهسز بر إنعكاسى وار. صوڭره او گونش، دڭزڭ قبارجقلرينه و صويڭ قطرهلرينه و هوانڭ رشحهلرينه و قارڭ شيشهجكلرينه، هر برينه برر جزئى عكسى، برر كوچك تمثالنى ويرييور.
ايشته گونشڭ هر بر چيچگه و قمره مقابل هر بر قطرهيه، هر بر رشحهيه مذكور اوچ جهتده ايكيشر طريق ايله توجّه و إفاضهسى وار:
برنجى طريق: بِالأصاله طوغريدن طوغرىيه برزخسز، حجابسزدر. شو يول، نبوّتڭ طريقنى تمثيل ايدر.
ايكنجى يول: برزخلر توسّط ايدر. آيينه و مظهرلرڭ قابليتلرى، شمسڭ جلوهلرينه برر رنك طاقييور. شو يول ايسه، ولايت مسلگنى تمثيل ايدر.
ايشته "زهره"، "قطره"، "رشحه" هر بريسى أوّلكى يولده دييهبيليرلر كه: "بن عموم عالم گونشنڭ بر آيينهسىيم." فقط ايكنجى يولده اويله دييهمز. بلكه "بن كندى گونشمڭ آيينهسىيم، وياخود نوعمه تجلّى ايدن گونشڭ آيينهسىيم" دير. چونكه گونشى اويله طانييور. بتون عالمه باقار بر گونشى گورهميور. حالبوكه او شخصڭ وياخود نوعنڭ ويا جنسنڭ گونشى، طار برزخ ايچنده محدود بر قيد آلتنده اوڭا گورونويور. حالبوكه قيدسز، برزخسز، مطلق گونشڭ آثارينى او مقيّد گونشه ويرهميور. چونكه بتون ير يوزينى ايصيتمق، تنوير ايتمك، عموم نباتات، حيواناتڭ حياتلرينى تحريك ايتمك و سيّاراتى أطرافنده دونديرمك گبى حشمتنما أثرلرى؛ او طار قيد و محدود برزخ ايچنده گورديگى گونشه، شهودِ قلبى ايله ويرهميور. بلكه او آثارِ عجيبهيى، أگر او شعورلى فرض ايتديگمز اوچ شى، او قيد آلتنده گورديگى گونشه ويرسه ده؛ صِرف عقلى و ايمانى بر طرزده و او مقيّد، عينِ مطلق اولديغنى بر تسليميت ايله ويرهبيلير. فقط او، إنسان گبى عقللى فرض ايتديگمز "زهره، قطره، رشحه" شو حكملرى، يعنى پك بيوك آثارى گونشلرينه إسناد ايتمهلرى عقليدر، شهودى دگل. بلكه بعضًا حُكمِ ايمانيلرى، شهودِ كونيهلرينه مصادمه ايدر. پك گوچلكله اينانهبيليرلر.
ايشته حقيقته طار گلن و بعض كوشهلرنده حقيقتڭ أعضالرى گورونن و حقيقتله قاريشق شو تمثيل ايچنه اوچمز ده گيرملىيز. اوچمز ده كنديمزى "زهره"، "قطره"، "رشحه" فرض ايدهجگز. زيرا اونلرده فرض ايتديگمز شعور كافى گلمييور. بز عقلمزى دخى اونلره قاتملىيز. يعنى اونلر مادّى گونشلرندن ناصل فيض آلييورلر، بز ده معنوى گونشمزدن اويله آلييورز، آڭلاملىيز.
ايشته، سن أى دنيايى اونوتميان و مادّياته توغّل ايدن و نفسى كثافت پيدا ايدن آرقداش! سن "زهره" اول. ناصلكه او "زهره" چيچگى، ضياىِ شمسدن إنحلال ايتمش بر رنك آلييور. و او بر رنك ايچنده شمسڭ تمثالنى قاريشديروب كندينه زينتلى بر صورت گيديرييور. زيرا سنڭ إستعدادڭ دخى اوڭا بڭزر.
هم شو أسبابه طالمش أسكى سعيد گبى مكتبلى فيلسوف ايسه، قمره عاشق اولان "قطره" اولسون كه؛ قمر، گونشدن آلديغى ضيا ظلّنى اوڭا ويرر و اونڭ گوز ببگنه بر نور ويرر. او ده او نور ايله پارلار. فقط او "قطره" او نور ايله يالڭز قمرى گورور. گونشى گورهمز، بلكه ايمانيله گورهبيلير.
هم شو هر شيئى طوغريدن طوغرىيه جنابِ حقدن بيلير، أسبابى بر پرده تلقّى ايدر فقير آدم، او ده "رشحه" اولسون. اويله بر "رشحه" كه، كندى ذاتنده فقيردر. هيچ بر شيئى يوق كه، اوڭا طايانوب "زهره" گبى كندينه گوونسين. هيچ بر رنگى يوق كه، اونڭله گورونسون. باشقه شيلرى ده طانيمايور كه، اوڭا توجّه ايتسين. خالص بر صفوتى وار كه، طوغريدن طوغرىيه گونشڭ تمثالنى گوز ببگنده صاقلايور. شيمدى مادام بز بو اوچ شى يرينه گچدك. كنديمزه باقملىيز. بزده نه وار؟ نه ياپاجغز؟
ايشته باقييورز كه: بر ذاتِ كريم، إحسانيله بزى غايت درجه تزيين و تنوير و تربيه ايدييور. إنسان ايسه، إحسان ايدنه پرستش ايدر. پرستشه لايق اولانه، قربيت ايستر و گورمك طلب ايدر. اويله ايسه، هر بريمز إستعداديمزه گوره او محبّت جاذبهسيله سلوك ايدهجگز.
أى زهرهمثال! سن گيدييورسڭ، فقط چيچك اولارق گيت. ايشته گيتدڭ. ترقّى ايده ايده، تا بر مرتبهِٔ كلّيهيه گلدڭ. گويا بتون چيچكلرڭ حكمنه گچدڭ. حالبوكه زهره، كثيف بر آيينهدر. اونده ضيادهكى يدى رنك إنحلال و إنكسار ايدر. شمسڭ عكسنى گيزلهر. سن، سَوْديگڭ گونشڭ يوزينى گورمكده موفّق اولامازسڭ. چونكه قيدلى اولان رنكلر، خصوصيتلر طاغيتييور، پرده چكييور، گوسترهميور. سن شو حالده صورتلرڭ، برزخلرڭ اورتهيه گيرمهسيله نشئت ايدن فراقدن قورتولامازسڭ.
لٰكن بر شرط ايله قورتولابيليرسڭ كه، سن كندى نفسڭڭ محبّتنه طالمش اولان باشڭى قالديرهسڭ و نفسڭ محاسنى ايله تلذّذ و إفتخار ايدن نظريڭى چكهسڭ، گوك يوزندهكى گونشڭ يوزينه آتاسڭ. هم باش آشاغى جلبِ رزق ايچون طوپراغه باقان يوزيڭى، يوقاريدهكى شمسه چويرهسڭ. چونكه سن، اونڭ آيينهسيسڭ. وظيفهڭ، آيينهدارلقدر. بيلسهڭ، بيلمسهڭ، خزينهِٔ رحمت قپوسى اولان طوپراق طرفندن سنڭ رزقڭ گلهجكدر. أوت ناصل بر چيچك، گونشڭ كوچوجك بر آيينهسيدر. شو قوجه گونش دخى گوك دڭزنده شمسِ أزلينڭ "نور" إسمندن تجلّى ايدن بر لمعهنڭ قطرهمثال بر آيينهسيدر. أى قلبِ إنسانى! سن، ناصل بر گونشڭ آيينهسى اولديغڭى بوندن بيل.
بو شرطى ياپدقدن صوڭره كمالڭى بولورسڭ. فقط گونشى، نفس الأمرده ناصل ايسه اويله گورهمزسڭ. او حقيقتى، چيپلاق آڭلامازسڭ. بلكه سنڭ صفتلريڭڭ رنكلرى اوڭا بر رنك ويرر و كثافتلى دوربينڭ بر صورت طاقار. و قيدلى قابليتڭ بر قيد آلتنه آلير.
شيمدى سن دخى أى قطره ايچنه گيرن حكيم فيلسوف! سنڭ قطرهِٔ فكرڭ دوربينيله، فلسفهنڭ نردبانيله تا قمره قدر ترقّى ايتدڭ، قمره گيردڭ. باق، قمر كندى ذاتنده كثافتلى، ظلماتليدر. نه ضياسى وار، نه حياتى. سنڭ سعيڭ بيهوده، علمڭ فائدهسز گيتدى.
سن يأسڭ ظلماتندن و كيمسهسزلگڭ وحشتندن و أرواحِ خبيثهنڭ إزعاجاتندن و او وحشتڭ دهشتندن شو شرطلر ايله قورتولابيليرسڭ كه، طبيعت گيجهسنى ترك ايدوب حقيقت گونشنه توجّه ايتسهڭ و يقينًا اينانسهڭ كه، شو گيجه نورلرى، گوندوز گونشنڭ ايشيقلرينڭ گولگهلريدر.
بو شرطى ياپدقدن صوڭره، سن كمالڭى بولورسڭ. فقير و قراڭلقلى قمر يرينه، حشمتلى گونشى بولورسڭ. فقط سن دخى اوتهكى آرقداشڭ گبى، گونشى صافى گورهمزسڭ. بلكه سنڭ عقلڭ و فلسفهڭ اُنسيت و الفت ايتدكلرى پردهلر آرقهسنده و علم و حكمتڭ نسج ايتديگى حجابلرڭ خلفنده و قابليتڭ ويرديگى بر رنك ايچنده گورهبيليرسڭ.
ايشته رشحهمثال اوچنجى آرقداشڭز كه، هم فقيردر، هم رنكسزدر. گونشڭ حرارتيله چابوق تبخّر ايدر، أنانيتنى بيراقير، بخاره بينر، هوايه چيقار. ايچندهكى مادّهِٔ كثيفه؛ نارِ عشق ايله آتش آلير، ضيا ايله نوره دونر. او ضيانڭ جلوهلرندن گلن بر شعاعه ياپيشير، ياناشير.
أى رشحهمثال! مادام طوغريدن طوغرىيه گونشه آيينهدارلق ايدييورسڭ، سن هانگى مرتبهده بولونسهڭ بولون، عينِ شمسه قارشى عين اليقين بر طرزده، صافى باقيلهجق بر دليك، بر پنجره بولورسڭ. هم او شمسڭ آثارِ عجيبهسنى اوڭا ويرمكده مشكلات چكميهجكسڭ. اوڭا لايق حشمتلى أوصافنى تردّدسز ويرهبيليرسڭ. سلطنتِ ذاتيهسنڭ دهشتلى آثارينى اوڭا ويرمكده، هيچ بر شى سنڭ ألندن طوتوب اوندن واز گچيرهمز. سنى نه برزخلرڭ طارلغى، نه قابليتلرڭ قيدى، نه آيينهلرڭ كوچكلگى سنى شاشيرتماز؛ خلافِ حقيقته سَوق ايتمز. چونكه سن صافى، خالص، طوغريدن طوغرىيه اوڭا باقديغڭ ايچون آڭلامشسڭ كه، مظهرلرده گورونن و آيينهلرده مشاهده اولونان گونش دگل، بلكه بر نوع جلوهلريدر، بر چشيد رنكلى عكسلريدر. چندان او عكسلر اونڭ عنوانلريدر، فقط بتون آثارِ حشمتنى گوسترهميورلر.
ايشته شو حقيقتله قاريشق تمثيلده بويله باشقه باشقه اوچ طريق ايله كماله گيديلير. و او كمالاتڭ مزاياسنده و مرتبهِٔ شهودڭ تفصيلاتنده باشقه باشقهدرلر. فقط نتيجهده و حقّه إذعان و حقيقتى تصديقده إتّفاق ايدرلر.
ايشته ناصل بر گيجه آدمى كه، هيچ گونشى گورمهمش. يالڭز قمر آيينهسنده بر گولگهسنى گورويور. گونشه مخصوص حشمتلى ضيايى، دهشتلى جاذبهيى عقلنه صيغيشديرهميور. بلكه گورنلره تسليم اولوب تقليد ايدييور.
اويله ده: وراثتِ أحمديه (عصم) ايله قدير و محيى گبى إسملرڭ مرتبهِٔ عظماسنه يتيشمهين، حشرِ أعظمى و قيامتِ كبرايى تقليدى اولارق قبول ايدر، "عقلى بر مسئله دگلدر" دير. چونكه حقيقتِ حشر و قيامت، إسمِ أعظمڭ و بعض أسمانڭ درجهِٔ أعظمنڭ مظهريدر. كيمڭ نظرى اورايه چيقمازسه تقليده مجبوردر. كيمڭ فكرى اورايه گيرسه، حشر و قيامتى، گيجه گوندوز، قيش و بهار درجهسنده قولاى گورور، إطمئنانِ قلب ايله قبول ايدر.
ايشته شو سردندر كه: حشر و قيامتى أڭ أعظم مرتبهده، أڭ أكمل تفصيلاتله قرآن ذكر ايدييور و إسمِ أعظمڭ مظهرى اولان پيغمبريمز عليه الصلاة والسلام درس ويرييور. و أسكى پيغمبرلر ايسه، حكمتِ إرشادڭ إقتضاسيله، بر درجه بسيط و إبتدائى بر حالده اولان امّتلرينه، حشرى أڭ أعظم بر درجهده، أڭ گنيش بر تفصيلاتله درس ويرمهمشلر. هم شو سردندر كه، بر قسم أهلِ ولايت بعض أركانِ ايمانيهيى مرتبهِٔ عظماسنده گورمهمشلر ويا گوسترهمهمشلر. هم شو سردندر كه، معرفت اللّٰهده درجاتِ عارفين چوق تفاوت ايدييور. داها بونلر گبى چوق أسرار شو حقيقتدن إنكشاف ايدر.
شيمدى شو تمثيل، هم بر درجه حقيقتى إحساس ايتديگندن، هم حقيقت چوق گنيش و چوق درين اولديغندن بز دخى تمثيل ايله إكتفا ايدييورز. حدّيمزڭ و طاقتمزڭ فوقنده اولان أسراره گيريشميهجگز.
اوچنجى دال
قيامت علامتلرندن و آخر زمان وقوعاتندن و بعض أعمالڭ فضيلت و ثوابلرندن بحث ايدن أحاديثِ شريفه گوزلجه آڭلاشيلمديغندن، عقللرينه گووهنن بر قسم أهلِ علم اونلرڭ بر قسمنه ضعيف ويا موضوع ديمشلر. ايمانى ضعيف و أنانيتى قوى بر قسم ده، إنكاره قدر گيتمشلر. شيمدى تفصيله گيريشميهجگز. يالڭز "اون ايكى أصلى" بيان ايدرز.
برنجى أصل
يگرمنجى سوزڭ آخرندهكى سؤال و جوابده ايضاح ايتديگمز مسئلهدر. إجمالى شودر كه:
دين بر إمتحاندر، بر تجربهدر. أرواحِ عاليهيى، أرواحِ سافلهدن تفريق ايدر. اويله ايسه ايلريده هركسه گوز ايله گورولهجك وقوعاتى اويله بر طرزده بحث ايدهجك كه؛ نه بتون بتون مجهول قالسين، نه ده بديهى اولوب هركس ايستر ايستهمز تصديقه مجبور قالسين. عقله قپو آچاجق، إختيارى ألندن آلميهجق. زيرا أگر تمامًا بداهت درجهسنده بر علامتِ قيامت گورولسه، هركس تصديقه مضطر اولسه؛ او وقت كومور گبى بر إستعداد، ألماس گبى بر إستعداد ايله برابر قالير. سرِّ تكليف و نتيجهِٔ إمتحان ضايع اولور. ايشته بونڭ ايچون، مهدى و سفيان مسئلهلرى گبى چوق مسئلهلرده چوق إختلاف اولمش. هم روايات دخى چوق مختلفدر، بربرينه ضد حكملر اولمش.
ايكنجى أصل
مسائلِ إسلاميهنڭ طبقاتى واردر. برى برهانِ قطعى ايستهسه، ديگرى بر ظنِّ غالبى ايله إكتفا ايدر. باشقهسى يالڭز بر قبولِ تسليمى و ردّ ايتمهمك ايستر. اويله ايسه، أساساتِ ايمانيهدن اولميان مسائلِ فرعيه ويا وقوعاتِ زمانيهنڭ هر برنده بر إذعانِ يقين ايله بر برهانِ قطعى ايستهنيلمز. بلكه يالڭز ردّ ايتمهمك و تسليميتله ايليشمهمكدر.
اوچنجى أصل
زمانِ صحابهده بنى إسرائيل و نصارا علمالرندن چوغى إسلاميته گيرديلر. أسكى معلوماتلرى دخى اونلرله برابر مسلمان اولدى. بعض خلافِ واقع معلوماتِ سابقهلرى، إسلاميتڭ مالى اولارق توهّم ايديلدى.
دردنجى أصل
أحاديثِ شريفه راويلرينڭ بعض قَوللرى وياخود إستنباط ايتدكلرى معنالرى، متنِ حديثدن تلقّى ايديلييوردى. حالبوكه إنسان خطادن خالى اولماديغى ايچون، خلافِ واقع بعض إستنباطلرى ويا قَوللرى حديث ظن ايديلهرك ضعفنه حكم ايديلمش.
بشنجى أصل
اِنَّ فٖى اُمَّتٖى مُحَدَّثُونَ يعنى مُلْهَمُونَ سرّنجه بعض أهلِ كشف و أهلِ ولايت اولان محدّثينِ محدّثون إلهاملريله گلن بعض معانى، حديث تلقّى ايديلمش. حالبوكه إلهامِ أوليا (بعض عارضهلرله) خطا اولابيلير. ايشته بو نوعدن بر قسم خلافِ حقيقت چيقهبيلير.
آلتنجى أصل
بين الناس إشتهار بولمش بعض حكايهلر بولونويور كه، ضروبِ أمثال حكمنه گچر. حقيقى معناسنه باقيلماز. نه مقصد ايچون سَوق ايديلير، اوڭا باقيلير. ايشته بو نوعدن بين الناس تعارف ايتمش بعض قصّه و حكاياتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر مقصدِ إرشادى ايچون، تمثيل و كنايه نوعندن ذكر ايديويرمش. شو نوع مسئلهلرڭ معناىِ حقيقيسنده قصور وارسه، عُرف و عاداتِ ناسه عائددر و تعارف و تسامعِ عمومىيه راجعدر.
يدنجى أصل
پك چوق تشبيه و تمثيللر بولونويور كه، مرورِ زمانله ويا علمڭ ألندن جهلڭ ألنه گچمهسيله حقيقتِ مادّيه تلقّى ايديلييور. خطايه دوشر. مثلا: "ثَوْر" و "حوت" إسمنده و عالمِ مثالده ثَوْر و حوت تمثالنده بَرّى و بحرى حيوانات ناظرلرندن ايكى ملائكة اللّٰه، عادتا بر قوجه اوكوز و جسمانى بر باليق ظن ايديلهرك حديثه ايليشيلمش.
هم مثلا: بر وقت حضورِ نبويده درين بر سس ايشيدلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى كه: "بو گورولتى، يتمش سنهدر يووارلانوب تا آنجق بو دقيقه جهنّمڭ ديبنه دوشن بر طاشڭ گورولتيسيدر." ايشته بو حديثى ايشيدن، حقيقته واصل اولميان إنكاره صاپار. حالبوكه يگرمى دقيقه او حديثدن صوڭره قطعيًا ثابتدر كه؛ برى گلدى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ديدى كه: "مشهور منافق، يگرمى دقيقه أوّل ئولدى." يتمش ياشنه گيرن او منافق جهنّمڭ بر طاشى اولارق بتون مدّتِ عمرى تدنّيده، أسفلِ سافلينه كفره سقوطدن عبارت اولديغنى غايت بليغانه بر صورتده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بيان ايتمشدر. جنابِ حق او وفات دقيقهسنده او سسى ايشيتديروب، اوڭا علامت ايتمشدر.
سكزنجى أصل
جنابِ حكيمِ مطلق، شو دارِ تجربه و ميدانِ إمتحانده چوق مهمّ شيلرى، كثرتلى أشيا ايچنده صاقلايور. او صاقلامقله چوق حكمتلر، چوق مصلحتلر باغليدر. مثلا: ليلهِٔ قدرى، عموم رمضانده؛ ساعتِ إجابهِٔ دعايى، جمعه گوننده؛ مقبول وليسنى، إنسانلر ايچنده؛ أجلى، عمر ايچنده و قيامتڭ وقتنى، عمرِ دنيا ايچنده صاقلامش. زيرا أجلِ إنسان معيّن اولسه، يارى عمرينه قدر غفلتِ مطلقه، ياريدن صوڭره دار آغاجنه آديم آديم گيتمك گبى بر دهشت ويرهجك. حالبوكه آخرت و دنيا موازنهسنى محافظه ايتمك و هر وقت خوف و رجا اورتهسنده بولونمق مصلحتى إقتضا ايدر كه؛ هر دقيقه هم ئولمك، هم ياشامق ممكن اولسون. شو حالده مبهم طرزدهكى يگرمى سنه مبهم بر عمر، بيڭ سنه معيّن بر عمره مرجّحدر.
ايشته قيامت دخى شو إنسانِ أكبر اولان دنيانڭ أجليدر. أگر وقتى تعيّن ايتسه ايدى، بتون قرونِ اولٰى و وسطىٰ غفلتِ مطلقهيه طالاجق ايديلر و قرونِ اُخرى دهشتده قالاجقدى. إنسان ناصل حياتِ شخصيهسيله خانهسنڭ و كوينڭ بقاسيله علاقهداردر. اويله ده؛ حياتِ إجتماعيه و نوعيهسيله، كُرهِٔ أرضڭ و دنيانڭ ياشامسيله علاقهداردر. قرآن اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ دير. "قيامت ياقيندر" فرمان ايدييور. بيڭ بو قدر سنه گچدكدن صوڭره گلمهمسى، ياقينلغنه خلل ويرمز. زيرا قيامت، دنيانڭ أجليدر. دنيانڭ عمرينه نسبةً بيڭ ويا ايكى بيڭ سنه، بر سنهيه نسبتله بر ايكى گون ويا بر ايكى دقيقه گبيدر. ساعتِ قيامت يالڭز إنسانيتڭ أجلى دگل كه، اونڭ عمرينه نسبت ايديلوب بعيد گورولسون.
ايشته بونڭ ايچوندر كه، حكيمِ مطلق، قيامتى مغيباتِ خمسهدن اولارق علمنده صاقلايور. ايشته بو إبهام سرّندندر كه، هر عصر، حتّى عصرِ حقيقتبين اولان عصرِ سعادت دخى دائما قيامتدن قورقمشلر. حتّى بعضلرى، "شرائطى همان همان چيقمش" ديمشلر.
ايشته بو حقيقتى بيلمهين إنصافسز إنسانلر ديرلر كه: "آخرتڭ تفصيلاتنى درس آلان متيقّظ قلبلى، كسكين نظرلى اولان صحابهلرڭ فكرلرى، نيچون بيڭ سنه حقيقتدن اوزاق اولارق فكرلرى دوشمش گبى، إستقبالِ دنيوىده بيڭ درت يوز سنه صوڭره گلهجك بر حقيقتى عصرلرنده قريب ظن ايتمشلر؟"
الجواب: چونكه صحابهلر، فيضِ صحبتِ نبوّتدن هركسدن زياده دارِ آخرتى دوشونهرك، دنيانڭ فناسنى بيلهرك، قيامتڭ إبهامِ وقتندهكى حكمتِ إلٰهيهيى آڭلايهرق أجلِ شخصى گبى دنيانڭ أجلنه قارشى دخى دائما منتظر بر وضعيت آلارق، آخرتلرينه جدّى چاليشمشلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام "قيامتى بكلهيڭز، إنتظار ايديڭز" تكرار ايتمهسى، شو حكمتدن ايلرى گلمش بر إرشادِ نبويدر. يوقسه وقوعِ معيّنه دائر بر وحيڭ حكميله دگلدر كه، حقيقتدن اوزاق اولسون. علّت آيريدر، حكمت آيريدر. ايشته پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ بو نوع سوزلرى حكمتِ إبهامدن ايلرى گلييور.
هم شو سردندر كه؛ مهدى، سفيان گبى آخر زمانده گلهجك أشخاصلرى چوق زمان أوّل حتّى تابعين زماننده اونلرى بكلهمشلر، يتيشمك أملنده بولونمشلر. حتّى بعض أهلِ ولايت "اونلر گچمش" ديمشلر. ايشته بو ده، قيامت گبى، حكمتِ إلٰهيه إقتضا ايدر كه؛ وقتلرى تعيّن ايتمهسين. چونكه هر زمان، هر عصر، قوّهِٔ معنويهنڭ تقويهسنه مدار اولاجق و يأسدن قورتارهجق "مهدى" معناسنه محتاجدر. بو معناده، هر عصرڭ بر حصّهسى بولونمق لازمدر.
هم غفلت ايچنده فنالره اويمامق و لاقيدلقده نفسڭ ديزگيننى بيراقمهمق ايچون، نفاقڭ باشنه گچهجك مدهش شخصلردن هر عصر چكينملى و قورقملى. أگر تعيين ايديلسه ايدى، مصلحتِ إرشادِ عمومى ضايع اولوردى.
شيمدى مهدى گبى أشخاصڭ حقّندهكى رواياتڭ إختلافاتى و سرّى شودر كه:
أحاديثى تفسير ايدنلر، متنِ أحاديثى تفسيرلرينه و إستنباطلرينه تطبيق ايتمشلر. مثلا: مركزِ سلطنت او وقت شامده ويا مدينهده اولديغندن، وقوعاتِ مهديه ويا سفيانيهيى مركزِ سلطنت جوارنده اولان بصره، كوفه، شام گبى يرلرده تصوّر ايدهرك اويله تفسير ايتمشلر. هم ده او أشخاصڭ شخصِ معنويسنه ويا تمثيل ايتدكلرى جماعته عائد آثارِ عظيمهيى او أشخاصڭ ذاتلرنده تصوّر ايدهرك اويله تفسير ايتمشلر كه، او أشخاصِ خارقه چيقدقلرى وقت بتون خلق اونلرى طانييهجق گبى بر شكل ويرمشلر. حالبوكه ديمشدك: بو دنيا تجربه ميدانيدر. عقله قپو آچيلير، فقط إختيارى ألندن آلينماز. اويله ايسه او أشخاص، حتّى او مدهش دجّال دخى چيقديغى زمان چوقلرى، حتّى كنديسى ده بدايةً دجّال اولديغنى بيلمز. بلكه نورِ ايمانڭ دقّتيله، او أشخاصِ آخر زمان طانيلهبيلير.
علامتِ قيامتدن اولان دجّال حقّنده حديثِ شريفده "برنجى گونى بر سنه، ايكنجى گونى بر آى، اوچنجى گونى بر هفته، دردنجى گونى أيّامِ سائره گبيدر. چيقديغى زمان دنيا ايشيتير. قرق گونده دنيايى گزر." روايت ايديلييور. إنصافسز إنسانلر بو روايته محال ديمشلر. حاشا شو روايتڭ إنكار و إبطالنه گيتمشلر. حالبوكه وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ حقيقتى شو اولمق گركدر كه:
عالمِ كفرڭ أڭ كثافتليسى اولان شمالده، طبيعيّونڭ فكرِ كفريسندن سوزولن بر جريانِ عظيمڭ باشنه گچهجك و الوهيتى إنكار ايدهجك بر شخصڭ، شمال طرفندن چيقماسنه إشارت و شو إشارت ايچنده بر رمزِ حكمت واردر كه: قطبِ شمالىيه ياقين دائرهده بتون سنه، بر گيجه بر گوندوزدر. آلتى آيى گيجه، آلتى آيى گوندوزدر. "دجّالڭ بر گونى بر سنهدر." او دائره ياقيننده ظهورينه إشارتدر. "ايكنجى گونى بر آيدر" ديمكدن مراد، شمالدن بو طرفه گلدكجه بعضًا اولور يازڭ بر آينده گونش غروب ايتمز. شو دخى، دجّال شمالدن چيقوب عالمِ مدنيت طرفنه تجاوزينه إشارتدر. گونى دجّاله إسناد ايتمكله شو إشارته إشارت ايدر. داها بو طرفه گلدكجه بر هفتهده گونش غروب ايتمييور. داها گله گله طلوع و غروب اورتهسنده اوچ ساعت دوام ايدييور. بن روسيهده أسارتده ايكن بويله بر يرده بولوندم. بزه ياقين، بر هفته گونش غروب ايتمهين بر ير واردى. سير ايچون اورايه گيدييورلردى. "دجّالڭ چيقديغى وقت، عموم دنيا ايشيدهجك" اولان قيدى، تلغراف و راديو حلّ ايتمشدر. قرق گونده گزمسنى ده، مركبى اولان شمندوفر و طيّاره حلّ ايتمشدر. أسكيدن بو ايكى قيدى محال گورن ملحدلر، شيمدى عادى گورويورلر!..
علامتِ قيامتدن اولان يأجوج و مأجوجه و سدّه دائر، بر رسالهده بر درجه تفصيلًا يازديغمدن اوڭا حواله ايدوب شوراده يالڭز شونى ديرز كه: أسكيدن مانچور، مُغول عنوانيله إجتماعاتِ بشريهيى زير و زبر ايدن طائفهلر و سدِّ چينىنڭ ياپيلمسنه سببيت ويرنلر، قيامته ياقين ينه آنارشيستلك گبى بر فكرله مدنيتِ بشريهيى زير و زبر ايدهجكلرى، روايتلرده واردر.
بعض ملحدلر ديرلر: "بو قدر عجائبى ياپان و ياپهجق طائفهلر نرهده؟"
الجواب: چكرگه گبى بر آفات، بر موسمده پك چوق كثرتله بولونور. موسم دگيشدكچه مملكتى فساده ويرن كثرتلى او طائفهلرڭ حقيقتلرى، محدود بعض فردلرده صاقلانيور. ينه زمانى گلدكجه أمرِ إلٰهى ايله او محدود فردلردن غايت كثرتلى عين فساد ينه باشلار. گويا اونلرڭ حقيقتِ ملّيتلرى اينجهلييور، قوپمايور. ينه موسمى گلدكجه ظهور ايدييور. عينًا اويله ده: بر زمان دنيايى هرج و مرج ايدن او طائفهلر، إذنِ إلٰهى ايله موسمى گلديگى وقت عين او طائفه، مدنيتِ بشريهيى هرج و مرج ايدهجكلر. فقط اونلرڭ محركلرى باشقه بر صورتده تظاهر ايدر.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
طوقوزنجى أصل
مسائلِ ايمانيهدن بر قسمڭ نتائجى، شو مقيّد و طار عالمه باقار. ديگر بر قسمى، گنيش و مطلق اولان عالمِ آخرته باقار. عمللرڭ فضيلت و ثوابنه دائر أحاديثِ شريفهنڭ بر قسمى ترغيب و ترهيبه مناسب بر تأثير ويرمك ايچون بلاغتلى بر اُسلوبده گلديگندن، دقّتسز إنسانلر اونلرى مبالغهلى ظن ايتمشلر. حالبوكه بتون اونلر عينِ حق و محضِ حقيقت اولدقلرندن مجازفه و مبالغه، ايچلرنده يوقدر. أزجمله، أڭ زياده إنصافسزلرڭ ذهننى قورجالايان شو حديثدر كه:
(أو كما قال) مئالِ شريفى: "دنيانڭ جنابِ حقّڭ ياننده بر سينك قنادى قدر قيمتى اولسه ايدى، كافرلر بر يودوم صويى اوندن ايچمهيهجك ايديلر." حقيقتى شودر كه: عِنْدَ اللّٰهِ تعبيرى، عالمِ بقادن ديمكدر. أوت عالمِ بقادن بر سينك قنادى قدر بر نور مادام أبديدر، ير يوزينى طولديرهجق موقّت بر نوردن داها چوقدر. ديمك قوجه دنيايى بر سينك قاناديله موازنه دگل، بلكه هركسڭ قيصهجق عمرينه يرلشن خصوصى دنياسنى عالمِ بقادن بر سينك قنادى قدر دائمى بر فيضِ إلٰهىيه و بر إحسانِ إلٰهىيه موازنهيه گلمديگى ديمكدر.
هم دنيانڭ ايكى يوزى وار؛ بلكه اوچ يوزى وار. برى، جنابِ حقّڭ أسماسنڭ آيينهلريدر. ديگرى، آخرته باقار؛ آخرت تارلاسيدر. ديگرى، فنايه، عدمه باقار. بيلديگمز، مرضئِ إلٰهى اولميان أهلِ ضلالتڭ دنياسيدر. ديمك أسماءِ حسنىنڭ آيينهلرى و مكتوباتِ صمدانيه و آخرتڭ مزرعهسى اولان قوجه دنيا دگل؛ بلكه آخرته ضد و بتون خطيئاتڭ منشئى و بليّاتڭ منبعى اولان دنياپرستلرڭ دنياسنڭ عالمِ آخرتده أهلِ ايمانه ويريلن سرمدى بر ذرّهسنه دگمديگنه إشارتدر.
ايشته أڭ طوغرى و جدّى شو حقيقت نرهده و إنصافسز أهلِ إلحادڭ فهم ايتدكلرى معنا نرهده؟ او إنصافسز أهلِ إلحادڭ أڭ مبالغه، أڭ مجازفه ظن ايتدكلرى معنا نرهده؟
هم مثلا: إنصافسز أهلِ إلحادڭ مبالغه ظن ايتدكلرى حتّى محال بر مبالغه و مجازفه توهّم ايتدكلرى برى ده، عمللرڭ ثوابنه دائر و بعض سورهلرڭ فضيلتلرى حقّنده گلن روايتلردر. مثلا: "فاتحهنڭ قرآن قدر ثوابى واردر." "سورهِٔ إخلاص ثُلثِ قرآن"، "سورهِٔ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ، رُبع" "سورهِٔ قُلْ يَا اَيُّهَا الْكَافِرُونَ رُبع"، "سورهِٔ يٰس اون دفعه قرآن قدر" اولديغنه روايت واردر.
ايشته إنصافسز و دقّتسز إنسانلر ديمشلر كه: "شو محالدر. چونكه قرآن ايچنده يٰس و اوتهكى فضيلتلى اولانلر ده واردر. اونڭ ايچون معناسز اولور."
الجواب: حقيقتى شودر كه: قرآنِ حكيمڭ هر بر حرفنڭ بر ثوابى وار، بر حسنهدر. فضلِ إلٰهيدن او حرفلرڭ ثوابى سنبللهنير، بعضًا اون دانه ويرر، بعضًا يتمش، بعضًا يدى يوز (آيت الكرسى حرفلرى گبى)، بعضًا بيڭ بشيوز (سورهِٔ إخلاصڭ حرفلرى گبى)، بعضًا اون بيڭ (ليلهِٔ براتده اوقونان آيتلر و مقبول وقتلره تصادف ايدنلر گبى) و بعضًا اوتوز بيڭ (مثلا خشخاش تخمنڭ كثرتى مِثللو، ليلهِٔ قدرده اوقونان آيتلر گبى). و او گيجه بيڭ آيه مقابل إشارتيله، بر حرفنڭ او گيجهده اوتوز بيڭ ثوابى اولور آڭلاشيلير. ايشته قرآنِ حكيم، تضاعفِ ثوابيله برابر ألبته موازنهيه گلمز و گلهميور. بلكه أصل ثواب ايله بعض سورهلرله موازنهيه گلهبيلير.
مثلا: ايچنده مصر أكيلمش بر تارلا فرض ايدهلم كه، بيڭ دانه أكيلمش. بعض حبّهلرى يدى سنبل ويرمش فرض ايتسهك، هر بر سنبلده يوزر دانه اولمش ايسه، او وقت تك بر حبّه بتون تارلانڭ ايكى ثُلثنه مقابل اولويور. مثلا: بريسى ده اون سنبل ويرمش، هر برنده ايكى يوز دانه ويرمش، او وقت بر تك حبّه أصل تارلادهكى حبّهلرڭ ايكى مِثلى قدردر. و هكذا قياس ايت.
شيمدى قرآنِ حكيمى نورانى، مقدّس بر مزرعهِٔ سماويه تصوّر ايدييورز. ايشته هر بر حرفى أصل ثوابيله برر حبّه حكمندهدر. اونلرڭ سنبللرى نظره آلينميهجق. سورهِٔ يٰس، إخلاص، فاتحه، قُلْ يَا اَيُّهَا الْكَافِرُونَ، اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ گبى سائر فضيلتلرينه دائر روايت ايديلن سوره و آيتلرله موازنه ايديلهبيلير.
مثلا: قرآنِ حكيمڭ اوچ يوز بيڭ آلتى يوز يگرمى حرفى اولديغندن، سورهِٔ إخلاص بسمله ايله برابر آلتمش طوقوزدر. اوچ دفعه آلتمش طوقوز، ايكى يوز يدى حرفدر. ديمك سورهِٔ إخلاصڭ هر بر حرفنڭ حسنهلرى، بيڭ بشيوزه ياقيندر.
ايشته سورهِٔ يٰسڭ حروفاتى حساب ايديلسه، قرآنِ حكيمڭ مجموعِ حروفاتنه نسبت ايديلسه و اون دفعه مضاعف اولماسى نظره آلينسه شويله بر نتيجه چيقار كه: يٰس شريفڭ هر بر حرفى تقريبًا بشيوزه ياقين ثوابى واردر. يعنى او قدر حسنه صاييلابيلير.
ايشته بوڭا قياسًا باشقهلرينى دخى تطبيق ايتسهڭ، نه قدر لطيف و گوزل و طوغرى و مجازفهسز بر حقيقت اولديغنى آڭلارسڭ.
اوننجى أصل
أكثر طائفهِٔ مخلوقاتده اولديغى گبى أفعال و أعمالِ بشريهده بعض خارقه فردلر بولونور. او فردلر أگر اييلكده ايلرى گيتمشسه، او نوعلرڭ مدارِ فخرلريدر، يوقسه مدارِ شئآمتلريدر. هم گيزلهنيورلر. عادتا برر شخصِ معنوى، برر غايهِٔ خيال حكمنه گچرلر. سائر فردلرڭ هر بريسى او اولمغه چاليشير و او اولمق إحتمالى وار. ديمك او مكمّل خارقه فرد ايسه؛ مطلق، مبهم بولونوب هر يرده بولونماسى ممكن. شو إبهام إعتباريله منطقجه قضيهِٔ ممكنه صورتنده كلّيتنه حكم ايديلهبيلير. يعنى، هر بر عمل شويله بر نتيجه ويرهبيلمسى ممكندر.
مثلا، "كيم ايكى ركعت نمازى فلان وقتده قيلسه، بر حجّ قدردر." ايشته ايكى ركعت نماز بعض وقتده بر حجّه مقابل گلديگى حقيقتدر. هر بر ايكى ركعت نمازده بو معنا كلّيت ايله ممكندر. ديمك شو نوعدهكى روايتلر، وقوعى بِالفعل دائمى و كلّى دگل. زيرا قبولڭ مادام شرطلرى واردر، كلّيت و دائميلكدن چيقار. بلكه يا بِالفعل موقّتدر، مطلقدر وياخود ممكنهدر، كلّيهدر. ديمك شو نوع أحاديثدهكى كلّيت ايسه، إمكان إعتباريلهدر.
مثلا: "غيبت، قتل گبيدر." ديمك غيبتده اويله بر فرد بولونور كه، قتل گبى بر زهرِ قاتلدن داها مضردر. مثلا: "بر گوزل سوز، بر عبدى آزاد ايتمك گبى بر صدقهِٔ عظيمهنڭ يرينه گچر."
شيمدى ترغيب و تشويق ايچون او مبهم فردِ مكمّل، مطلق بر صورتده هر يرده بولونماسنڭ إمكاننى، واقع بر صورتده گوسترمكله خيره شوقى و شردن نفرتى تحريك ايتمكدر.
هم ده شو عالمڭ مقياسيله عالمِ أبدينڭ شيلرى طارتيلماز. بورانڭ أڭ بيوگى، اورانڭ أڭ كوچگنه موازى گلهمز. ثوابِ أعمال او عالمه باقديغى ايچون، دنيوى نظريمز اوڭا طار گلييور. عقلمزه صيغيشديرهميورز. مثلا:
مَنْ قَرَاَ هٰذَا اُعْطِىَ لَهُ مِثْلُ ثَوَابِ مُوسٰى وَ هَارُونَ
يعنى:
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضٖينَ رَبِّ الْعَالَمٖينَ
وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضٖينَ رَبِّ الْعَالَمٖينَ
وَلَهُ الْعَظَمَةُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
وَلَهُ الْمُلْكُ رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ هُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
إنصافسز و دقّتسزلرڭ أڭ زياده نظرِ دقّتنى جلب ايدن شو گبى روايتلردر. حقيقتى شودر كه: دنياده طار نظريمزله، قيصهجق فكريمزله موسى و هارون عليه السلاملرڭ ثوابلرينى نه درجه تصوّر ايدييورز، بيلييورز. عالمِ أبديتده رحيمِ مطلق، سعادتِ أبديده نهايتسز إحتياج ايچنده بر عبدينه بر تك ورده مقابل ويرهجگى حقيقتِ ثواب، او ايكى ذاتڭ ثوابلرينه (فقط دائرهِٔ علممزه و تخمينمزه گيرن ثوابلرينه) مساوى اولابيلير.
مثلا: بدوى، وحشى بر آدم هيچ پادشاهى گورمهمش. سلطنت حشمتنى بيلمهيور. بر كويده بر آغايى ناصل تصوّر ايدر، او محدود فكريله بر پادشاهى اوندن بيوكجه بر آغا قدر بيلير. حتّى بزده سادهدل بر طائفه وار كه، أسكيدن دييورلردى كه: "پادشاه، كندى اوجاغى ياننده و تنجرهسنڭ باشنده پيشيرديگى بولغور چورباسى ياننده نه ياپييور، بزم آغامز اونى بيلييور." ديمك اونلر، پادشاهى او قدر طار بر وضعيتده و عادى بر صورتده تخيّل ايدييورلر كه، كندى بولغور چورباسنى كندى پيشيرييور، عادتا بر يوزباشى حشمتنده فرض ايدييورلر. شيمدى برى او آدملردن بريسنه ديسه: "سن بوگون بنم ايچون بو ايشى ياپسهڭ، سنڭ بيلديگڭ پادشاه حشمتى قدر سڭا بر حشمتلك ويرهجگم." يعنى بر يوزباشى قدر بر رتبه ويرهجگم. او سوز حقيقتدر. چونكه حشمتِ پادشاهيدن اونڭ طار دائرهِٔ فكرينه گيرن، آنجق بر يوز باشيلق قدر بر شوكتدر.
ايشته دنيا نظريله طار فكريمزله آخرته متوجّه حقائقِ ثوابيهيى او بدوى آدم قدر ده دوشونهمييورز. حضرتِ موسى (عس) و هارونڭ (عس) مجهولمز اولان حقيقى ثوابلرى ايله موازنه دگل، (چونكه تشبيه قاعدهسى، مجهولى معلومه قياس ايدر) بلكه موازنه ايديلن و معلوممز اولان و تخمينمزه گيرن ثوابلريله بر عبدِ مؤمنڭ بر وردينه مقابل مجهولمز اولان حقيقى ثوابيدر.
هم ده دڭز يوزى ايله قطرهنڭ گوز ببگى، گونشڭ تمام عكسنى طوتمقده مساويدرلر. فرق، كيفيتدهدر. حضرتِ موسى (عس) و هارونڭ (عس) دڭزمثال آيينهِٔ روحلرينه إنعكاس ايدن ماهيتِ ثواب، بر قطره حكمنده بر عبدِ مؤمنڭ بر آيتدن آلديغى عين ماهيتِ ثوابدر. ماهيتجه، كميتجه بردرلر. كيفيت ايسه، قابليته تابعدر.
هم بعضًا اولور كه؛ بر تك كلمه، بر تك تسبيح، اويله بر سعادت خزينهسنى آچار كه، آلتمش سنه خدمتله او آچيلمامش. ديمك بعض حالات اولويور كه، بر تك آيت قرآن قدر فائده ويرهبيلير.
هم إسمِ أعظمه مظهر اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بر آيتده مظهر اولديغى فيضِ إلٰهى، بلكه بر پيغمبرڭ عموم فيضى قدر اولابيلير. وراثتِ أحمديه ايله إسمِ أعظم ظلّنه مظهر بر مؤمن، كندى قابليتى إعتباريله كميتجه بر نبىنڭ فيضى قدر ثواب آلييور دينلسه خلافِ حقيقت اولاماز.
هم ده ثواب و فضيلت، نور عالمندندر. او عالمدن بر عالم، بر ذرّهيه صيغيشهبيلير. ناصلكه بر ذرّهجك بر شيشهده، سماوات نجوميله برابر گورونهبيلير. اويله ده، نيّتِ خالصه ايله شفّافيت پيدا ايدن بر ذكرده ويا بر آيتده، سماوات گبى نورانى ثواب و فضيلت يرلشهبيلير.
نتيجهِٔ كلام: أى إنصافسز و دقّتسز و ايمانى ضعيف، فلسفهسى قوى، خودبين، منقّد آدم! شو "اون أصلى" نظره آل. صوڭره سن خلافِ حقيقت و قطعى مخالفِ واقع گورديگڭ بر روايتى بهانه ايدهرك أحاديثِ شريفهيه و طولاييسيله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مرتبهِٔ عصمتنه خلل ويرهجك إعتراض پارمغنى اوزاتمه! زيرا أوّلا او "اون أصل"ڭ اون دائرهسى، سنى إنكاردن واز گچيرر. "حقيقى بر قصور وارسه بزه عائددر" ديرلر، حديثه راجع اولاماز. "أگر حقيقى دگلسه، سنڭ سوءِ فهمڭه عائددر" ديرلر.
الحاصل: إنكار و ردّه گيتمك ايچون، شو "اون أصلى" تكذيب و إبطال ايتمك لازم گلير. شيمدى إنصافڭ وارسه بو "اون اصولى" كمالِ دقّتله دوشوندكدن صوڭره، او عقلڭ خلافِ حقيقت گورديگى بر حديثڭ إنكارينه قالقيشمه! "يا بر تفسيرى، يا بر تأويلى، يا بر تعبيرى واردر" دى، ايليشمه.
اون برنجى أصل
ناصل قرآنِ حكيمڭ متشابهاتى وار؛ تأويله محتاجدر وياخود مطلق تسليم ايستهيور. أحاديثڭ ده قرآنڭ متشابهاتى گبى مشكلاتى واردر. بعضًا چوق دقّتلى تفسيره و تعبيره محتاجدر. گچمش مثاللرله إكتفا ايدهبيليرسڭز.
أوت ناصلكه هشيار اولان آدم، ياتمش اولان آدمڭ رؤياسنى تعبير ايدر. اويله ده: بعضًا اويقوده اولان بر آدم، ياننده اويانيق اولان قونوشانلرڭ سوزلرينى ايشيدييور، فقط كندى عالمِ منامنه تطبيق ايدر بر طرزده معنا ويرييور، تعبير ايدييور. اويله ده: أى غفلت و فلسفه اويقوسى ايچنده تنويم ايديلن إنصافسز آدم!. سرِّ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى و تَنَامُ عَيْنٖى وَلَا يَنَامُ قَلْبٖى حكمنه مظهر و حقيقى هشيار و يقظان اولان ذاتڭ گورديگنى سن كندى رؤياڭده إنكار دگل، تعبير ايت. أوت اويقوده بر آدمى بر سينك ايصيرسه، مدهش بر حربده يارهلر آلير گبى بر حقيقتِ نوميه بعضًا تلقّى ايدر. اوندن صورولسه، "حقيقةً بن يارهلاندم. بڭا طوپ، تفنك آتيلدى." دييهجك. ياننده اوطورانلر اونڭ اويقوسندهكى إضطرابنه گولويورلر. ايشته بو نومآلود نظرِ غفلت و فكرِ فلسفه، ألبته حقائقِ نبوّته محك اولامازلر.
اون ايكنجى أصل
نظرِ نبوّت و توحيد و ايمان؛ وحدته، آخرته، الوهيته باقديغى ايچون، حقائقى اوڭا گوره گورور. أهلِ فلسفه و حكمتڭ نظرى؛ كثرته، أسبابه، طبيعته باقار، اوڭا گوره گورور. نقطهِٔ نظر بربرندن چوق اوزاقدر. أهلِ فلسفهنڭ أڭ بيوك بر مقصدى، أهلِ اصول الدين و علماءِ علمِ كلامڭ مقاصدى ايچنده گورونميهجك بر درجهده كوچك و أهمّيتسزدر.
ايشته اونڭ ايچوندر كه، موجوداتڭ تفصيلِ ماهيتنده و اينجه أحواللرنده أهلِ حكمت چوق ايلرى گيتمشلر. فقط حقيقى حكمت اولان علومِ عاليهِٔ إلٰهيه و اُخرويهده او قدر گريدرلر كه، أڭ بسيط بر مؤمندن داها گريدرلر. بو سرّى فهم ايتمهينلر، محقّقينِ إسلاميهيى، حكمالره نسبةً گرى ظن ايدييورلر. حالبوكه عقللرى گوزلرينه اينمش، كثرتده بوغولمش اولانلرڭ نه حدّى وار كه، وراثتِ نبوّت ايله مقاصدِ عاليهِٔ قدسيهيه يتيشنلره يتيشهبيلسينلر.
هم بر شى ايكى نظر ايله باقيلديغى وقت، ايكى مختلف حقيقتى گوسترييور. ايكيسى ده حقيقت اولابيلير. فنّڭ هيچ بر حقيقتِ قطعيهسى، قرآنڭ حقائقِ قدسيهسنه ايليشهمز. فنّڭ قيصه ألى، اونڭ منزّه و معلّا دامننه ايريشهمز. نمونه اولارق بر مثال ذكر ايدرز:
مثلا، كُرهِٔ أرض أهلِ حكمت نظريله باقيلسه حقيقتى شودر كه: گونش أطرافنده متوسّط بر سيّاره گبى حدسز ييلديزلر ايچنده دونر. ييلديزلره نسبةً كوچك بر مخلوق. فقط أهلِ قرآن نظريله باقيلديغى وقت (اون بشنجى سوزده ايضاح ايديلديگى گبى) حقيقتى شويلهدر كه: ثمرهِٔ عالم اولان إنسان؛ أڭ جامع، أڭ بديع و أڭ عاجز، أڭ عزيز، أڭ ضعيف، أڭ لطيف بر معجزهِٔ قدرت اولديغندن، بشيك و مسكنى اولان زمين؛ سمايه نسبةً مادّةً كوچكلگيله و حقارتيله برابر معنًا و صنعةً بتون كائناتڭ قلبى، مركزى.. بتون معجزاتِ صنعتنڭ مشهرى، سرگيسى.. بتون تجلّياتِ أسماسنڭ مظهرى، نقطهِٔ محراقيهسى.. نهايتسز فعاليتِ ربّانيهنڭ محشرى، معكسى.. حدسز خلّاقيتِ إلٰهيهنڭ خصوصًا نباتات و حيواناتڭ كثرتلى أنواعِ صغيرهسندن جوّادانه ايجادڭ مدارى، چارشيسى و پك گنيش آخرت عالملرندهكى مصنوعاتڭ كوچك مقياسده نمونهگاهى و منسوجاتِ أبديهنڭ سرعتله ايشلهين تزگاهى و مناظرِ سرمديهنڭ چابوق دگيشن تقليدگاهى و بساتينِ دائمهنڭ تخمجقلرينه سرعتله سنبللهنن طار و موقّت مزرعهسى و تربيهگاهى اولمشدر.
ايشته أرضڭ بو عظمتِ معنويهسندن و أهمّيتِ صنعويهسندندر كه، قرآنِ حكيم؛ سماواته نسبةً بيوك بر آغاجڭ كوچك بر ميوهسى حكمنده اولان أرضى، بتون سماواته قارشى كوچوجك قلبى، بيوك قالبه مقابل طوتمق گبى دنك طوتويور. اونى بر كفهده، بتون سماواتى بر كفهده قويويور، مكرّرًا رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ دييور.
ايشته سائر مسائلى بوڭا قياس ايت و آڭلا كه: فلسفهنڭ روحسز، سونوك حقيقتلرى؛ قرآنڭ پارلاق، روحلى حقيقتلريله مصادمه ايدهمز. نقطهِٔ نظر آيرى آيرى اولديغى ايچون، آيرى آيرى گورونور.
دردنجى دال
شو بيوك و گنيش آيتڭ خزينهسندن يالڭز بر تك جوهرينى گوسترهجگز. شويله كه:
قرآنِ حكيم تصريح ايدييور كه: عرشدن فرشه، ييلديزلردن سينكلره، مَلكلردن سمكلره، سيّاراتدن ذرّهلره قدر هر شى جنابِ حقّه سجده و عبادت و حمد و تسبيح ايدر. فقط عبادتلرى، مظهر اولدقلرى أسمالره و قابليتلرينه گوره آيرى آيريدر، چشيد چشيددر. بز اونلرڭ عبادتلرينڭ تنوّعنڭ بر نوعنى بر تمثيل ايله بيان ايدرز.
مثلا: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى عظيم بر مالك الملك، بيوك بر شهرى ويا محتشم بر سرايى بنا ايتديگى وقت، او ذات درت نوع عملهيى اونڭ بناسنده إستخدام و إستعمال ايدر:
برنجى نوع: اونڭ مملوك و كولهلريدر. بو نوعڭ، نه معاشى وار و نه ده اجرتى وار. بلكه اونلر سيّدلرينڭ أمريله ايشلدكلرى هر عملده، اونلرڭ غايت لطيف بر ذوق و خوش بر شوقلرى واردر. سيّدلرينڭ مدحندن و وصفندن نه ديسهلر، اونلرڭ ذوقنى و شوقنى زياده ايدر. اونلر او مقدّس سيّدلرينه إنتسابلرينى بيوك بر شرف بيلهرك اونڭله إكتفا ايدييورلر. هم او سيّدڭ ناميله، حسابيله، نظريله ايشلره باقمهلرندن ده معنوى لذّت بولويورلر. اجرت و رتبهيه و معاشه محتاج اولمايورلر.
ايكنجى قسم كه، بعض عامى خدمتكارلردر. بيلمييورلر نيچون ايشلهيورلر. بلكه او مالكِ ذىشان اونلرى إستعمال ايدييور، كندى فكريله و علميله اونلرى چاليشديرييور. اونلره لايق بر جزئى اجرت دخى ويرييور. او خدمتكارلر بيلمييورلر كه؛ عمللرينه نه چشيد كلّى غايهلر، عالى مصلحتلر ترتّب ايدييور. حتّى بعضلرى توهّم ايدييورلر كه، اونلرڭ عمللرى يالڭز كنديلرينه عائد او اجرت و معاشندن باشقه غايهسى يوقدر.
اوچنجى قسم: او مالك الملكڭ بر قسم حيواناتى وار. اونلرى او شهرڭ، او سرايڭ بناسنده بعض ايشلرده إستخدام ايدييور. اونلره يالڭز بر يم ويرييور. اونلرڭ ده إستعدادلرينه موافق ايشلرده چاليشمهلرى اونلره بر تلذّذ ويرييور. چونكه بِالقوّه بر قابليت و بر إستعداد، فعل و عمل صورتنه گيرسه؛ إنبساط ايله تنفّس ايدر، بر لذّت ويرر و بتون فعاليتلردهكى لذّت بو سردندر. شو قسم خدمتكارلرڭ اجرت و معاشلرى، يالڭز يم و شو لذّتِ معنويهدر. اونڭله إكتفا ايدرلر.
دردنجى قسم: اويله عملهلردر كه؛ بيلييورلر نه ايشلهيورلر و نه ايچون ايشلهيورلر و كيمڭ ايچون ايشلهيورلر و سائر عملهلر نه ايچون ايشلهيورلر و او مالك الملكڭ مقصدى نهدر، نه ايچون ايشلتديرييور. ايشته بو نوع عملهلرڭ سائر عملهلره بر رياست و نظارتلرى وار. اونلرڭ درجات و رتبهلرينه گوره درجه درجه معاشلرى وار.
عينًا بونڭ گبى، سماوات و أرضڭ مالكِ ذو الجلالى و دنيا و آخرتڭ بانئِ ذو الجمالى اولان ربّ العالمين؛ (دگل إحتياج ايچون.. چونكه هر شيئڭ خالقى اودر) بلكه عزّت و عظمت و ربوبيتڭ شئوناتى گبى بعض حكمتلر ايچون، شو كائنات سراينده شو دائرهِٔ أسباب ايچنده هم ملائكهيى، هم حيواناتى، هم جمادات و نباتاتى، هم إنسانلرى إستخدام ايدييور. اونلره عبادت ايتديرييور. شو درت نوعى آيرى آيرى وظائفِ عبوديتله مكلّف ايتمشدر.
برنجى قسم: تمثيلده مملوكلره مثال، ملائكهلردر.
ملائكهلر ايسه اونلرده مجاهده ايله ترقّيات يوقدر. بلكه هر برينڭ ثابت بر مقامى، معيّن بر رتبهسى واردر. فقط اونلرڭ نفسِ عمللرنده بر ذوقِ مخصوصهلرى وار. نفسِ عبادتلرنده درجاتلرينه گوره تفيّضلرى وار. ديمك او خدمتكارلرينڭ مكافاتى، خدمتلرينڭ ايچندهدر. ناصل إنسان ماء، هوا و ضيا و غدا ايله تغدّى ايدوب تلذّذ ايدر. اويله ده مَلكلر، ذكر و تسبيح و حمد و عبادت و معرفت و محبّتڭ أنواريله تغدّى ايدوب تلذّذ ايدييورلر. چونكه اونلر نوردن مخلوق اولدقلرى ايچون غدالرينه نور كافيدر. حتّى نوره ياقين اولان رايحهِٔ طيّبه دخى اونلرڭ بر نوع غدالريدر كه، اوندن خوشلانييورلر. أوت أرواحِ طيّبه، روايحِ طيّبهيى سَور.
هم مَلكلر، معبودلرينڭ أمريله ايشلدكلرى ايشلرده و اونڭ حسابيله ايشلدكلرى عمللرده و اونڭ ناميله ايتدكلرى خدمتده و اونڭ نظريله ياپدقلرى نظارتده و اونڭ إنتسابيله قزاندقلرى شرفده و اونڭ ملك و ملكوتنڭ مطالعهسيله آلدقلرى تنزّهده و اونڭ تجلّياتِ جماليه و جلاليهسنڭ مشاهدهسيله قزاندقلرى تنعّمده اويله بر سعادتِ عظيمه واردر كه، عقلِ بشر آڭلاماز، مَلك اولميان بيلهمز.
مَلكلرڭ بر قسمى عابددرلر، ديگر بر قسمنڭ عبوديتلرى عملدهدر. ملائكهِٔ أرضيهنڭ عمله قسمى بر نوع إنسان گبيدر. تعبير جائز ايسه، بر نوع چوبانلق ايدرلر. بر نوع ده چيفتجيلك ايدرلر. يعنى روىِ زمين، عمومى بر مزرعهدر. ايچندهكى بتون حيواناتڭ طائفهلرينه خالقِ ذو الجلالڭ أمريله، إذنيله، حسابيله، حول و قوّتيله بر مَلكِ مؤكّل نظارت ايدر. اوندن داها كوچك هر بر نوع حيواناته مخصوص بر نوع چوبانلق ايدهجك بر ملائكهِٔ مؤكّل وار.
هم ده روىِ زمين بر تارلادر، عموم نباتات اونڭ ايچنده أكيلير. عمومنه جنابِ حقّڭ ناميله، قوّتيله نظارت ايدهجك مؤكّل بر مَلك واردر. اوندن داها آشاغى بر مَلك، بر طائفهِٔ مخصوصهيه نظارت ايتمكله جنابِ حقّه عبادت و تسبيح ايدن مَلكلر وار. رزّاقيت عرشنڭ حَمَلهسندن اولان حضرتِ ميكائيل عليه السلام، شونلرڭ أڭ بيوك ناظرلريدر.
مَلكلرڭ چوبان و چيفتجيلر مثابهسنده اولانلرينڭ إنسانلره مشابهتلرى يوقدر. چونكه اونلرڭ نظارتلرى صِرف جنابِ حقّڭ حسابيلهدر و اونڭ ناميله و قوّتيله و أمريلهدر. بلكه نظارتلرى، يالڭز ربوبيتڭ تجلّياتنى، مأمور اولديغى نوعده مشاهده ايتمك و قدرت و رحمتڭ جلوهلرينى او نوعده مطالعه ايتمك و أوامرِ إلٰهيهيى او نوعه بر نوع إلهام ايتمك و او نوعڭ أفعالِ إختياريهسنى بر نوع تنظيم ايتمكدن عبارتدر.
و بِالخاصّه زمينڭ تارلاسندهكى نباتاته نظارتلرى، اونلرڭ تسبيحاتِ معنويهلرينى مَلك لسانيله تمثيل ايتمك و اونلرڭ حياتلريله فاطرِ ذو الجلاله قارشى تقديم ايتديگى تحيّاتِ معنويهلرينى مَلك لسانيله إعلان ايتمك؛ هم اونلره ويريلن جهازاتى، حسنِ إستعمال ايتمك و بعض غايهلره توجيه ايتمك و بر نوع تنظيم ايتمكدن عبارتدر.
ملائكهلرڭ شو خدمتلرى، جزءِ إختياريلريله بر نوع كسبدر. بلكه بر نوع عبوديت و عبادتدر. تصرّفِ حقيقيلرى يوقدر. چونكه هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص بر سكّه واردر. باشقهلرى پارمغنى ايجاده قاريشديراماز. ديمك، ملائكهلرڭ شو نوع عمللرى ايسه، اونلرڭ عبادتيدر. إنسان گبى، عادتلرى دگلدر.
و بو سراىِ كائناتده ايكنجى قسم عمله؛ حيواناتدر. حيوانات دخى، إشتها صاحبى بر نفس و بر جزءِ إختياريلرى اولديغندن عمللرى خالصًا لِوجه اللّٰه اولمايور. بر درجه نفسلرينه ده بر حصّه چيقارييورلر. اونڭ ايچون مالك الملكِ ذو الجلال والإكرام كريم اولديغندن اونلرڭ نفسلرينه بر حصّه ويرمك ايچون عمللرينڭ ضمننده اونلره بر معاش إحسان ايدييور. مثلا: مشهور بلبل قوشى (حاشيه[3]) گلڭ عشقيله معروف او حيوانجغى، فاطرِ حكيم إستخدام ايدييور. بش غايه ايچون اونى إستعمال ايدييور:
برنجيسى: حيوانات قبيلهلرى نامنه، نباتات طائفهلرينه قارشى اولان مناسباتِ شديدهيى إعلانه مأموردر.
ايكنجيسى: رحمانڭ رزقه محتاج مسافرلرى حكمنده اولان حيوانات طرفندن بر خطيبِ ربّانيدر كه، رزّاقِ كريم طرفندن گوندريلن هديهلرى آلقيشلامقله و إعلانِ سُرور ايتمكله موظّفدر.
اوچنجيسى: أبناىِ جنسنه إمداد ايچون گوندريلن نباتاته قارشى حسنِ إستقبالى هركسڭ باشنده إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى: نوعِ حيواناتڭ نباتاته درجهِٔ عشقه واصل اولان شدّتِ إحتياجنى، نباتاتڭ گوزل يوزلرينه قارشى مبارك باشلرى اوستنده بيان ايتمكدر.
بشنجيسى: مالك الملكِ ذو الجلال والجمالِ والإكرامڭ بارگاهِ مرحمتنه أڭ لطيف بر تسبيحى، أڭ لطيف بر شوق ايچنده، گُل گبى أڭ لطيف بر يوزده تقديم ايتمكدر.
ايشته شو بش غايهلر گبى باشقه معنالر ده واردر. شو معنالر و شو غايهلر، بلبلڭ حق سبحانَهُ و تعالىٰنڭ حسابنه ايتديگى عملڭ غايهسيدر. بلبل كندى ديليله قونوشور. بز شو معنالرى اونڭ حزين سوزلرندن فهم ايدييورز، ملائكه و روحانياتڭ فهم ايتدكلرى گبى... كنديسى كندى نغماتنڭ معناسنى تمامًا بيلمسه ده، فهممزه ضرر ويرمز. "ديڭلهين سويلهيندن داها ايى آڭلار" مشهوردر. هم بلبل، شو غايهلرى تفصيلاتيله بيلمهمسندن اولمامسنه دلالت ايتمييور. لا أقل ساعت گبى سڭا أوقاتڭى بيلديرر، كنديسى بيلمهيور نه ياپييور. بيلمهمسى سنڭ بيلديگڭه ضرر ويرمز.
امّا او بلبلڭ جزئى معاشى ايسه، او تبسّم ايدن و گولن گوزل گُل چيچكلرينڭ مشاهدهسيله آلديغى ذوق و اونلرله محاوره و قونوشمق و دردلرينى دوكمكله آلديغى تلذّذدر. ديمك اونڭ نغماتِ حزينهسى، حيوانى تألّماتدن گلن تشكّيات دگل، بلكه عطاياىِ رحمانيهدن گلن بر تشكّراتدر.
بلبله؛ نحلى، فحلى، عنكبوت و نملى، يعنى آرى و واسطهِٔ نسل أركك حيوان و ئورومجك و قارينجه و هوام و كوچك حيوانلرڭ بلبللرينى قياس ايت. هر برينڭ عمللرينڭ بلبل گبى چوق غايهلرى وار. اونلر ايچون ده برر معاشِ جزئى حكمنده برر ذوقِ مخصوص، خدمتلرينڭ ايچنده درج ايديلمشدر. او ذوق ايله، صنعتِ ربّانيهدهكى مهمّ غايهلره خدمت ايدييورلر. ناصلكه، بر سفينهِٔ سلطانيهده بر نفر دومنجيلك ايدوب بر جزئى معاش آلير. اويله ده، خدمتِ سبحانيهده بولونان بو حيواناتڭ برر جزئى معاشلرى واردر.
بلبل بحثنه بر تتمّه
صاقين ظن ايتمه كه، بو إعلان و دلّاللق و تسبيحاتڭ نغماتيله تغنّى، بلبله مخصوصدر. بلكه أكثر أنواعڭ هر بر نوعنڭ بلبلمثالى بر صنفى وار كه، او نوعڭ أڭ لطيف حسّياتنى، أڭ لطيف بر تسبيح ايله أڭ لطيف سجعهلرله تمثيل ايدهجك برر لطيف فردى ويا أفرادى بولونور. خصوصًا سينك و بوجكلرڭ بلبللرى هم چوقدر، هم چشيد چشيددرلر كه، اونلر بتون قولاغى بولونانلرڭ أڭ كوچك حيواندن أڭ بيوگنه قدر اولانلرڭ باشلرنده تسبيحاتلرينى گوزل سجعهلرله اونلره ايشيتديروب اونلرى متلذّذ ايدييورلر.
اونلردن بر قسمى ليليدر. گيجهده سكوته طالان و سكونته گيرن بتون كوچك حيوانلرڭ قصيدهخان أنيسلرى، گيجهنڭ سكونتنده و موجوداتڭ سكوتنده اونلرڭ طاتلى سوزلى نطقخوانلريدر. و او مجلسِ خلوتده اولان ذكرِ خفىنڭ دائرهسنده برر قطبدر كه، هر بريسى اونى ديڭلر؛ كندى قلبلريله فاطرِ ذو الجلاللرينه بر نوع ذكر و تسبيح ايدرلر.
ديگر بر قسمى، نهاريدر. گوندوزده آغاجلرڭ منبرلرنده، بتون ذىحياتلرڭ باشلرنده، ياز و بهار موسملرنده يوكسك آوازلريله، لطيف نغمات ايله، سجعهلى تسبيحات ايله رحمٰن الرحيمڭ رحمتنى إعلان ايدييورلر. گويا بر ذكرِ جهرى حلقهسنڭ بر رئيسى گبى ايشيدنلرڭ جذبهلرينى تحريك ايدييورلر كه، او وقت ايشيدنلرڭ هر بريسى لسانِ مخصوصيله و بر آوازِ خصوصى ايله فاطرِ ذو الجلالنڭ ذكرينه باشلار. ديمك، هر بر نوع موجوداتڭ، حتّى ييلديزلرڭ ده بر سَرْذاكرى و نورأفشان بر بلبلى وار.
فقط، بتون بلبللرڭ أڭ أفضلى و أڭ أشرفى و أڭ منوّرى و أڭ باهرى و أڭ عظيمى و أڭ كريمى و سسجه أڭ يوكسك و وصفجه أڭ پارلاق و ذكرجه أڭ أتمّ و شكرجه أڭ أعمّ و ماهيتجه أڭ أكمل و صورتجه أڭ أجمل، كائنات بوستاننده، أرض و سماواتڭ بتون موجوداتنى لطيف سجعاتيله، لذيذ نغماتيله، علوى تسبيحاتيله وجده و جذبهيه گتيرن، نوعِ بشرڭ عندليبِ ذىشانى و بنى آدمڭ بلبلِ ذو القرآنى: محمّدِ عربىدر.
عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَمْثَالِهٖ اَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَ اَجْمَلُ التَّسْلٖيمَاتِ
الحاصل: كائنات سراينده خدمت ايدن حيوانات، كمالِ إطاعتله أوامرِ تكوينيهيه إمتثال ايدوب، فطرتلرندهكى غايهلرى گوزل بر وجهله و جنابِ حقّڭ ناميله إظهار ايدهرك حياتلرينڭ وظيفهلرينى بديع بر طرز ايله جنابِ حقّڭ قوّتيله ايشلهمكله ايتدكلرى تسبيحات و عبادات، اونلرڭ هدايا و تحيّاتلريدر كه؛ فاطرِ ذو الجلال و واهبِ حيات درگاهنه تقديم ايدييورلر.
اوچنجى قسم عملهلرى: نباتات و جماداتدر. اونلرڭ جزءِ إختياريلرى اولماديغى ايچون، معاشلرى يوقدر. عمللرى خالصًا لِوجه اللّٰهدر و جنابِ حقّڭ إرادهسيله و إسميله و حسابيله و حول و قوّتيلهدر. فقط نباتاتڭ گيديشاتلرندن حسّ اولنيور كه، اونلرڭ وظائفِ تلقيح و توليدده و ميوهلرڭ تربيهسنده بر چشيد تلذّذاتلرى وار. فقط هيچ تألّماته مظهر دگللر. حيوان مختار اولديغى ايچون، لذّت ايله برابر ألمى ده وار. جمادات و نباتاتڭ عمللرنده إختيار گلمديگى ايچون، أثرلرى ده إختيار صاحبى اولان حيوانلرڭ عمللرندن داها مكمّل اولويور. إختيار صاحبى اولانلرڭ ايچنده، آرى أمثالى گبى وحى و إلهام ايله تنوّر ايدنلرڭ عمللرى، جزءِ إختياريسنه إعتماد ايدنلرڭ عمللرندن داها مكمّلدر.
ير يوزينڭ تارلاسنده نباتاتڭ هر بر طائفهسى، لسانِ حال و إستعداد ديليله فاطرِ حكيمدن سؤال ايدييورلر، دعا ايدييورلر كه: "يا ربّنا! بزه قوّت وير كه، ير يوزينڭ هر بر طرفنده طائفهمزڭ بايراغنى ديكمكله سلطنتِ ربوبيتڭى لسانمزله إعلان ايدهلم و روىِ أرض مسجدينڭ هر بر كوشهسنده سڭا عبادت ايتمك ايچون بزه توفيق وير و مشهرگاهِ أرضڭ هر بر طرفنده سنڭ أسماءِ حسنىڭڭ نقشلرينى، سنڭ بديع و آنتيقه صنعتلريڭى كندى لسانمزله تشهير ايتمك ايچون بزه بر رواج و سياحته إقتدار وير." ديرلر.
فاطرِ حكيم اونلرڭ معنوى دعالرينى قبول ايدوب كه، بر طائفهنڭ تخملرينه قيلدن قنادجقلر ويرر؛ هر طرفه اوچوب گيدييورلر. طائفهلرى نامنه أسماءِ إلٰهيهيى اوقوتديرييورلر (أكثر تيكنلى نباتات و بر قسم صارى چيچكلرڭ تخملرى گبى). و بر قسمنه ده، إنسانه لازم ويا خوشنه گيدهجك گوزل أت ويرييور. إنسانى اوڭا خدمتكار ايدوب هر طرفه أكييور. بعض طائفهلرينه ده، هضم اولميهجق سرت بر كميك اوستنده حيوانلر يوتهجق بر أت ويرييور كه، حيوانلر اونى چوق طرفلره طاغيتيورلر. بعضلره ده، چنگلجكلرى ويروب هر تماس ايدنه ياپيشييور. باشقه يرلره گيدهرك طائفهسنڭ بايراغنى ديكرلر، صانعِ ذو الجلالڭ آنتيقه صنعتنى تشهير ايدييورلر. و بر قسمنه ده، آجى دوگهلك دينلن نباتات گبى صاچمهلى تفنك گبى بر قوّت ويرر كه، وقتى گلديگى زمان اونڭ ميوهسى اولان خيارجق دوشر، صاچمهلر گبى بر قاچ متره يرلره تخمجقلرينى آتار، زرع ايدر. فاطرِ ذو الجلالڭ ذكر و تسبيحنى كثرتلى لسانلرله سويلتديرمگه چاليشيرلر و هكذا قياس ايت...
فاطرِ حكيم و قادرِ عليم، كمالِ إنتظامله هر شيئى گوزل ياراتمش، گوزل تجهيز ايتمش، گوزل غايهلره توجيه ايتمش، گوزل وظيفهلرله توظيف ايتمش، گوزل تسبيحات ياپديرييور، گوزل عبادت ايتديرييور. أى إنسان! إنسان ايسهڭ، شو گوزل ايشلره، طبيعتى، تصادفى، عبثيتى، ضلالتى قاريشديرمه؛ چركين ايتمه، چركين ياپمه، چركين اولمه.
دردنجى قسم: إنساندر. شو كائنات سراينده بر نوع خدمه اولان إنسانلر، هم ملائكهيه بڭزر، هم حيواناته بڭزر. ملائكهيه، عبوديتِ كلّيهده، نظارتڭ شمولنده معرفتڭ إحاطهسنده، ربوبيتڭ دلّاللغنده مَلكلره بڭزر. بلكه إنسان داها جامعدر. فقط إنسانڭ شريره و إشتهالى بر نفسى بولونديغندن، ملائكهنڭ خلافنه اولارق پك مهمّ ترقّيات و تدنّياته مظهردر. هم إنسان، عملنده نفسى ايچون بر حظ و ذاتى ايچون بر حصّه آراديغى ايچون حيوانه بڭزر. اويله ايسه، إنسانڭ ايكى معاشى وار: برى؛ جزئيدر، حيوانيدر، معجّلدر. ايكنجيسى؛ مَلكيدر، كلّيدر، مؤجّلدر.
شيمدى، إنسانڭ وظيفهسيله معاشى و ترقّيات و تدنّياتى، گچن يگرمى اوچ عدد سوزلرده قسمًا گچمشدر. خصوصًا اون برنجى و يگرمى اوچنجيده داها زياده بيان ايديلمش. اونڭ ايچون شوراده إختصار ايدهرك قپويى قپهيورز. أرحم الرّاحميندن رحمت قپولرينى بزه آچماسنى و شو سوزڭ تكميلنه توفيقنى رفيق أيلمسنى نياز ايله، قصوريمزڭ و خطامزڭ عفوينى طلب ايله ختم ايدييورز.
بشنجى دال
بشنجى دالڭ بش ميوهسى وار.
برنجى ميوه
أى نفسپرست نفسم، أى دنياپرست آرقداشم! محبّت، شو كائناتڭ بر سببِ وجوديدر. هم شو كائناتڭ رابطهسيدر. هم شو كائناتڭ نوريدر، هم حياتيدر. إنسان، كائناتڭ أڭ جامع بر ميوهسى اولديغى ايچون، كائناتى إستيلا ايدهجك بر محبّت او ميوهنڭ چكردگى اولان قلبنه درج ايديلمشدر. ايشته شويله نهايتسز بر محبّته لايق اولاجق، نهايتسز بر كمال صاحبى اولابيلير.
ايشته أى نفس و أى آرقداش! إنسانڭ خوفه و محبّته آلَت اولاجق ايكى جهاز، فطرتنده درج اولنمشدر. على كلّ حال او محبّت و خوف، يا خلقه ويا خالقه متوجّه اولاجق. حالبوكه خلقدن خوف ايسه، أليم بر بليّهدر. خلقه محبّت دخى، بلالى بر مصيبتدر. چونكه سن اويلهلردن قورقارسڭ كه، سڭا مرحمت ايتمز ويا سنڭ إسترحامڭى قبول ايتمز. شو حالده خوف، أليم بر بلادر.
محبّت ايسه، سَوْديگڭ شى، يا سنى طانيماز، اللّٰهه ايصمارلادق ديمهيوب گيدر. (گنجلگڭ و مالڭ گبى.) يا محبّتڭ ايچون سنى تحقير ايدر. گورمييور ميسڭ كه، مجازى عشقلرده يوزده طقسان طوقوزى، معشوقندن شكايت ايدر. چونكه صمد آيينهسى اولان باطنِ قلب ايله صنممثال دنيوى محبوبلره پرستش ايتمك، او محبوبلرڭ نظرنده ثقيلدر و إستثقال ايدر، ردّ ايدر. زيرا فطرت، فطرى و لايق اولميان شيئى ردّ ايدر، آتار. (شهوانى سومكلر، بحثمزدن خارجدر.)
ديمك سَوْديگڭ شيلر يا سنى طانيمايور، يا سنى تحقير ايدييور، يا سڭا رفاقت ايتمييور. سنڭ رغمڭه مفارقت ايدييور. مادام اويلهدر؛ بو خوف و محبّتى، اويله بريسنه توجيه ايت كه، سنڭ خوفڭ لذّتلى بر تذلّل اولسون. محبّتڭ، ذلّتسز بر سعادت اولسون.
أوت خالقِ ذو الجلالڭدن خوف ايتمك، اونڭ رحمتنڭ شفقتنه يول بولوب إلتجا ايتمك ديمكدر. خوف، بر قامچيدر؛ اونڭ رحمتنڭ قوجاغنه آتار. معلومدر كه، بر والده، مثلا بر ياورويى قورقوتوب سينهسنه جلب ايدييور. او قورقو، او ياورويه غايت لذّتليدر. چونكه شفقت سينهسنه جلب ايدييور. حالبوكه، بتون والدهلرڭ شفقتلرى، رحمتِ إلٰهيهنڭ بر لمعهسيدر.
ديمك خوف اللّٰهده بر عظيم لذّت واردر. مادام خوف اللّٰهڭ بويله لذّتى بولونسه، محبّت اللّٰهده نه قدر نهايتسز لذّت بولونديغى معلوم اولور. هم اللّٰهدن خوف ايدن، باشقهلرڭ قساوتلى، بلالى خوفندن قورتولور. هم اللّٰه حسابنه اولديغى ايچون، مخلوقاته ايتديگى محبّت دخى فراقلى، ألملى اولمايور.
أوت إنسان أوّلا نفسنى سَور. صوڭره أقاربنى، صوڭره ملّتنى، صوڭره ذىحيات مخلوقلرى، صوڭره كائناتى، دنيايى سَور. بو دائرهلرڭ هر بريسنه قارشى علاقهداردر. اونلرڭ لذّتلريله متلذّذ و ألملريله متألّم اولابيلير. حالبوكه شو هرج و مرج عالمده و روزگار دوراننده هيچ بر شى قرارنده قالماديغندن بيچاره قلبِ إنسان، هر وقت يارهلانيور. أللرى ياپيشديغى شيلرله، او شيلر گيدوب أللرينى پارهليور، بلكه قوپارييور. دائما إضطراب ايچنده قالير، ياخود غفلت ايله سرخوش اولور.
مادام اويلهدر، أى نفس! عقلڭ وارسه، بتون او محبّتلرى طوپلا، حقيقى صاحبنه وير، شو بلالردن قورتول. شو نهايتسز محبّتلر، نهايتسز بر كمال و جمال صاحبنه مخصوصدر. نه وقت حقيقى صاحبنه ويردڭ، او وقت بتون أشيايى اونڭ ناميله و اونڭ آيينهسى اولديغى جهتله إضطرابسز سَوهبيليرسڭ. ديمك شو محبّت، طوغريدن طوغرىيه كائناته صرف ايديلمهمك گركدر. يوقسه محبّت أڭ لذيذ بر نعمت ايكن، أڭ أليم بر نقمت اولور.
بر جهت قالدى كه، أڭ مهمى ده اودر كه، أى نفس! سن، محبّتڭى كندى نفسڭه صرف ايدييورسڭ. سن، كندى نفسڭى كنديڭه معبود و محبوب ياپييورسڭ. هر شيئى نفسڭه فدا ايدييورسڭ، عادتا بر نوع ربوبيت ويرييورسڭ. حالبوكه محبّتڭ سببى، يا كمالدر؛ زيرا كمال ذاتنده سَويلير. ياخود منفعتدر، ياخود لذّتدر وياخود خيريتدر، يا بونلر گبى بر سبب تحتنده محبّت ايديلير.
شيمدى أى نفس! بر قاچ سوزده قطعى إثبات ايتمشز كه؛ أصل ماهيتڭ قصور، نقص، فقر، عجزدن يوغرولمشدر كه؛ ظلمت، قراڭلغڭ درجهسى نسبتنده نورڭ پارلاقلغنى گوسترديگى گبى، ضدّيت إعتباريله سن، اونلرله فاطرِ ذو الجلالڭ كمال، جمال، قدرت و رحمتنه آيينهدارلق ايدييورسڭ.
ديمك أى نفس! نفسڭه محبّت دگل، بلكه عداوت ايتمليسڭ وياخود آجيماليسڭ وياخود مطمئنّه اولدقدن صوڭره شفقت ايتمليسڭ. أگر نفسڭى سَورسهڭ، (چونكه سنڭ نفسڭ لذّت و منفعتڭ منشئيدر، سن ده لذّت و منفعتڭ ذوقنه مفتونسڭ.) او ذرّه حكمنده اولان لذّت و منفعتِ نفسيهيى، نهايتسز لذّت و منفعتلره ترجيح ايتمه. ييلديز بوجگى گبى اولمه. چونكه او، بتون أحبابنى و سَوْديگى أشيايى قراڭلغڭ وحشتنه غرق ايدر، نفسنده بر لمعهجق ايله إكتفا ايدر. زيرا نفسى اولان لذّت و منفعتڭله برابر بتون علاقهدار اولديغڭ و بتون منفعتلريله إنتفاع ايتديگڭ و سعادتلريله مسعود اولديغڭ موجوداتڭ و بتون كائناتڭ منفعتلرى، نعمتلرى، إلتفاتنه تابع بر محبوبِ أزلىيى سومكلگڭ لازمدر. تا، هم كنديڭڭ، هم بتون اونلرڭ سعادتلريله متلذّذ اولاسڭ. هم كمالِ مطلقڭ محبّتندن آلديغڭ نهايتسز بر لذّتى آلاسڭ.
ذاتًا سڭا، سنده سنڭ نفسڭه اولان شديد محبّتڭ، اونڭ ذاتنه قارشى محبّتِ ذاتيهدر كه، سن سوءِ إستعمال ايدوب كندى ذاتڭه صرف ايدييورسڭ. اويله ايسه نفسڭدهكى أنايى ييرت، هُوَيى گوستر و كائناته طاغنيق بتون محبّتلرڭ، اونڭ أسما و صفاتنه قارشى ويريلمش بر محبّتدر. سن سوءِ إستعمال ايتمشسڭ، جزاسنى ده چكييورسڭ. چونكه يرنده صرف اولنميان بر محبّتِ غيرِ مشروعهنڭ جزاسى، مرحمتسز بر مصيبتدر. رحمٰن الرحيم إسميله، حوريلرله مزيَّن جنّت گبى سنڭ بتون آرزولريڭه جامع بر مسكنى، سنڭ جسمانى هوساتڭه إحضار ايدن و سائر أسماسيله سنڭ روحڭ، قلبڭ، سرّڭ، عقلڭ و سائر لطائفڭ آرزولرينى تطمين ايدهجك أبدى إحساناتنى او جنّتده سڭا مهيّا ايدن و هر بر إسمنده معنوى چوق خزينهِٔ إحسان و كرم بولونان بر محبوبِ أزلينڭ، ألبته بر ذرّه محبّتى، كائناته بدل اولابيلير. كائنات اونڭ بر جزئى تجلّئِ محبّتنه بدل اولاماز. اويله ايسه او محبوبِ أزلينڭ كندى حبيبنه سويلتديرديگى شو فرمانِ أزلىيى ديڭله، إتّباع ايت:
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
ايكنجى ميوه
أى نفس! عبوديت، مقدّمهِٔ مكافاتِ لاحقه دگل، بلكه نتيجهِٔ نعمتِ سابقهدر. أوت بز اجرتمزى آلمشز. اوڭا گوره خدمتله و عبوديتله موظّفز.
چونكه أى نفس! خيرِ محض اولان وجودى سڭا گيديرن خالقِ ذو الجلال، سڭا إشتهالى بر معده ويرديگندن رزّاق إسميله بتون مطعوماتى بر سفرهِٔ نعمت ايچنده سنڭ اوڭڭه قويمشدر.
صوڭره سڭا حسّاسيتلى بر حيات ويرديگندن، او حيات دخى بر معده گبى رزق ايستر. گوز، قولاق گبى بتون طويغولرڭ، أللر گبيدر كه؛ روىِ زمين قدر گنيش بر سفرهِٔ نعمتى، او أللرڭ اوڭنه قويمشدر.
صوڭره معنوى چوق رزق و نعمتلر ايستهين إنسانيتى سڭا ويرديگندن، عالمِ ملك و ملكوت گبى گنيش بر سفرهِٔ نعمت، او معدهِٔ إنسانيتڭ اوڭنه و عقلڭ ألى يتيشهجك نسبتده سڭا آچمشدر.
صوڭره نهايتسز نعمتلرى ايستهين و حدسز رحمتڭ ميوهلريله تغدّى ايدن و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتى و ايمانى سڭا ويرديگندن، دائرهِٔ ممكنات ايله برابر أسماءِ حسنى و صفاتِ مقدّسهنڭ دائرهسنه شامل بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا فتح ايتمشدر.
صوڭره ايمانڭ بر نورى اولان محبّتى سڭا ويرمكله، غيرِ متناهى بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا إحسان ايتمشدر.
يعنى، جسمانيتڭ إعتباريله كوچك، ضعيف، عاجز، ذليل، مقيّد، محدود بر جزءسڭ. اونڭ إحسانيله جزئى بر جزءدن، كلّى بر كلِّ نورانى حكمنه گچدڭ. زيرا حياتى سڭا ويرمكله، جزئيتدن بر نوع كلّيته و إنسانيتى ويرمكله حقيقى كلّيته و إسلاميتى ويرمكله علوى و نورانى بر كلّيته و معرفت و محبّتى ويرمكله محيط بر نوره سنى چيقارمش.
ايشته أى نفس! سن بو اجرتى آلمشسڭ. عبوديت گبى لذّتلى، نعمتلى، راحتلى، خفيف بر خدمتله مكلّفسڭ. حالبوكه، بوڭا ده تنبللك ايدييورسڭ. أگر ياريم يامالاق ياپسهڭ ده، گويا أسكى اجرتلرى كافى گلمييورمش گبى، چوق بيوك شيلرى متحكّمانه ايستهيورسڭ. و هم "نيچون دعام قبول اولمادى" دييه نازلانيورسڭ. أوت، سنڭ حقّڭ ناز دگل، نيازدر. جنابِ حق جنّتى و سعادتِ أبديهيى، محضِ فضل و كرميله إحسان ايدر. سن، دائما رحمت و كرمنه إلتجا ايت. اوڭا گوون و شو فرمانى ديڭله:
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهٖ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
أگر ديسهڭ: "شو كلّى حدسز نعمتلره قارشى، ناصل شو محدود و جزئى شكرمله مقابله ايدهبيليرم؟"
الجواب: كلّى بر نيّتله، حدسز بر إعتقاد ايله... مثلا: ناصلكه بر آدم بش غروش قيمتنده بر هديه ايله، بر پادشاهڭ حضورينه گيرر و گورور كه، هر برى ميليونلره دگر هديهلر، مقبول آدملردن گلمش، اوراده ديزيلمش. اونڭ قلبنه گلير: "بنم هديهم هيچدر، نه ياپهيم؟" بردن دير: "أى سيّدم! بتون شو قيمتدار هديهلرى كندى ناممه سڭا تقديم ايدييورم. چونكه سن اونلره لايقسڭ. أگر بنم إقتدارم اولسيدى، بونلرڭ بر مِثلنى سڭا هديه ايدردم." ايشته هيچ إحتياجى اولميان و رعيتنڭ درجهِٔ صداقت و حرمتلرينه علامت اولارق هديهلرينى قبول ايدن او پادشاه، او بيچارهنڭ او بيوك و كلّى نيّتنى و آرزوسنى و او گوزل و يوكسك إعتقاد لياقتنى، أڭ بيوك بر هديه گبى قبول ايدر.
عينًا اويله ده: عاجز بر عبد، نمازنده "اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰه" دير. يعنى: بتون مخلوقاتڭ حياتلريله سڭا تقديم ايتدكلرى هديهِٔ عبوديتلرينى، بن كندى حسابمه، عمومنى سڭا تقديم ايدييورم. أگر ألمدن گلسه ايدى، اونلر قدر تحيّهلر سڭا تقديم ايدهجكدم. هم سن اونلره، هم داها فضلهسنه لايقسڭ. ايشته شو نيّت و إعتقاد، پك گنيش بر شكرِ كلّيدر. نباتاتڭ تخملرى و چكردكلرى، اونلرڭ نيّتلريدر.
هم مثلا: قاوون، قلبنده نوهلر صورتنده بيڭ نيّت ايدر كه، "يا خالقم! سنڭ أسماءِ حسنىڭڭ نقشلرينى يرڭ بر چوق يرلرنده إعلان ايتمك ايسترم." جنابِ حق گلهجك شيلرڭ ناصل گلهجكلرينى بيلديگى ايچون، اونلرڭ نيّتلرينى بِالفعل عبادت گبى قبول ايدر. "مؤمنڭ نيّتى، عملندن خيرليدر." شو سرّه إشارت ايدر. هم
گبى حدسز عددله تسبيح ايتمهنڭ حكمتى شو سردن آڭلاشيلير.
هم ناصل بر ضابط، بتون نفراتنڭ يكون خدمتلرينى كندى نامنه پادشاهه تقديم ايدر. اويله ده: مخلوقاته ضابطلك ايدن و حيوانات و نباتاته قوماندانلق ياپان و موجوداتِ أرضيهيه خليفهلك ايتمگه قابل اولان و كندى خصوصى عالمنده كندينى هركسه وكيل تلقّى ايدن إنسان، اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ دير. بتون خلقڭ عبادتلرينى و إستعانهلرينى، كندى نامنه معبودِ ذو الجلاله تقديم ايدر. هم
سُبْحَانَكَ بِجَمٖيعِ تَسْبٖيحَاتِ جَمٖيعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ بِاَلْسِنَةِ جَمٖيعِ مَصْنُوعَاتِكَ
دير. بتون موجوداتى كندى حسابنه سويلتديرر. هم
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ مُرَكَّبَاتِهَا
دير. هر شى نامنه بر صلوات گتيرر. چونكه هر شى، نورِ أحمدى (عصم) ايله علاقهداردر. ايشته تسبيحاتده، صلواتلرده حدسز عددلرڭ حكمتنى آڭلا.
اوچنجى ميوه
أى نفس! آز بر عمرده حدسز بر عملِ اُخروى ايسترسهڭ و هر بر دقيقهِٔ عمريڭى بر عمر قدر فائدهلى گورمك ايسترسهڭ و عادتڭى عبادته و غفلتڭى حضوره قلب ايتمگى سَورسهڭ، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايت. چونكه بر معاملهِٔ شرعيهيه تطبيقِ عمل ايتديگڭ وقت، بر نوع حضور ويرييور. بر نوع عبادت اولويور. اُخروى چوق ميوهلر ويرييور.
مثلا: بر شيئى صاتون آلدڭ. ايجاب و قبولِ شرعيهيى تطبيق ايتديگڭ دقيقهده، او عادى آليش ويريشڭ بر عبادت حكمنى آلير. او تخطّرِ حُكمِ شرعى بر تصوّرِ وحى ويرر. او دخى، شارعى دوشونمكله بر توجّهِ إلٰهى ويرر. او دخى، بر حضور ويرر.
ديمك سنّتِ سنيهيه تطبيقِ عمل ايتمكله بو فانى عمر، باقى ميوهلر ويرهجك و بر حياتِ أبديهيه مدار اولاجق اولان فائدهلر ألده ايديلير.
فرماننى ديڭله. شريعت و سنّتِ سنيهنڭ أحكاملرى ايچنده جلوهلرى إنتشار ايدن أسماءِ حسنىنڭ هر بر إسمنڭ فيضِ تجلّيسنه بر مظهرِ جامع اولمغه چاليش...
دردنجى ميوه
أى نفس! أهلِ دنيايه، خصوصًا أهلِ سفاهته، خصوصًا أهلِ كفره باقوب صورى زينت و آلداتيجى غيرِ مشروع لذّتلرينه آلدانوب تقليد ايتمه. چونكه سن اونلرى تقليد ايتسهڭ، اونلر گبى اولامازسڭ. پك چوق سقوط ايدهجكسڭ. حيوان دخى اولامازسڭ. چونكه سنڭ باشڭدهكى عقل، مشئوم بر آلَت اولور. سنڭ باشڭى دائما دوگهجكدر.
مثلا: ناصلكه بر سراى بولونسه، بيوك بر دائرهسنده بيوك بر ألكتريق لامباسى بولونور. او ألكتريقدن تشعّب ايتمش و اونڭله باغلى كوچك كوچك ألكتريقلر، كوچك منزللره تقسيم ايديلمش. شيمدى بريسى او بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويروب ضيايى قپاتسه، بتون منزللر درين بر قراڭلق ايچنه و بر وحشته دوشر. و باشقه سرايده بيوك ألكتريق لامباسيله مربوط اولميان كوچك ألكتريق لامبالرى، هر منزلده بولونويور. او سراى صاحبى بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويرهرك قپاتسه، سائر منزللرده ايشيقلر بولونهبيلير. اونڭله ايشنى گورهبيلير، خيرسزلر إستفاده ايدهمزلر.
ايشته أى نفسم! برنجى سراى، بر مسلماندر. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، اونڭ قلبنده او بيوك ألكتريق لامباسيدر. أگر اونى اونوتسه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه قلبندن اونى چيقارسه، هيچ بر پيغمبرى داها قبول ايدهمز. بلكه هيچ بر كمالاتڭ يرى روحنده قالاماز، حتّى ربّنى ده طانيماز. ماهيتندهكى بتون منزللر و لطيفهلر، قراڭلغه دوشر و قلبنده مدهش بر تخريبات و وحشت اولويور. عجبا بو تخريبات و وحشته مقابل هانگى شيئى قزانوب اُنسيت ايدهبيليرسڭ؟ هانگى منفعتى بولوب او تخريبات ضررينى اونڭله تعمير ايدرسڭ؟
حالبوكه أجنبيلر، او ايكنجى سرايه بڭزرلر كه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ نورينى قلبلرندن چيقارسهلر ده، كنديلرنجه بعض نورلر قالابيلير ويا قالابيلير ظن ايدرلر. اونلرڭ معنوى كمالاتِ أخلاقيهلرينه مدار اولاجق حضرتِ موسى و عيسى عليهما السلامه بر نوع ايمانلرى و خالقلرينه بر چشيد إعتقادلرى قالابيلير.
أى نفسِ أمّاره! أگر ديسهڭ: "بن، أجنبى دگل، حيوان اولمق ايسترم." سڭا قاچ دفعه سويلهمشدم: "حيوان گبى اولامازسڭ. زيرا قفاڭدهكى عقل اولديغى ايچون، او عقل گچمش ألملرى و گلهجك قورقولرى طوقاديله سنڭ يوزيڭه، گوزيڭه، باشڭه چارپهرق دوگويور. بر لذّت ايچنده بيڭ ألم قاتييور. حيوان ايسه، ألمسز گوزل بر لذّت آلير، ذوق ايدر. اويله ايسه، أوّلا عقلڭى چيقار آت، صوڭره حيوان اول. هم كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ سيللهِٔ تأديبنى گور."
بشنجى ميوه
أى نفس! مكرّرًا سويلهديگمز گبى؛ إنسان، شجرهِٔ خلقتڭ ميوهسى اولديغندن، ميوه گبى أڭ اوزاق و أڭ جامع و عمومه باقار و عمومڭ جهت الوحدتنى ايچنده صاقلار بر قلب چكردگنى طاشييان و يوزى كثرته، فنايه، دنيايه باقان بر مخلوقدر. عبوديت ايسه، اونڭ يوزينى فنادن بقايه، خلقدن حقّه، كثرتدن وحدته، منتهادن مبدئه چويرن بر خيطِ وصلت، ياخود مبدأ و منتها اورتهسنده بر نقطهِٔ إتّصالدر.
ناصلكه تخم اولاجق قيمتدار بر ميوهِٔ ذىشعور، آغاجڭ آلتندهكى ذىروحلره باقسه، گوزللگنه گوونسه، كندينى اونلرڭ أللرينه آتسه ويا غفلت ايدوب دوشسه، اونلرڭ أللرينه دوشهجك، پارچهلانهجق، عادى بر تك ميوه گبى ضايع اولاجق. أگر او ميوه، نقطهِٔ إستنادينى بولسه، ايچندهكى چكردك، بتون آغاجڭ جهت الوحدتنى طوتمقله برابر آغاجڭ بقاسنه و حقيقتنڭ دوامنه واسطه اولاجغنى دوشونهبيلسه، او وقت او تك ميوه ايچنده بر تك چكردك، بر حقيقتِ كلّيهِٔ دائمهيه، بر عمرِ باقى ايچنده مظهر اولويور.
اويله ده: إنسان، أگر كثرته طالوب كائنات ايچنده بوغولوب دنيانڭ محبّتيله سرسم اولارق فانيلرڭ تبسّملرينه آلدانسه، اونلرڭ قوجاقلرينه آتيلسه، ألبته نهايتسز بر خسارته دوشر. هم فنا، هم فانى، هم عدمه دوشر. هم معنًا كندينى إعدام ايدر. أگر لسانِ قرآندن قلب قولاغيله ايمان درسلرينى ايشيدوب باشنى قالديرسه، وحدته متوجّه اولسه، عبوديتڭ معراجيله عرشِ كمالاته چيقهبيلير. باقى بر إنسان اولور.
أى نفسم! مادام حقيقت بويلهدر و مادام ملّتِ إبراهيميهدنسڭ (عس)، إبراهيموارى لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ دى. و محبوبِ باقىيه يوزيڭى چوير و بنم گبى شويله آغلا:
(بورادهكى فارسى بيتلر، اون يدنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده يازيلمقله بوراده يازيلمامشدر.)
(↑Sayfa Başı↑)
Önceki Risale: Yirmi Üçüncü Söz ←Sözler → Yirmi Beşinci Söz: Sonraki Risale
- ↑ حتّى بر گون كديلره باقدم. يالڭز يمكلرينى ييديلر، اويناديلر، ياتديلر. خاطريمه گلدى: "ناصل بو وظيفهسز جاناوارجقلره مبارك دينلير؟" صوڭره گيجه ياتمق ايچون اوزاندم. باقدم، او كديلردن بريسى گلدى، ياصديغمه طاياندى، آغزينى قولاغمه گتيردى. صريح بر صورتده "يا رحيم، يا رحيم، يا رحيم، يا رحيم" دييهرك گويا خاطريمه گلن إعتراضى و تحقيرى، طائفهسى نامنه ردّ ايدوب يوزيمه چارپدى.
عقلمه گلدى: "عجبا شو ذكر بو فرده مى مخصوصدر، يوقسه طائفهسنه مى عامدر؟ و ايشيتمك يالڭز بنم گبى حقسز بر معترضه مى منحصردر، يوقسه هركس دقّت ايتسه بر درجه ايشيدهبيلير مى؟" صوڭره صباحلين باشقه كديلرى ديڭلهدم. چندان اونڭ گبى صريح دگل، فقط متفاوت درجهده عين ذكرى تكرار ايدييورلر. بدايتده خيرخيرلرى آرقهسنده "يا رحيم" فرق ايديلير. گيت گيده خيرخيرلرى، ميرميرلرى، عين "يا رحيم" اولور. مخرجسز، فصيح بر ذكرِ حزين اولور. آغزينى قپار، گوزل "يا رحيم" چكر. يانمه گلن إخوانلره حكايه ايتدم. اونلر دخى دقّت ايتديلر، "بر درجه ايشيدييورز" ديديلر.
صوڭره قلبمه گلدى: "عجبا شو إسمڭ وجهِ تخصيصى نهدر؟ و نه ايچون إنسان شيوهسيله ذكر ايدرلر، حيوان لسانيله ايتمييورلر؟" قلبمه گلدى: شو حيوانلر چوجق گبى چوق نازدار و نازك و إنسانه قاريشق بر آرقداش اولديغندن، چوق شفقت و مرحمته محتاجدرلر. اوقشانديغى وقت خوشلرينه گيدن تلطيفلرى گوردكلرى زمان، او نعمته بر حمد اولارق، كلبڭ خلافنه اولارق أسبابى بيراقوب يالڭز كندى خالقِ رحيمنڭ رحمتنى كندى عالمنده إعلان ايله نومِ غفلتده اولان إنسانلرى ايقاظ و "يا رحيم" نداسيله: كيمدن مدد گلير و كيمدن رحمت بكلهنير، أسبابپرستلره إخطار ايدييورلر. - ↑ هر طبقهده دخى اوچ طائفه وار. تمثيلدهكى اوچ مثال، هر طبقهدهكى او اوچ طائفهيه، بلكه طوقوز طائفهيه باقار. يوقسه اوچ طبقهيه دگل.
- ↑ بلبل شاعرانه قونوشديغى ايچون، شو بحثمز ده بر پارچه شاعرانه دوشويور. فقط خيال دگل، حقيقتدر.