Risale:33. Söz (Kur'an Hattı)
Önceki Risale: Otuz İkinci Söz ←Sözler → Lemaat: Sonraki Risale
Bu risale hakkında bilgi edinmek için Otuz Üçüncü Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Otuz Üçüncü Söz okuma sayfasına gidin
اوتوز اوچنجى سوز
اوتوز اوچ پنجرهدر
(بر جهتده اوتوز اوچنجى مكتوب و بر جهتده اوتوز اوچنجى سوز)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
سؤال: شو ايكى آيتِ جامعهنڭ إفاده ايتديگى وجوب و وحدانيتِ إلٰهيه و أوصاف و شئوناتِ ربّانيهيه، عالمِ أصغر و أكبر اولان إنسان و كائناتڭ وجهِ دلالتلرينى، مجمل و قيصه بر صورتده بيانلرينى ايسترز. چونكه منكِرلر پك ايلرى گيتديلر. نه وقته قدر وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ دييوب، ألمزى قالديرهجغز؟ دييورلر.
الجواب: يازيلان بتون اوتوز اوچ عدد سوزلر، او آيتڭ دڭزندن و إفاضه ايتديگى حقيقت بحرندن اوتوز اوچ قطرهدر. اونلره باقسهڭز، جوابڭزى آلابيليرسڭز. شيمديلك يالڭز او دڭزدن بر قطرهنڭ رشحاتنه إشارت نوعندن شويله ديرز كه:
مثلا: ناصلكه بر ذاتِ معجزنما، بيوك بر سراى ياپمق ايستهسه: أوّلا تمللرينى، أساسلرينى منتظمًا حكمتله وضع ايدر و ايلريدهكى نتيجهلرينه و غايهلرينه موافق بر طرزده ترتيب ايدر. صوڭره منزللره، قسملره مهارتله تفريق و تفصيل ايدييور. صوڭره او منزللرى تنظيم و ترتيب ايدييور. صوڭره نقوشلرله تزيين ايدييور. صوڭره ألكتريق لامبالريله تنوير ايدييور. صوڭره او محتشم و مزيَّن سرايده مهارتنى، إحساناتنى تجديد ايتمك ايچون هر بر طبقهده يڭى يڭى ايجادلر، تبديللر، تحويللر ياپييور. صوڭره هر بر منزلده كندى مقامنه مربوط بر تلفون ربط ايدوب برر پنجره آچارق، هر برندن اونڭ مقامى گورونور.
عينًا اويله ده: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى صانعِ ذو الجلال، حاكمِ حكيم، عدلِ حَكم و بيڭبر أسماىِ قدسيه ايله مسمّا فاطرِ بىمثال، شو عالمِ أكبر اولان كائنات سراينڭ و خلقت شجرهسنڭ ايجادينى إراده ايتدى. آلتى گونده او سرايڭ، او شجرهنڭ أساساتنى دساتيرِ حكمت و قوانينِ علمِ أزليسى ايله وضع ايتدى. صوڭره علوى و سفلى طبقاته و داللره آييروب، قضا و قدر دساتيرى ايله تفصيل و تصوير ايتدى. صوڭره هر مخلوقاتڭ هر طائفهسنى و هر طبقهسنى صنع و عنايت دستورى ايله تنظيم ايتدى. صوڭره هر شيئى، هر بر عالمى اوڭا لايق بر طرزده، مثلا سمايى ييلديزلرله، زمينى چيچكلرله تزيين ايتديگى گبى، سوسلنديروب تزيين ايتدى. صوڭره او قوانينِ كلّيه و دساتيرِ عموميه ميدانلرنده أسمالرينى تجلّى ايتديروب تنوير ايتدى. صوڭره بو قانونِ كلّينڭ تضييقندن فرياد ايدن فردلره رحمٰن رحيم إسملرينى خصوصى بر صورتده إمداده يتيشديردى. ديمك او كلّى و عمومى دساتيرى ايچنده خصوصى إحساناتى، خصوصى إمدادلرى، خصوصى جلوهلرى وار كه: هر شى، هر وقت، هر حاجتى ايچون اوندن إستمداد ايدر، اوڭا باقهبيلير. صوڭره هر منزلدن، هر طبقهدن، هر عالمدن، هر طائفهدن، هر فرددن، هر شيدن، كندينى گوسترهجك يعنى وجودينى و وحدتنى بيلديرهجك پنجرهلر آچمش. هر قلب ايچنده بر تلفون بيراقمش.
شيمدى شو حدسز پنجرهلردن ألبته حدّيمزڭ فوقنده اولارق بحثه گيريشميهجگز. اونلرى علمِ محيطِ إلٰهىيه حواله ايدوب، يالڭز آياتِ قرآنيهنڭ لمعاتى اولان اوتوز اوچ پنجرهيى اوتوز اوچنجى سوزڭ اوتوز اوچنجى مكتوبنڭ نمازدن صوڭرهكى تسبيحاتڭ اوتوز اوچ عددِ مباركنه موافق اولمق ايچون اوتوز اوچ پنجرهيه إجمالى و مختصر بر صورتده إشارت ايدوب، ايضاحنى سائر سوزلره حواله ايدرز...
برنجى پنجره
بِالمشاهده گورويورز كه: بتون أشيا، خصوصًا ذىحيات اولانلرڭ پك چوق مختلف حاجاتى و پك چوق متنوّع مطالبى واردر. او مطلبلرى، او حاجتلرى، اومماديغى و بيلمديگى و ألى يتيشمديگى يردن مناسب و لايق بر وقتده اونلره ويريلييور، إمداده يتيشديريلييور. حالبوكه او حدسز مقصودلرڭ أڭ كوچگنه او محتاجلرڭ قدرتى يتيشمز، أللرى اولاشماز. سن كنديڭه باق: ظاهرى و باطنى حاسّهلرڭ و اونلرڭ لوازماتى گبى ألڭ يتيشمديگى نه قدر أشيايه محتاجسڭ. بتون ذىحياتلرى كنديڭه قياس ايت.
ايشته بتون اونلر، برر برر، وجودِ واجبه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله، گونشڭ ضياسى گونشى گوسترديگى گبى، او حال و بو كيفيت، پردهِٔ غيب آرقهسنده بر واجب الوجودى، بر واحدِ أحدى، هم غايت كريم، رحيم، مربّى، مدبّر عنوانلرى ايچنده عقله گوسترر.
شيمدى أى منكِر جاهل و أى فاسق غافل! بو فعاليتِ حكيمانهيى، بصيرانهيى، رحيمانهيى نه ايله ايضاح ايدهبيليرسڭ؟ صاغير طبيعتله مى، كور قوّتله مى، سرسم تصادفله مى، عاجز جامد أسبابله مى ايضاح ايدهبيليرسڭ؟...
ايكنجى پنجره
أشيا، وجود و تشخّصاتلرنده، نهايتسز إمكانات يوللرى ايچنده متردّد، متحيّر، شكلسز بر صورتده ايكن، بردن بره غايت منتظم، حكيمانه اويله بر تشخّص وجهى ويريلييور كه؛ مثلا هر بر إنسانڭ يوزنده، بتون أبناىِ جنسندن هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقه، او كوچك يوزده بولونديغى و ظاهر و باطن طويغولريله كمالِ حكمتله تجهيز ايديلديگى جهتله، او يوز غايت پارلاق بر سكّهِٔ أحديت اولديغنى إثبات ايدر. هر بر يوز، يوزر جهتله بر صانعِ حكيمڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، بتون يوزلرڭ هيئتِ مجموعهسيله إظهار ايتدكلرى او سكّه، بتون أشيانڭ خالقنه مخصوص بر خاتم اولديغنى عقل گوزينه گوسترر.
أى منكِر! هيچ بر جهتله قابلِ تقليد اولميان شو سكّهلرى و مجموعندهكى پارلاق سكّهِٔ صمديتى هانگى تزگاهه حواله ايدهبيليرسڭ؟...
اوچنجى پنجره
زمينڭ يوزنده درت يوز بيڭ مختلف طائفهدن ﴿حاشيه[1]﴾ عبارت اولان بتون حيوانات و نباتات أنواعنڭ اوردوسى؛ بِالمشاهده آيرى آيرى أرزاقلرى، صورتلرى، سلاحلرى، لباسلرى، تعليماتلرى، ترخيصاتلرى كمالِ ميزان و إنتظامله هيچ بر شى اونوتلميهرق، هيچ برينى شاشيرميهرق بر صورتده تدبير و تربيه ايتمك اويله بر سكّهدر كه؛ (هيچ بر شبهه قبول ايتمز) گونش گبى پارلاق بر سكّهِٔ واحدِ أحددر.
حدسز بر قدرت و محيط بر علم و نهايتسز بر حكمت صاحبندن باشقه كيمڭ حدّى وار كه، او حدسز درجهده خارقه اولان شو إدارهيه قاريشسين. چونكه شو بربرى ايچنده گرفت اولان أنواعلرى، ملّتلرى، عمومنى بردن إداره و تربيه ايدهمهين، اونلردن بريسنه قاريشسه ألبته قاريشديرهجق. حالبوكه فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ سرّيله، هيچ بر قاريشق علامتى يوقدر. ديمك كه هيچ بر پارمق قاريشهميور.
دردنجى پنجره
إستعداد لسانيله بتون تخملر طرفندن و إحتياجِ فطرى لسانيله بتون حيوانلر طرفندن و لسانِ إضطرارى ايله بتون مضطرلر طرفندن ايديلن دعالرڭ مقبوليتيدر.
ايشته بو نهايتسز دعالرڭ بِالمشاهده قبول و إجابتى، هر برى وجوبه و وحدته شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، مجموعى بيوك بر مقياسده بِالبداهه بر خالقِ رحيم و كريم و مجيبه دلالت ايدر و باقديرر.
بشنجى پنجره
گورويورز كه: أشيا خصوصًا ذىحيات اولانلر، دفعى گبى آنى بر زمانده وجوده گلير. حالبوكه دفعى و آنى بر صورتده بسيط بر مادّهدن چيقان شيلر، غايت بسيط، شكلسز، صنعتسز اولماسى لازم گليركن؛ چوق مهارته محتاج بر حسنِ صنعتده، چوق زمانه محتاج إهتمامكارانه نقشلرله منقّش، چوق آلاته محتاج عجيب صنعتلرله مزيَّن، چوق مادّهلره محتاج بر صورتده خلق اولونيورلر.
ايشته بو دفعى و آنى بر صورتده بو خارقه صنعت و گوزل هيئت، هر برى بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتِ ربوبيتنه إشارت ايتدكلرى گبى مجموعى غايت پارلاق بر طرزده نهايتسز قدير، نهايتسز حكيم بر واجب الوجودى گوسترر.
شيمدى، أى سرسم منكِر! هايدى بونى نه ايله ايضاح ايدرسڭ؟ سنڭ گبى سرسم، عاجز، جاهل طبيعتله مى؟ وياخود حدسز درجه خطا ايدهرك او صانعِ مقدّسه "طبيعت" إسمنى ويروب اونڭ معجزاتِ قدرتنى، او تسميه بهانهسيله طبيعته إسناد ايدوب، بيڭ درجه محالى بردن إرتكاب ايتمك مى ايسترسڭ؟
آلتنجى پنجره
شو آيت، وجوب و وحدتى گوسترديگى گبى، بر إسمِ أعظمى گوسترن غايت بيوك بر پنجرهدر.
ايشته شو آيتڭ خلاصة الخلاصهسى شودر كه: كائناتڭ علوى و سفلى طبقاتندهكى بتون عالملر آيرى آيرى لسانله بر تك نتيجهيى، يعنى بر تك صانعِ حكيمڭ ربوبيتنى گوسترييورلر. شويله كه:
- ناصل گوكلرده (حتّى قوزموغرافيانڭ إعترافيله دخى) غايت بيوك نتيجهلر ايچون غايت منتظم حركتلر، بر قديرِ ذو الجلالڭ وجود و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- اويله ده: زمينده بِالمشاهده (حتّى جغرافيانڭ شهادتيله و إقراريله) غايت بيوك مصلحتلر ايچون موسملردهكى گبى غايت منتظم تحوّلاتلر دخى، عين او قديرِ ذو الجلالڭ وجوب و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- هم ناصل برّده و بحرده كمالِ رحمت ايله رزقلرى ويريلن و كمالِ حكمت ايله مختلف شكللر گيديريلن و كمالِ ربوبيتله درلو درلو طويغولرله تجهيز ايديلن بتون حيوانات، برر برر ينه او قديرِ ذو الجلالڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعهسيله غايت گنيش بر مقياسده عظمتِ الوهيتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- اويله ده: باغلردهكى منتظم نباتات و نباتاتڭ گوستردكلرى مزيَّن چيچكلر و چيچكلرڭ گوستردكلرى موزون ميوهلر و ميوهلرڭ گوستردكلرى مزيَّن نقشلر، برر برر ينه او صانعِ حكيمڭ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر كلّيتلريله غايت شعشعهلى بر صورتده جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- هم ناصل جوِّ سمادهكى بلوطلردن مهمّ حكمتلر و غايهلر و لزوملى فائدهلر و ثمرهلر ايچون توظيف ايديلن و گوندريلن قطرهلر، قطرهلر عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبنى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- اويله ده: زميندهكى بتون طاغلرڭ و طاغلر ايچندهكى معدنلرڭ آيرى آيرى خاصيتلريله برابر آيرى آيرى مصلحتلر ايچون إحضار و إدّخارلرى، طاغ متانتنده بر قوّتله ينه او صانعِ حكيمڭ وجوب و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- هم ناصل صحرالرده و طاغلردهكى كوچك كوچك تپهلرڭ درلو درلو منتظم چيچكلرله سوسلنمهلرى، هر برى بر صانعِ حكيمڭ وجوبنه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعهسيله حشمتِ سلطنتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- اويله ده: بتون اوتلرده و آغاجلردهكى بتون ياپراقلرڭ درلو درلو أشكالِ منتظمهلرى و آيرى آيرى وضعيتلرى و جذبهكارانه موزون حركتلرى، ياپراقلر عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- هم ناصل بتون أجسامِ ناميهده، بيومك زماننده منتظمًا حركتلرى و درلو درلو آلات ايله تجهيزلرى و چشيد چشيد ميوهلره شعوركارانه توجّهلرى، هر برى فردًا فردا ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايدر. و هيئتِ مجموعهسيله غايت بيوك بر مقياسده إحاطهِٔ قدرتنى و شمولِ حكمتنى و جمالِ صنعتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- اويله ده: بتون حيوانى جسدلرده كمالِ حكمتله نفسلرينى، روحلرينى يرلشديرمك، درلو درلو جهازات ايله كمالِ إنتظام ايله تسليح ايتمك، درلو درلو خدمتلرده كمالِ حكمتله گوندرمك، حيوانات عددنجه بلكه جهازاتلرى صاييسنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت و إشارت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله غايت پارلاق بر صورتده جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
- هم ناصل بتون قلبلره، إنسان ايسه هر نوع علوم و حقيقتلرى بيلديرن، حيوان ايسه هر نوع حاجتلرينڭ تداركنى اوگرهتن بتون إلهاماتِ غيبيه، بر ربِّ رحيمڭ وجودينى إحساس ايدر و ربوبيتنه إشارت ايدر.
- اويله ده: گوزلره كائنات بوستانندهكى معنوى چيچكلرى طوپلايان شعاعاتِ عينيه گبى ظاهرى و باطنى بتون طويغولرڭ، آيرى آيرى عالملره هر برى برر آناختار اولمالرى، ينه او صانعِ حكيم، او فاطرِ عليم، او خالقِ رحيم، او رزّاقِ كريمڭ وجوبِ وجودينى و وحدت و أحديتنى و كمالِ ربوبيتنى گونش گبى گوسترر.
ايشته شو يوقاريده گچن اون ايكى آيرى آيرى پنجرهلردن، اون ايكى وجهدن بر پنجرهِٔ أعظم آچيلييور كه؛ اون ايكى رنكلى بر ضياىِ حقيقت ايله جنابِ حقّڭ أحديتنى و وحدانيتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته أى بدبخت منكِر! شو دائرهِٔ أرض قدر، بلكه مدارِ سنويسى قدر گنيش اولان شو پنجرهيى نه ايله قپاتهبيليرسڭ؟ و گونش گبى پارلاق اولان شو معدنِ نورى نه ايله سوندورهبيليرسڭ و هانگى پردهِٔ غفلتده صاقلايهبيليرسڭ؟...
يدنجى پنجره
- شو كائنات يوزنده سرپيلن مصنوعاتڭ كمالِ إنتظاملرى و كمالِ موزونيتلرى و كمالِ زينتلرى و ايجادلرينڭ سهولتى و بربرينه بڭزهمهلرى و بر تك فطرت إظهار ايتمهلرى، ناصلكه بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و وحدتنى غايت گنيش بر مقياسده گوسترييورلر.
- اويله ده: جامد و بسيط عنصرلردن، حدسز و آيرى آيرى و منتظم مركّباتڭ ايجادى، مركّبات عددنجه ينه او صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و وحدتنه إشارت ايتمكله برابر، هيئتِ مجموعهسيله غايت پارلاق بر طرزده كمالِ قدرتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى
- تركيباتِ موجودات تعبير ايديلن تركيب و تحليل هنگامندهكى تجدّدده نهايت درجهده إختلاط و قاريشمه ايچنده نهايت درجهده بر إمتياز و تفريق ايله، مثلا طوپراقدهكى تخملرڭ و كوكلرڭ چوق قاريشق اولديغى حالده هيچ شاشيرميهرق بر صورتده سنبللرينى و وجودلرينى تمييز و تفريق ايتمك و آغاجلره گيرن قاريشق مادّهلرى ياپراق و چيچك و ميوهلره تفريق ايتمك و حجيراتِ بدنه قاريشق بر صورتده گيدن غدائى مادّهلرى كمالِ حكمتله و كمالِ ميزانله آييروب تفريق ايتمك، ينه او حكيمِ مطلق و او عليمِ مطلق و او قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛
- ذرّهلر عالمنى حدسز و گنيش بر تارلا حكمنه گتيروب، هر دقيقهده كمالِ حكمتله أكوب بيچوب، يڭى يڭى كائناتلر محصولاتنى اوندن آلمق و او جامده، عاجزه، جاهله اولان ذرّاته غايت شعوركارانه و غايت حكيمانه و مقتدرانه حدسز منتظم وظيفهلرى گورديرمك، ينه او قديرِ ذو الجلالڭ و او صانعِ ذو الكمالڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته بو درت يول ايله بيوك بر پنجره معرفت اللّٰهه آچيلير. و بيوك بر مقياسده بر صانعِ حكيمى عقله گوسترر.
شيمدى أى بدبخت غافل! شو حالده اونى گورمك و طانيمق ايستهمزسهڭ؛ عقلڭى چيقار آت، حيوان اول، قورتول...
سكزنجى پنجره
نوعِ بشردهكى بتون أرواحِ نيّره أصحابى اولان أنبيالر (عليهم السلام)، باهر و ظاهر معجزاتلرينه إستناد ايدهرك و بتون قلوبِ منوّره أقطابى اولان أوليالر، كشف و كرامتلرينه إعتماد ايدهرك و بتون عقولِ نورانيه أربابى اولان أصفيالر، تحقيقاتلرينه إستناد ايدهرك، بر تك واحدِ أحد، واجب الوجود، خالقِ كلّ شيئڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و كمالِ ربوبيتنه شهادتلرى، پك بيوك و نورانى بر پنجرهدر. هم هر وقت او مقامِ ربوبيتى گوسترمكدهدر.
أى بيچاره منكِر! كيمه گووهنيورسڭ كه، بونلرى ديڭلهميورسڭ؟ وياخود گوندوز ايچنده گوزيڭى قپامقله، دنيايى گيجه مى اولدى ظن ايدييورسڭ؟
طوقوزنجى پنجره
- كائناتدهكى عباداتِ عموميه، بِالبداهه بر معبودِ مطلقى گوسترييور. أوت عالمِ أرواحه و باطنه گيدن و روحانى و مَلكلرله گوروشن ذاتلرڭ شهادتلريله ثابت اولان عموم روحانى و ملائكهلرڭ كمالِ إمتثال ايله عبوديتلرى و بِالمشاهده بتون ذىحياتلرڭ كمالِ إنتظامله عبوديتكارانه وظيفهلر گورمهلرى و بِالمشاهده عناصر گبى بتون جماداتڭ كمالِ إطاعتله عبوديتكارانه خدمتلرى، بر معبودِ بِالحقڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛
- هر بر طائفهسى إجماع و تواتر قوّتنى طاشييان بتون عارفلرڭ حقيقتلى معرفتلرى، بتون شاكرلر طائفهسنڭ ثمرهدار شكرلرى و بتون ذاكرلرڭ فيضلى ذكرلرى و بتون حامدلرڭ نعمت آرتيران حمدلرى و بتون موحّدلرڭ برهانلى توحيدلرى و توصيفلرى و بتون مُحِبلرڭ حقيقى محبّت و عشقلرى و بتون مريدلرڭ صادق إراده و رغبتلرى و بتون منيبلرڭ جدّى طلب و إنابهلرى، ينه معروف، مذكور، مشكور، محمود، واحد، محبوب، مرغوب، مقصود اولان او معبودِ أزلينڭ وجوبِ وجودينى و كمالِ ربوبيتنى و وحدتنى گوسترديگى گبى؛
- كامل إنسانلردهكى بتون مقبول عباداتڭ و او مقبول عباداتڭ نتيجهسندن حاصل اولان فيوضات و مناجات، مشاهدات و كشفيات، ينه او موجودِ لم يزل و او معبودِ لا يزالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته شو اوچ جهتده ضيادار بيوك بر پنجره، وحدانيته آچيلير.
اوننجى پنجره
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَٓائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ
وَاٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا
شو كائناتدهكى موجوداتڭ بربرينه تعاونى، تجاوبى، تساندى گوسترر كه؛ عموم مخلوقات، بر تك مربّىنڭ تربيهسندهدرلر. بر تك مدبّرڭ إدارهسندهدرلر. بر تك متصرّفڭ تحتِ تصرّفندهدرلر. بر تك سيّدڭ خدمتكارلريدرلر.
چونكه زميندهكى ذىحياتلره لوازماتِ حياتيهيى أمرِ ربّانى ايله پيشيرن گونشدن و تقويمجيلك ايدن قمردن طوت، تا ضيا، هوا، ماء، غدانڭ ذىحياتلرڭ إمدادينه قوشمهلرينه و نباتاتڭ دخى حيواناتڭ إمدادينه قوشمهلرينه و حيوانات دخى إنسانلرڭ إمدادينه قوشمهلرينه، حتّى أعضاىِ بدنڭ بربرينڭ معاونتنه قوشمهلرينه و حتّى غدا ذرّاتنڭ حجيراتِ بدنيهنڭ إمدادينه قوشمهلرينه قدر جارى اولان بر دستورِ تعاون ايله، جامد و شعورسز اولان او موجوداتِ متعاونه، بر قانونِ كرم، بر ناموسِ شفقت، بر دستورِ رحمت آلتنده غايت حكيمانه، كريمانه بربرينه يارديم ايتمك، بربرينڭ صداىِ حاجتنه جواب ويرمك، بربرينى تقويه ايتمك، ألبته بِالبداهه بر تك، يكتا، واحدِ أحد، فردِ صمد، قديرِ مطلق، عليمِ مطلق، رحيمِ مطلق، كريمِ مطلق بر ذاتِ واجب الوجودڭ خدمتكارلرى و مأمورلرى و مصنوعلرى اولدقلرينى گوسترر.
ايشته أى بيچاره مفلس فلسفى! بو معظّم پنجرهيه نه دييورسڭ؟ سنڭ تصادفڭ بوڭا قاريشهبيلير مى؟...
اون برنجى پنجره
اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ
بتون أرواح و قلوبڭ ضلالتدن نشئت ايدن إضطرابات و كشماكش و إضطراباتدن نشئت ايدن معنوى ألملردن قورتولمهلرى، بر تك خالقى طانيمقله اولور. بتون موجوداتى، بر تك صانعه ويرمكله نجات بولويورلر، بر تك اللّٰهڭ ذكريله مطمئن اولورلر.
چونكه حدسز موجودات بر تك ذاته ويريلمزسه (يگرمى ايكنجى سوزده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) او زمان هر بر تك شيئى، حدسز أسبابه إسناد ايتمك لازم گلير كه، او حالده بر تك شيئڭ وجودى، عموم موجودات قدر مشكل اولور. چونكه اللّٰهه ويرسه، حدسز أشيايى بر ذاته ويرر. اوڭا ويرمزسه، هر بر شيئى حدسز أسبابه ويرمك لازم گلير. او وقت بر ميوه، كائنات قدر مشكلات پيدا ايدر، بلكه داها زياده مشكل اولور. چونكه ناصل بر نفر يوز مختلف آدمڭ إدارهسنه ويريلسه، يوز مشكلات اولور. و يوز نفر، بر ضابطڭ إدارهسنه ويريلسه، بر نفر حكمنده قولاى اولور. اويله ده: چوق مختلف أسبابڭ بر تك شيئڭ ايجادنده إتّفاقلرى، يوز درجه مشكلاتلى اولور. و پك چوق أشيانڭ ايجادى، بر تك ذاته ويريلسه يوز درجه قولاى اولور.
ايشته ماهيتِ إنسانيهدهكى مراق و طلبِ حقيقت جهتندن گلن نهايتسز إضطرابدن قورتارهجق يالڭز توحيدِ خالق و معرفتِ إلٰهيهدر. مادام كفرده و شركده نهايتسز مشكلات و إضطرابات وار. ألبته او يول محالدر، حقيقتى يوقدر. مادام توحيدده، موجوداتڭ ياراتيليشندهكى سهولته و كثرته و حسنِ صنعته موافق اولارق نهايتسز سهولت و قولايلق وار. ألبته او يول واجبدر، حقيقتدر.
ايشته أى بدبخت أهلِ ضلالت! باق: ضلالت يولى نه قدر قراڭلقلى و ألملى!. نه زورڭ وار كه، اورادن گيدييورسڭ؟ هم باق: ايمان و توحيد يولى نه قدر قولاى و صفالى... اورايه گير، قورتول.
اون ايكنجى پنجره
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْاَعْلٰى
سرّنجه: عموم أشياده خصوصًا ذىحيات مصنوعلرده حكمتلى بر قالبدن چيقمش گبى هر شيئه بر مقدارِ منتظم و بر صورت، حكمتله ويريلديگى و او صورت و او مقدارده مصلحتلر و فائدهلر ايچون أگرى بوگرى حدودلر بولونماسى؛ هم مدّتِ حياتلرنده دگيشديردكلرى صورت لباسلرى و مقدارلرى ينه حكمتلره، مصلحتلره موافق بر طرزده مقدّراتِ حياتيهدن تركيب ايديلن معنوى و منتظم برر صورت، برر مقدار بولونماسى، بِالبداهه گوسترر كه: بر قديرِ ذو الجلالڭ و بر حكيمِ ذو الكمالڭ قدر دائرهسنده صورتلرى و بيچيملرى ترتيب ايديلن و قدرتڭ دستگاهنده وجودلرى ويريلن او حدسز مصنوعات، او ذاتڭ وجوبِ وجودينه دلالت و وحدتنه و كمالِ قدرتنه حدسز لسان ايله شهادت ايدرلر.
سن كندى جسمڭه و أعضالريڭه و اونلردهكى أگرى بوگرى يرلرڭ ميوهلرينه و فائدهلرينه باق! كمالِ حكمت ايچنده كمالِ قدرتى گور.
اون اوچنجى پنجره
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
سرّنجه: هر شى لسانِ مخصوصيله خالقنى ياد ايدر، تقديس ايدر. أوت بتون موجوداتڭ لسانِ حال و قال ايله ايتديگى تسبيحات، بر تك ذاتِ مقدّسڭ وجودينى گوسترييور. أوت فطرتڭ شهادتى ردّ ايديلمز. دلالتِ حال ايسه، خصوصًا چوق جهتلرله گلسه، شبهه گتيرمز.
باق حدسز فطرى شهادتى تضمّن ايدن و نهايتسز طرزلرده لسانِ حال ايله دلالت ايدن و متداخل دائرهلر گبى بر تك مركزه باقان شو موجوداتڭ منتظم صورتلرى، هر برى برر ديلدر. و موزون هيئتلرى، هر برى برر لسانِ شهادتدر. و مكمّل حياتلرى، هر برى برر لسانِ تسبيحدر كه، يگرمى دردنجى سوزده قطعى إثبات ايديلديگى گبى، او بتون ديللر ايله پك ظاهر بر صورتده تسبيحاتلرى و تحيّاتلرى و بر تك مقدّس ذاته شهادتلرى، ضيا گونشى گوسترديگى گبى بر ذاتِ واجب الوجودى گوسترر و كمالِ الوهيتنه دلالت ايدر.
اون دردنجى پنجره
قُلْ مَنْ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ
مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
اِنَّ رَبّٖى عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ حَفٖيظٌ
سرلرنجه: هر شى هر شيئنده و هر شأننده تك بر خالقِ ذو الجلاله محتاجدر.
أوت كائناتدهكى موجوداته باقييورز و گورويورز كه: ضعفِ مطلق ايچنده بر قوّتِ مطلقه تظاهراتى وار. و عجزِ مطلق ايچنده بر قدرتِ مطلقهنڭ آثارى گورونويور. مثلا نباتاتڭ تخملرنده و كوكلرندهكى عقدهِٔ حياتيهلرينڭ إنتباهلرى زماننده گوستردكلرى خارقه وضعيتلرى گبى.
هم فقرِ مطلق و قورولق ايچنده بر غناءِ مطلقڭ تظاهراتى وار: قيشدهكى طوپراغڭ و آغاجلرڭ وضعيتِ فقيرانهلرى و بهارده شعشعهلى ثروت و غنالرى گبى.
هم جمودِ مطلق ايچنده بر حياتِ مطلقهنڭ ترشّحاتى گورونويور: عناصرِ جامدهنڭ ذىحيات مادّهلره إنقلابى گبى.
هم بر جهلِ مطلق ايچنده محيط بر شعورڭ تظاهراتى گورونويور: ذرّهلردن ييلديزلره قدر هر شيئڭ حركاتنده نظاماتِ عالمه و مصالحِ حياته و مطالبِ حكمته موافق بر طرزده حركت ايتمهلرى و شعوركارانه وضعيتلرى گبى.
ايشته بو عجز ايچندهكى قدرت و ضعف ايچندهكى قوّت و فقر ايچندهكى ثروت و غنا و جمود و جهل ايچندهكى حيات و شعور؛ بِالبداهه و بِالضروره بر قديرِ مطلق و قوِىِّ مطلق و غنىِّ مطلق و عليمِ مطلق و حىِّ قيّوم بر ذاتڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه قارشى هر طرفدن پنجرهلر آچار. هيئتِ مجموعهسيله بيوك بر مقياسده بر جادّهِٔ نورانيهيى گوسترر.
ايشته أى طبيعت باتاقلغنه دوشن غافل! أگر طبيعتى بيراقوب قدرتِ إلٰهيهيى طانيمازسهڭ؛ هر بر شيئه، حتّى هر بر ذرّهيه، حدسز بر قوّت و قدرت و نهايتسز بر حكمت و مهارت، بلكه أكثر أشيايى گورهجك، بيلهجك، إداره ايدهجك بر إقتدار، هر شيده بولونديغنى قبول ايتمك لازم گلير.
اون بشنجى پنجره
اَلَّذٖٓى اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ
سرّنجه: هر شيئه، او شيئڭ قابليتِ ماهيتنه گوره كمالِ ميزان و إنتظام ايله بيچيلوب حسنِ صنعت ايله ترتيب ايديلوب، أڭ قيصه يولده، أڭ گوزل بر صورتده، أڭ خفيف بر طرزده، إستعمالجه أڭ قولاى بر شكلده، (مثلا قوشلرڭ ألبسهلرينه و هر وقت تويلرينى قولايجه اويناتمهلرينه و إستعمال ايتمهلرينه باق) هم إسرافسز حكمتلى بر طرزده وجود ويرمك، صورت گيديرمك، أشيا عددنجه ديللر ايله بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه شهادت و بر قديرِ عليمِ مطلقه إشارت ايدرلر.
اون آلتنجى پنجره
روىِ زمينده موسم بموسم تازهلهنن مخلوقاتڭ ايجاد و تدبيرلرندهكى إنتظامات و تنظيمات، بِالبداهه بر حكمتِ عامّهيى گوسترر. صفت، موصوفسز اولماديغندن؛ ألبته او حكمتِ عامّه، بِالضروره بر حكيمى گوسترر.
هم او پردهِٔ حكمت ايچنده خارقه تزيينات، بِالبداهه بر عنايتِ تامّهيى گوسترر. و او عنايتِ تامّه، بِالضروره عنايتكار بر خالقِ كريمى گوسترر.
و او پردهِٔ عنايتده عمومه شامل بر تلطيفات و إحسانات، بِالبداهه بر رحمتِ واسعهيى گوسترر. و او رحمتِ واسعه، بِالضروره بر رحمٰنِ رحيمى گوسترر.
و او پردهِٔ رحمت اوستنده دخى بتون رزقه محتاج ذىحياتلرڭ لايق و مكمّل بر طرزده إعاشهلرى و ارزاقلرى، بِالبداهه تربيهكارانه بر رزّاقيت و شفقتكارانه بر ربوبيتى گوسترر. و او تربيه و إداره، بِالضروره بر رزّاقِ كريمى گوسترر.
أوت زمينڭ يوزنده كمالِ حكمتله تربيه ايديلن و كمالِ عنايتله تزيين ايديلن و كمالِ رحمتله تلطيف ايديلن و كمالِ شفقتله إعاشه ايديلن بتون مخلوقات، برر برر بر صانعِ حكيم، كريم، رحيم، رزّاقڭ وجوبنه شهادت و وحدتنه إشارت ايتدكلرى گبى، ير يوزينڭ مجموعنده تظاهر ايدن و عمومنده گورولن و قصد و إرادهيى بِالبداهه گوسترن حكمتِ عامّه؛ و حكمتى دخى تضمّن ايدن عموم مصنوعاته شامل عنايتِ تامّه؛ و عنايت و حكمتى تضمّن ايدن و عموم موجوداتِ أرضيهيه شامل اولان رحمتِ واسعه؛ و رحمت و حكمت و عنايتى ده تضمّن ايدن عموم ذىحياته شامل بر صورتده و غايت كريمانه بر طرزده اولان رزق و إعاشهِٔ عموميهيى بردن نظره آل، باق!
ناصلكه ألوانِ سبعه، ضيايى تشكيل ايدر. و ير يوزينى تنوير ايدن او ضيا، ناصل شبههسز گونشى گوسترر. اويله ده؛ او حكمت ايچندهكى عنايت و عنايت ايچندهكى رحمت و رحمت ايچندهكى إعاشهِٔ رزقى، نهايت درجهده حكيم، كريم، رحيم، رزّاق بر واجب الوجودڭ وحدتنى و كمالِ ربوبيتنى بيوك بر مقياسده، يوكسك بر درجهده، پارلاق بر صورتده گوسترر.
ايشته أى سرسم منكِر غافل! گوز اوڭندهكى بو حكيمانه، كريمانه، رحيمانه، رزّاقانه تربيتى و بو عجيب و خارقه و معجزه كيفيتى نه ايله ايضاح ايدهبيليرسڭ؟ سنڭ گبى سرسرى تصادفله مى؟ و قلبڭ گبى كور قوّتله مى؟ و قفاڭ گبى صاغير طبيعتله مى؟ و سنڭ گبى عاجز، جامد، جاهل أسبابله مى؟ يوقسه نهايتسز درجهده مقدّس، منزّه و مبرّا، معلّٰى و نهايتسز درجهده قدير، عليم، سميع، بصير اولان ذاتِ ذو الجلاله نهايتسز درجهده عاجز، جاهل، صاغير، كور، ممكن، مسكين اولان "طبيعت" نامنى ويروب نهايتسز خطا ايشلهمك مى ايسترسڭ؟ هم گونش گبى پارلاق شو حقيقتى، هانگى قوّت ايله سوندورهبيليرسڭ؟ هانگى پردهِٔ غفلت آلتنده صاقلايهبيليرسڭ؟
اون يدنجى پنجره
اِنَّ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِلْمُؤْمِنٖينَ
زمينڭ يوزينى ياز زماننده تماشا ايدوب گورويورز كه: ايجادِ أشياده مشوّشيتى إقتضا ايدن و إنتظامسزلغه سبب اولان نهايتسز سخاوت و بر جودِ مطلق، غايت درجهده بر إنسجام و إنتظام ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى تزيين ايدن بتون نباتاتى گور.
هم ميزانسزلغى و قابالغى إقتضا ايدن ايجادِ أشيادهكى سرعتِ مطلقه دخى كمالِ موزونيت ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى سوسلنديرن بتون ميوهلره باق.
هم أهمّيتسزلگى، بلكه چركينلگى إقتضا ايدن كثرتِ مطلقه دخى، كمالِ حسنِ صنعت ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزينى يالديزلايان بتون چيچكلره باق!
هم صنعتسزلغى، بسيطلگى إقتضا ايدن ايجادِ أشيادهكى سهولتِ مطلقه دخى، نهايتسز درجهده صنعتكارلق و مهارت و إهتمامكارلق ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزندهكى آغاج و نباتات جهازاتنڭ صندوقچهلرى و پروغراملرى و تاريخچهِٔ حياتلرينڭ قوطوجقلرى حكمنده اولان بتون تخملره، چكردكلره دقّتله باق.
هم إختلاف و آيريلغى إقتضا ايدن اوزاقلق و بُعْدِ مطلق دخى بر إتّفاقِ مطلق ايچنده گورونويور. ايشته بتون أقطارِ زمينده زرع ايديلن هر نوع حبوباته باق.
هم قاريشمهيى و بولاشمهيى إقتضا ايدن كمالِ إختلاط، بِالعكس كمالِ إمتياز و تفريق ايچنده گورونويور. ايشته بتون ير آلتنه قاريشق آتيلان و مادّه إعتباريله بربرينه بڭزهين تخملرڭ سنبل وقتنده كمالِ إمتيازلرى و آغاجلره گيرن مختلف مادّهلرڭ ياپراق، چيچك و ميوهلره كمالِ إمتياز ايله تفريقلرى و معدهيه گيرن قاريشق غدالرڭ مختلف أعضا و حجيراته گوره كمالِ إمتيازله آيريلمهلرينه باق، كمالِ حكمت ايچنده كمالِ قدرتى گور.
هم أهمّيتسزلگى، قيمتسزلگى إقتضا ايدن غايت درجهده مبذوليت و نهايت درجهده اوجوزلق دخى، ير يوزنده مصنوعاتجه، صنعتجه نهايت درجهده قيمتدار و بهالى بر كيفيتده گورونويور. ايشته او حدسز عجائبِ صنعت ايچنده ير يوزينڭ رحمانى سفرهسنده يالڭز قدرتڭ شكرلمهلرى اولان طوتلرڭ نوعلرينه باق! كمالِ رحمتى، كمالِ صنعت ايچنده گور.
ايشته بتون روىِ زمينده غايت قيمتدارلق ايله برابر حدسز اوجوزلق؛ و حدسز اوجوزلق ايچنده حدسز إختلاط و قاريشيقلق ايله برابر حدسز إمتياز و تفريق؛ و حدسز إمتياز و تفريق ايچنده غايت اوزاقلق ايله برابر صوڭ درجهده موافقت و بڭزهيش؛ و صوڭ درجه بڭزهمك ايچنده غايت درجهده سهولت و قولايلق ايله برابر غايت درجهده إهتمامكارانه ياپيليش؛ و غايت درجهده گوزل ياپيليش ايچرسنده سرعتِ مطلقه و چابوقلقله برابر غايت درجهده موزون و ميزانلى و إسرافسزلق؛ و غايت درجهده إسرافسزلق ايچنده صوڭ درجه چوقلق و كثرت ايله برابر صوڭ درجهده حسنِ صنعت؛ و صوڭ درجه حسنِ صنعت ايچنده نهايت درجهده سخاوت ايله برابر إنتظامِ مطلق.. ألبته گوندوز ايشيغى، ايشيق گونشى گوسترديگى گبى؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر حكيمِ ذو الكمالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ وجوبِ وجودينه و كمالِ قدرتنه و جمالِ ربوبيتنه و وحدانيتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر، لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى سرّينى گوستررلر.
شيمدى أى بيچاره جاهل غافل معنّد معطّل! بو حقيقتِ عظمايى نه ايله تفسير ايدهبيليرسڭ؟ بو نهايت درجهده معجزه و خارقه كيفيتى نه ايله ايضاح ايدهبيليرسڭ؟ بو حدسز درجهده عجيب شو صنعتلرى نهيه إسناد ايدهبيليرسڭ؟ بو ير يوزى درجهسنده گنيش بو پنجرهيه هانگى پردهِٔ غفلتى آتوب قپاتهبيليرسڭ؟ سنڭ تصادفڭ نرهده، طبيعت ديديگڭ و گوونديگڭ شعورسز يولداشڭ و ضلالتده إستنادگاهڭ و آرقداشڭ نرهده؟ بو ايشلره تصادفڭ قاريشماسى يوز درجه محال دگل مى؟ و شو خارقه ايشلرڭ بيڭدن برينڭ طبيعته حوالهسى، بيڭ درجه محال اولمييور مى؟ يوقسه جامد، عاجز طبيعتڭ؛ هر بر شيئڭ ايچنده او شيدن ياپيلان أشيا عددنجه معنوى ماكينه و مطبعهلرى مى وار؟..
اون سكزنجى پنجره
اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فٖى مَلَكُوتِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
يگرمى ايكنجى سوزده ايضاح ايديلن شو تمثيله باق كه: ناصل مكمّل، منتظم، صنعتلى، سراى گبى بر أثر، بِالبداهه منتظم بر فعله دلالت ايدر. يعنى بر بنا، بر دولگرلگه دلالت ايدر. و مكمّل، منتظم بر فعل، بِالضروره مكمّل بر فاعله و ماهر بر اوستهيه، بر دولگره دلالت ايدر. و مكمّل اوسته و دولگر عنوانلرى، بِالبداهه مكمّل بر صفته، يعنى صنعت مَلكهسنه دلالت ايدر. و مكمّل صفت و او مكمّل مَلكهِٔ صنعت، بِالبداهه مكمّل بر إستعدادڭ وجودينه دلالت ايدر. و مكمّل بر إستعداد ايسه، عالى بر روح و يوكسك بر ذاتڭ وجودينه دلالت ايدر.
اويله ده: زمينڭ يوزينى، بلكه كائناتى طولديران متجدّد أثرلر، بِالبداهه غايت درجهِٔ كمالده بولونان أفعالى گوسترييور. و شو نهايت درجهدهكى إنتظام و حكمت دائرهسندهكى أفعال، بِالبداهه عنوانلرى و إسملرى مكمّل اولان بر فاعلى گوسترييور. چونكه منتظم، حكيمانه فعللر، فاعلسز اولماديغى قطعيًا معلوم. و صوڭ درجه مكمّل عنوانلر، او فاعلڭ صوڭ درجه كمالدهكى صفتلرينه دلالت ايدر. چونكه فنِّ صرفجه ناصل إسمِ فاعل مصدردن ياپيلير. اويله ده، عنوانلرڭ و إسملرڭ دخى مصدرلرى و منشألرى، صفتلردر. و صوڭ درجهِٔ كمالده صفتلر، شبههسز صوڭ درجه مكمّل اولان شئوناتِ ذاتيهيه دلالت ايدر. و قابليتِ ذاتيه (تعبير ايدهمديگمز) او مكمّل شئونِ ذاتيه، بِحقّ اليقين حدسز درجهِٔ كمالده اولان بر ذاته دلالت ايدر.
ايشته بتون عالمدهكى آثارِ صنعت و بتون مخلوقات، هر برى برر أثرِ مكمّل اولديغندن، هر برى بر فعله و فعل ايسه إسمه، إسم ايسه وصفه و وصف ايسه شأنه و شأن ايسه ذاته شهادت ايتدكلرى ايچون؛ مصنوعات عددنجه بر تك صانعِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه شهادت و أحديتنه إشارت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله، سلسلهِٔ مخلوقات قدر قوّتلى بر طرزده بر معراجِ معرفتدر. هيچ بر جهتده ايچنه شبهه گيرمهين متسلسل بر برهانِ حقيقتدر.
شيمدى أى بيچاره منكِر غافل! سلسلهِٔ كائنات قدر قوّتلى شو برهانى نه ايله قيرهبيليرسڭ؟ شو مصنوعات عددنجه حقيقتڭ شعاعنى گوسترن حدسز دليكلى و قفسلى شو پنجرهيى نه ايله قپاتهبيليرسڭ؟ هانگى پردهِٔ غفلتى اوستنه چكهبيليرسڭ؟
اون طوقوزنجى پنجره
سرّنجه: صانعِ ذو الجلال، سماواتڭ أجرامنه او قدر حكمتلر، معنالر طاقمش كه؛ گويا جلال و جمالنى إفاده ايتمك ايچون سماواتى؛ گونشلر، آيلر، ييلديزلر كلمهلريله سويلتديرديگى گبى، جوِّ سماده دخى اولان موجوداته اويله حكمتلر و معنالر و مقصدلر طاقمش كه؛ گويا او جوِّ سمايى برقلر، شمشكلر، رعدلر، قطرهلر كلمهلريله إنطاق ايدييور. و كمالِ حكمت و جمالِ رحمتنى درس ويرييور.
و ناصل زمين قفاسنى، حيوانات و نباتات دينلن معنيدار كلمهلريله سويلشديروب كمالاتِ صنعتنى كائناته گوسترييور. اويله ده؛ او قفانڭ برر كلمهسى اولان نباتلرى و آغاجلرى دخى؛ ياپراقلر، چيچكلر، ميوهلر كلمهلريله إنطاق ايدوب ينه كمالِ صنعتنى و جمالِ رحمتنى إعلان ايدييور. و برر كلمه اولان چيچكلرى و ميوهلرى دخى تخمجقلر كلمهلريله قونوشديروب دقائقِ صنعتنى و كمالِ ربوبيتنى أهلِ شعوره تعليم ايدييور.
ايشته بو حدسز كلماتِ تسبيحيه ايچنده يالڭز تك بر سنبل و تك بر چيچگڭ طرزِ إفادهسنه قولاق ويروب ديڭلهيهجگز. ناصل شهادت ايدر، بيلهجگز.
أوت هر بر نبات، هر بر آغاج، پك چوق لسان ايله صانعلرينى اويله گوسترييورلر كه؛ أهلِ دقّتى حيرتلرده بيراقير و باقانلره "سبحان اللّٰه! نه قدر گوزل شهادت ايدييور!" ديديرتيرلر.
أوت، هر بر نباتڭ چيچك آچماسى زماننده و سنبل ويرمهسى آننده، تبسّمكارانه معنوى تكلّملرى هنگامندهكى تسبيحلرى، كنديلرى گبى گوزل و ظاهردر. چونكه هر بر چيچگڭ گوزل آغزى ايله و منتظم سنبلڭ لسانيله و موزون تخملرڭ و منتظم حبّهلرڭ كلماتيله حكمتى گوسترن او نظام، بِالمشاهده علمى گوسترن بر ميزان ايچندهدر. و او ميزان ايسه، مهارتِ صنعتى گوسترن بر نقشِ صنعت ايچندهدر. و او نقشِ صنعت، لطف و كرمى گوسترن بر زينت ايچندهدر. و او زينت دخى، رحمت و إحسانى گوسترن لطيف قوقولر ايچندهدر. و بربرى ايچنده بولونان شو معنيدار كيفيتلر، اويله بر لسانِ شهادتدر كه؛ هم صانعِ ذو الجمالنى أسماسيله تعريف ايدر، هم أوصافيله توصيف ايدر، هم جلوهِٔ أسماسنى تفسير ايدر، هم تودّد و تعرّفنى، يعنى سَوْديرلمسنى و طانيتديرلمسنى إفاده ايدر.
ايشته بر تك چيچكدن بويله بر شهادت ايشيتسهڭ، عجبا زمين يوزندهكى ربّانى باغلرده عموم چيچكلرى ديڭلهيهبيلسهڭ، نه درجه يوكسك بر قوّتله صانعِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إعلان ايتدكلرينى ايشيتسهڭ، هيچ شبههڭ و وسوسهڭ و غفلتڭ قالابيلير مى؟ أگر قالسه، سڭا إنسان و ذىشعور دينلهبيلير مى؟
گل شيمدى بر آغاجه دقّتله باق! ايشته بهار موسمنده ياپراقلرڭ منتظمًا چيقماسى، چيچكلرڭ موزونًا آچيلماسى، ميوهلرڭ حكمتله، رحمتله بيومسى و داللرڭ أللرنده، معصوم چوجقلر گبى، نسيمڭ أسمهسيله اوينامسى ايچندهكى لطيف آغزينى گور. ناصل بر دستِ كرم ايله يشيللهنن ياپراقلرڭ ديلى ايله و بر نشئهِٔ لطف ايله تبسّم ايدن چيچكلرڭ لسانيله و بر جلوهِٔ رحمت ايله گولن ميوهلرڭ كلماتى ايله إفاده ايديلن حكمتلى نظام ايچندهكى عدللى ميزان؛ و عدلى گوسترن ميزان ايچنده بولونان دقّتلى صنعتلر، نقشلر و مهارتلى نقشلر و زينتلر ايچنده رحمت و إحسانى گوسترن آيرى آيرى طاتلى طاتمقلر و آيرى آيرى گوزل قوقولر و خوش طاتمقلر ايچنده برر معجزهِٔ قدرت اولان تخملر و چكردكلر، غايت ظاهر بر صورتده بر صانعِ حكيم، كريم، رحيم، محسن، منعم، مجمّل، مفضّلڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى و جمالِ رحمتنى و كمالِ ربوبيتنى گوسترر.
ايشته أگر بتون روىِ زميندهكى آغاجلرڭ لسانِ حاللرينى بردن ديڭلهيهبيلسهڭ،
يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ
خزينهسنده نه قدر گوزل جوهرلر بولونديغنى گورهجكسڭ، آڭلايهجقسڭ.
ايشته أى نانكورلك ايچنده كندينى باشى بوش ظن ايدن بدبخت غافل! بو درجه حدسز لسانلرله كندينى سڭا طانيتديران و بيلديرن و سَوْديرن بر كريمِ ذو الجمال، طانيمق إيستهنيلمزسه بو لسانلرى صوصديرملى. مادام كه صوصديريلماز، ديڭلهملى. غفلتله قولاغڭى قپاسهڭ قورتولامازسڭ. چونكه سن قولاغڭى قپامقله كائنات سكوت ايتمز، موجودات صوصماز، وحدانيت شاهدلرى سسلرينى كسمزلر. ألبته سنى محكوم ايدرلر...
يگرمنجى پنجره
﴿حاشيه[2]﴾
فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
ناصل جزئيات و نتيجهلرده و تفرّعاتده كمالِ حكمت و جمالِ صنعت گورونويور. اويله ده: تصادفى و قاريشق توهّم ايديلن كلّى عنصرلرڭ، بيوك مخلوقاتڭ ظاهرًا قاريشق وضعيتلرى دخى، بر حكمت و صنعت ايله وضعيتلر آلييورلر.
ايشته ضيانڭ پارلاماسى، سائر حكمتلى خدماتنڭ دلالتيله، ير يوزنده مصنوعاتِ إلٰهيهيى إذنِ ربّانى ايله تشهير و إعلان ايتمكدر. ديمك بر صانعِ حكيم طرفندن ضيا إستخدام ايديلييور. چارشوىِ عالم سرگيلرندهكى آنتيقه صنعتلرينى اونڭ ايله إرائه ايدييور.
شيمدى روزگارلره باق كه: سائر حكيمانه، كريمانه فائدهلرينڭ و وظيفهلرينڭ شهادتيله غايت مهمّ و كثرتلى وظيفهلره قوشويورلر. ديمك او طالغهلانمق بر صانعِ حكيم طرفندن بر توظيفدر، بر تصريفدر، بر قوللانمقدر. طالغهلانمهلرى ايسه، أمرِ ربّانينڭ چابوق يرينه گتيريلمسنه سرعتله چاليشمقدر.
شيمدى باق چشمهلره، چايلره، ايرماقلره... يردن، طاغلردن قاينامهلرى تصادفى دگلدر. چونكه اونلره ترتّب ايدن آثارِ رحمت اولان فائدهلرڭ و ثمرهلرڭ شهادتيله و طاغلرده بر ميزانِ حاجتله إدّخارلرينڭ إفادهسيله و بر ميزانِ حكمتله گوندرلمهلرينڭ دلالتيله گوستريلييور كه؛ بر ربِّ حكيمڭ تسخيريله و إدّخاريلهدر. و قاينامهلرى ايسه، اونڭ أمرينه هيجانله إمتثال ايتمهلريدر.
شيمدى يردهكى بتون طاشلرڭ و جواهرلرڭ و معدنلرڭ أنواعنه باق. بونلرڭ تزييناتلرى و منفعتلى خاصيتلرى بر صانعِ حكيمڭ تزيينى ايله، ترتيبى ايله، تدبيرى ايله، تصويرى ايله اولديغنى، اونلره متعلّق حكيمانه فائدهلرى و مصالحِ حياتيه و لوازماتِ إنسانيه و حاجاتِ حيوانيهيه موافق بر طرزده إحضارلرى گوسترييور.
شيمدى چيچكلره، ميوهلره باق! بونلرڭ گولومسهمهلرى و طاتلرى و گوزللكلرى و نقشلرى و قوقو ويرمهلرى؛ بر صانعِ كريمڭ، بر منعمِ رحيمڭ سفرهسنده برر تعريفه، برر دعوتنامه حكمنده اولارق مختلف رنك و قوقو و طاتلرله هر نوعه آيرى آيرى تعريفه و دعوتنامه اولارق ويريلمشدر.
شيمدى قوشلره باق! اونلرڭ سويلشمهلرى و جيويلداشمهلرى، بر صانعِ حكيمڭ إنطاق و سويلتمسى اولديغنه دليلِ قطعى ايسه، حيرت ويرر بر طرزده بربرينه او سسلرله مداولهِٔ حسّيات و إفادهِٔ مقصد ايتمهلريدر.
شيمدى بلوطلره باق! ياغمورڭ شيبيلتيلرى، معناسز بر سس اولماديغنه و شمشك ايله گوك گورلهمسى، بوش بر گورولتى اولماديغنه قطعى دليل ايسه؛ خالى بر بوشلقده او عجائبى ايجاد ايتمك و اونلردن آبِ حيات حكمندهكى طاملالرى صاغمق و زمين يوزندهكى محتاج و مشتاق ذىحياتلره أمزيرمك، گوسترييور كه: او شيريلتى، او گورولتى غايت معنيدار و حكمتداردر كه؛ بر ربِّ كريمڭ أمريله، مشتاقلره او ياغمور باغيرييور كه، "سزلره مژده، گلييورز!" معناسنى إفاده ايدرلر.
شيمدى گوگه باق! گوك ايچنده حدسز أجرامدن يالڭز قمره دقّت ايت! اونڭ حركتى، بر قديرِ حكيمڭ أمريله اولديغى، اوڭا متعلّق و ير يوزينه عائد مهمّ حكمتلردر كه، باشقه يرده بيان ايتديگمزدن قيصه كسييورز.
ايشته ضيادن طوت، تا قمره قدر صايديغمز كلّى عنصرلر غايت گنيش بر طرزده و بيوك بر مقياسده بر پنجره آچار. بر واجب الوجودڭ وحدتنى و كمالِ قدرتنى و عظمتِ سلطنتنى گوسترر، إعلان ايدرلر.
ايشته أى غافل! أگر بو گوك گورلهمسى گبى بو صدايى صوصديرهبيليرسهڭ و گونشڭ ايشيغى گبى پارلاق او ضيايى سوندورهبيليرسهڭ، اللّٰهى اونوت! يوقسه عقلڭى باشڭه آل! سُبْحَانَ مَنْ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ دى.
يگرمى برنجى پنجره
وَ الشَّمْسُ تَجْرٖى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذٰلِكَ تَقْدٖيرُ الْعَزٖيزِ الْعَلٖيمِ
شو كائناتڭ لامباسى اولان گونش، كائنات صانعنڭ وجودينه و وحدانيتنه گونش گبى پارلاق و نورانى بر پنجرهدر.
أوت، منظومهِٔ شمسيه دينلن كرهمزله برابر اون ايكى سيّاره؛ جِرملرى كوچكلك بيوكلك إعتباريله پك چوق مختلف و موقعلرى اوزاقلق ياقينلق نقطهسنده پك چوق متفاوت و سرعتِ حركتلرى چوق متنوّع اولديغى حالده كمالِ إنتظام و حكمت ايله و كمالِ ميزان ايله و بر ثانيه قدر شاشيرميهرق حركتلرى و دورانلرى و گونش ايله، جاذبه قانونى تعبير ايديلن بر قانونِ إلٰهى ايله باغلانمهلرى، يعنى اونلر إماملرينه إقتدالرى؛ بيوك بر مقياسده بر عظمتِ قدرتِ إلٰهيهيى و وحدانيتِ ربّانيهيى گوسترر.
چونكه او جامد جِرملرى، او شعورسز بيوك كتلهلرى، نهايت درجهده إنتظام و ميزانِ حكمت ايچنده مختلف شكللرده و مختلف مسافهلرده و مختلف حركتلرده دونديرمك، إستخدام ايتمك، نه درجه بر قدرتى و بر حكمتى إثبات ايتديگنى قياس ايت. بو بيوك و آغير ايشه ذرّه مقدار تصادف قاريشسه، اويله بر پاطلاييش ويرهجك كه، كائناتى طاغيدهجق. چونكه بر دقيقه، تصادف بريسنى توقيف ايتسه، محورندن چيقماسنه سببيت ويرر، باشقهلرى ايله مصادمه ايتمسنه يول آچار. كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك جِرملرله مصادمهنڭ نه درجه دهشتلى اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ.
منظومهِٔ شمسيهنڭ يعنى شمسڭ مأموملرى و ميوهلرى اولان اون ايكى سيّارهنڭ عجائبنى علمِ محيطِ إلٰهىيه حواله ايدوب، يالڭز گوزيمزڭ اوڭنده سيّارهمز بولونان أرضه باقييورز، گورويورز كه: بو سيّارهمز، بر عظمتِ شوكتِ ربوبيتى و حشمتِ سلطنتِ الوهيتى و كمالِ رحمت و حكمتى گوسترر بر صورتده گونشڭ أطرافنده، أمرِ ربّانى ايله (اوچنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) پك بيوك بر خدمت ايچون بر اوزون سير و سياحت اوڭا ايتديريلييور. بر سفينهِٔ ربّانيه اولارق عجائبِ مصنوعاتِ إلٰهيه ايله طولديرلمش و ذىشعور عباد اللّٰهه سيرانگاه گبى بر مسكنِ سيّار وضعيتى ويريلمش. و أوقات و حسابى بيلديرهجك ساعت عقربى گبى قمر دخى دقيق حسابلرله، عظيم حكمتلرله اوڭا طاقيلمش و او قمره باشقه منزللرده آيرى سير و سياحت ويريلمش.
ايشته بو مبارك سيّارهمزڭ شو حاللرى، كُرهِٔ أرض قوّتنده بر شهادتله، بر قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر. مادام شو سيّارهمز بويلهدر، منظومهِٔ شمسيهيى اوڭا قياس ايدهبيليرسڭ.
هم شمسه كندى محورى اوستنده جاذبه دينلن معنوى ايپلرى يوماق ياپديرمق ايچون طولاب و چيقريق حكمنده اولان گونشى، بر قديرِ ذو الجلالڭ أمريله دونديروب، او سيّاراتى او معنوى ايپلرله باغلايوب تنظيم ايتمك و گونشى بتون سيّاراتيله ثانيهده بش ساعتلك بر مسافهيى كسديرهجك قدر بر سرعتله، بر تخمينه گوره "هركول برجى" طرفنه ويا شمس الشموس جانبنه سَوق ايتمك، ألبته أزل و أبد سلطانى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ قدرتيله و أمريلهدر. گويا حشمتِ ربوبيتنى گوسترمك ايچون، بو أمربر نفرلرى حكمنده اولان منظومهِٔ شمسيه اوردوسى ايله بر مانوره ياپديرر.
أى قوزموغرافياجى أفندى! هانگى تصادف بو ايشلره قاريشهبيلير؟ هانگى أسبابڭ ألى بوڭا اولاشابيلير؟ هانگى قوّت بوڭا ياناشهبيلير؟ هايدى سن سويله... هيچ بويله بر سلطانِ ذو الجلال، عجزينى گوستروب ملكنه باشقهسنى قاريشديرر مى؟ باخصوص كائناتڭ ميوهسى، نتيجهسى، غايهسى، خلاصهسى اولان ذىحياتلرى، باشقه أللره ويرر مى؟ باشقهسنى مداخله ايتديرر مى؟ باخصوص او ميوهلرڭ أڭ جامعى و او نتيجهلرڭ أڭ مكمّلى و زمينڭ خليفهسى و او سلطانڭ آيينهدار بر مسافرى اولان إنسانلرى باشى بوش بيراقير مى؟ و اونلرى طبيعته و تصادفه حواله ايدوب حشمتِ سلطنتنى هيچه اينديرر مى، كمالِ حكمتنى سقوط ايتديرر مى؟
يگرمى ايكنجى پنجره
اَلَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا
فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
كُرهِٔ أرض بر قفادر كه، يوز بيڭ آغزى واردر. هر بر آغزنده، يوز بيڭ لسانى واردر. هر لساننده، يوز بيڭ برهانى وار كه؛ هر برى چوق جهتله واجب الوجود، واحدِ أحد، هر شيئه قدير، هر شيئه عليم بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أوصافِ قدسيهسنه و أسماءِ حسنىسنه شهادت ايدرلر.
أوت أرضڭ أوّلِ خلقتنه باقييورز كه: مايع حالنه گلن بر مادّهِٔ سيّالهدن طاش و طاشدن طوپراق خلق ايديلمش. مايع قالسه ايدى، قابلِ سكنا اولمازدى. او مايع طاش اولدقدن صوڭره، دمير گبى سرت اولسه ايدى قابلِ إستفاده اولمازدى. ألبته بوڭا بو وضعيتى ويرن، يرڭ سكنهلرينڭ حاجتلرينى گورن بر صانعِ حكيمڭ حكمتيدر.
صوڭره طبقهِٔ ترابيه، طاغلر ديرگى اوزرينه آتيلمش، تا ايچندهكى داخلى إنقلابلردن گلن زلزلهلر، طاغلرله تنفّس ايدوب، زمينى حركتندن و وظيفهسندن شاشيرتماسين. هم دڭزڭ إستيلاسندن طوپراغى قورتارسين. هم ذىحياتلرڭ لوازماتِ حياتيهسنه برر خزينه اولسون. هم هوايى طراسين، غازاتِ مضرّهدن تصفيه ايتسين، تا تنفّسه قابل اولسون. هم صولرى بيريكديروب إدّخار ايتسين. هم ذىحياته لازم اولان سائر معدنلره منشأ و مدار اولسون.
ايشته بو وضعيت بر قديرِ مطلق و بر حكيمِ رحيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه غايت قطعى و قوّتلى شهادت ايدر.
أى جغرافياجى أفندى! بونى نه ايله ايضاح ايدرسڭ؟ هانگى تصادف شو عجائبِ مصنوعات ايله طولو سفينهِٔ ربّانيهيى بر مشهرِ عجائب ياپهرق يگرمى درت بيڭ سنه بر مسافهده، بر سنهده سرعتله چويروب، اونڭ يوزنده ديزيلمش أشيادن هيچ بر شى دوشورمسين؟
هم زمينڭ يوزندهكى عجيب صنعتلره باق! عناصرلر، نه درجه حكمتله توظيف ايديلمشلر. بر قديرِ حكيمڭ أمريله زمين يوزندهكى رحمٰن مسافرلرينه ناصل گوزل باقييورلر، خدمتلرينه قوشويورلر.
هم عجيب و غريب صنعتلر ايچنده رنگارنك عجيب حكمتلى زمين يوزينڭ سيماسندهكى بو نقشلى چيزگيلره باق! ناصل سكنهلرينه أنهار و چايلرى، دڭز و ايرماقلرى، طاغ و تپهلرى، آيرى آيرى مخلوقلرينه و عبادينه لايق برر مسكن و وسائطِ نقليه ياپمش. صوڭره يوز بيڭلر أجناسِ نباتات و أنواعِ حيواناتيله كمالِ حكمت و إنتظام ايله طولديروب حيات ويرهرك شنلنديرمك، وقت بوقت منتظمًا موت ايله ترخيص ايدهرك بوشالتوب ينه منتظمًا "بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ" صورتنده طولديرمق؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ و بر حكيمِ ذو الكمالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه يوز بيڭلر لسانلرله شهادت ايدرلر.
الحاصل: يوزى، عجائبِ صنعته بر مشهر و غرائبِ مخلوقاته بر محشر و قافلهِٔ موجوداته بر ممرّ و صفوفِ عبادينه بر مسجد و مقرّ اولان زمين؛ بتون كائناتڭ قلبى حكمنده اولديغندن، كائنات قدر نورِ وحدانيتى گوسترر.
ايشته أى جغرافياجى أفندى! بو زمين قفاسى يوز بيڭ آغز، هر برنده يوز بيڭ لسان ايله اللّٰهى طانيتديرسه و سن اونى طانيمازسهڭ، باشڭى طبيعت باتاقلغنه صوقسهڭ، درجهِٔ قباحتڭى دوشون. نه درجه دهشتلى بر جزايه سنى مستحق ايدر، بيل، آييل و باشڭى باتاقلقدن چيقار. اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ دى.
يگرمى اوچنجى پنجره
اَلَّذٖى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيٰوةَ
حيات، قدرتِ ربّانيه معجزاتنڭ أڭ نورانيسيدر، أڭ گوزليدر. و وحدانيت برهانلرينڭ أڭ قوّتليسى و أڭ پارلاغيدر. و تجلّياتِ صمدانيه آيينهلرينڭ أڭ جامعى و أڭ برّاقيدر.
أوت، حيات تك باشيله بر حىِّ قيّومى بتون أسما و شئوناتيله بيلديرر. چونكه حيات، پك چوق صفاتڭ ممزوج بر معجونى حكمنده بر ضيا، بر ترياقدر. ألوانِ سبعه، ضياده؛ و مختلف أدويهلر، ترياقده ناصلكه ممتزجًا بولونور. اويله ده: حيات دخى، پك چوق صفاتدن ياپيلمش بر حقيقتدر. او حقيقتدهكى صفتلردن بر قسمى، طويغولر واسطهسيله إنبساط ايدهرك إنكشاف ايدوب آيريليرلر. قسمِ أكثرى ايسه حسّيات صورتنده كنديلرينى إحساس ايدرلر و حياتدن قاينامه صورتنده كنديلرينى بيلديررلر.
هم حيات، كائناتڭ تدبير و إدارهسنده حكمفرما اولان رزق و رحمت و عنايت و حكمتى تضمّن ايدييور. گويا حيات اونلرى آرقهسنه طاقوب، گيرديگى يره چكييور. مثلا حيات بر جسمه، بر بدنه گيرديگى وقت؛ حكيم إسمى دخى تجلّى ايدر، حكمتله يوواسنى گوزلجه ياپوب تنظيم ايدر. عين حالده كريم إسمى ده تجلّى ايدوب، مسكننى حاجاتنه گوره ترتيب و تزيين ايدر. ينه عين حالده رحيم إسمنڭ جلوهسى گورونويور كه، او حياتڭ دوام و كمالى ايچون درلو درلو إحسانلرله تلطيف ايدر. ينه عين حالده رزّاق إسمنڭ جلوهسى گورونويور كه، او حياتڭ بقاسنه و إنكشافنه لازم مادّى، معنوى غدالرى يتيشديرييور. و قسمًا بدننده إدّخار ايدييور.
ديمك حيات بر نقطهِٔ محراقيه حكمنده؛ مختلف صفات بربرى ايچنه گيرر، بلكه بربرينڭ عينى اولور. گويا حيات تماميله هم علمدر، عين حالده قدرتدر، عين حالده ده حكمت و رحمتدر و هكذا... ايشته حيات بو جامع ماهيتى إعتباريله شئونِ ذاتيهِٔ ربّانيهيه آيينهدارلق ايدن بر آيينهِٔ صمديتدر.
ايشته بو سردندر كه: حىِّ قيّوم اولان ذاتِ واجب الوجود، حياتى پك چوق كثرتله و مبذوليتله خلق ايدوب، نشر و تشهير ايدر. و هر شيئى حياتڭ أطرافنه طوپلاتديروب، اوڭا خدمتكار ايدر. چونكه حياتڭ وظيفهسى بيوكدر. أوت صمديتڭ آيينهسى اولمق قولاى بر شى دگل، عادى بر وظيفه دگل.
ايشته گوز اوڭنده هر وقت گورديگمز بو حدّ و حسابه گلمهين يڭى يڭى حياتلر و حياتلرڭ أصللرى و ذاتلرى اولان روحلر، بردن و هيچدن وجوده گلمهلرى و گوندرلمهلرى، بر ذاتِ واجب الوجود و حىِّ قيّومڭ وجوبِ وجودينى و صفاتِ قدسيهسنى و أسماءِ حسنىسنى؛ لمعاتڭ گونشى گوسترديگى گبى گوسترييورلر. گونشى طانيميان و قبول ايتمهين آدم، ناصل گوندوزى طولديران ضيايى إنكار ايتمگه مجبور اولويور. اويله ده: حىِّ قيّوم، محيى و مميت اولان شمسِ أحديتى طانيميان آدم، زمينڭ يوزينى بلكه ماضى و مستقبلى طولديران ذىحياتلرڭ وجودينى إنكار ايتملى و يوز درجه حيواندن آشاغى دوشملى. حيات مرتبهسندن دوشوب جامد بر جاهلِ أجهل اولمالى.
يگرمى دردنجى پنجره
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
موت، حيات قدر بر برهانِ ربوبيتدر. غايت قوّتلى بر حجّتِ وحدانيتدر. اَلَّذٖى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيٰوةَ دلالتنجه، موت؛ عدم، إعدام، فنا، هيچلك، فاعلسز بر إنقراض دگل، بلكه بر فاعلِ حكيم طرفندن خدمتدن ترخيص و تحويلِ مكان و تبديلِ بدن و وظيفهدن پايدوس و حپسِ بدندن آزاد ايتمك و منتظم بر أثرِ حكمت اولديغى، برنجى مكتوبده گوستريلمشدر.
أوت ناصل زمين يوزندهكى مصنوعات و ذىحياتلر و حياتدار زمين يوزى، بر صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و وحدانيتنه شهادت ايدييورلر. اويله ده: او ذىحياتلر ئولوملريله بر حىِّ باقينڭ سرمديتنه و واحديتنه شهادت ايدييورلر. يگرمى ايكنجى سوزده؛ موت، غايت قوّتلى بر برهانِ وحدت و بر حجّتِ سرمديت اولديغى إثبات و ايضاح ايديلديگندن، شو بحثى او سوزه حواله ايدوب يالڭز مهمّ بر نكتهسنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
ناصل ذىحياتلر، وجودلريله بر واجب الوجودڭ وجودينه دلالت ايدييورلر. اويله ده: او ذىحياتلر، ئولوملريله بر حىِّ باقينڭ سرمديتنه واحديتنه شهادت ايدييورلر. مثلا يالڭز بر تك ذىحيات اولان زمين يوزى، إنتظاماتيله، أحواليله صانعى گوسترديگى گبى، ئولديگى وقت يعنى قيش، بياض كفنى ايله ئولمش او زمين يوزينى قپامسى ايله نظرِ بشرى اوندن چويرييور. وياخود نظر، او گيدن بهار جنازهسنڭ آرقهسندن ماضىيه گيدر، داها گنيش بر منظرهيى گوسترر.
يعنى هر برى برر معجزهِٔ قدرت اولان زمين طولوسى بتون گچن بهارلر مِثللو يڭى گلهجك برر خارقهِٔ قدرت و برر حياتدار زمين اولان، بهار طولوسى حياتدار موجوداتِ أرضيهنڭ گلمهلرينى إحساس و وجودلرينه شهادت ايتدكلرندن؛ اويله گنيش بر مقياسده، اويله پارلاق بر صورتده، اويله قوّتلى بر درجهده بر صانعِ ذو الجلالڭ بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر قيّومِ باقينڭ، بر شمسِ سرمدينڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و بقا و سرمديتنه شهادت ايدرلر و اويله پارلاق دلائلى گوستررلر كه، ايستر ايستهمز بداهت درجهسنده اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ الْوَاحِدِ الْاَحَدِ ديديرتير.
الحاصل: وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا سرّنجه؛ حياتدار بو زمين، بر بهارده صانعه شهادت ايتديگى گبى؛ اونڭ ئولمهسيله، زمانڭ گچمش و گلهجك ايكى قنادينه ديزيلمش معجزاتِ قدرتنه نظرى چويرييور. بر بهار يرينه بيڭلر بهارى گوسترييور. بر معجزه يرينه بيڭلر معجزاتِ قدرتنه إشارت ايدر. و اونلردن هر بهار، شو حاضر بهاردن داها قطعى شهادت ايدر. چونكه ماضى طرفنه گچنلر، ظاهرى أسبابلريله برابر گيتمشلر؛ آرقهلرنده ينه كنديلرى گبى باشقهلر يرلرينه گلمشلر.
ديمك أسبابِ ظاهريه هيچدر. يالڭز بر قديرِ ذو الجلال، اونلرى خلق ايدوب، حكمتيله أسبابه باغلايهرق گوندرديگنى گوسترييور. و گلهجك زمانده ديزيلمش حياتدار اولان زمين يوزلرى ايسه، داها پارلاق شهادت ايدر. چونكه يڭيدن، يوقدن، هيچدن ياپيلوب گوندريلهجك، يره قونوب وظيفه گورديروب صوڭره گوندريلهجكلر.
ايشته أى طبيعته صاپلانان و باتاقلقده بوغولمق درجهسنه گلن غافل! بتون ماضى و مستقبله اولاشهجق حكمتلى و قدرتلى معنوى أل صاحبى اولميان بر شى، ناصل بو زمينڭ حياتنه قاريشهبيلير؟ سنڭ گبى هيچ أندر هيچ اولان تصادف و طبيعت بوڭا قاريشهبيلير مى؟ قورتولمق ايسترسهڭ: "طبيعت، اولسه اولسه بر دفترِ قدرتِ إلٰهيهدر. تصادف ايسه، جهلمزى اورتن گيزلى بر حكمتِ إلٰهيهنڭ پردهسيدر" دى، حقيقته ياناش.
يگرمى بشنجى پنجره
ناصلكه مضروب، ألبته ضاربه دلالت ايدر. صنعتلى بر أثر، صنعتكارى ايجاب ايدر. ولد، والدى إقتضا ايدر. تحتيت، فوقيتى إستلزام ايدر و هكذا... بتون امورِ إضافيه تعبير ايتدكلرى برى بريسز اولميان أوصافِ نسبيه مِثللو شو كائناتڭ جزئياتنده و هيئتِ عموميهسنده گورونن إمكان دخى، وجوبى گوسترر. و بتون اونلرده گورونن إنفعال، بر فعلى گوسترر. و عمومنده گورونن مخلوقيت، خالقيتى گوسترر. و عمومنده گورونن كثرت و تركيب، وحدتى إستلزام ايدر. و وجوب و فعل و خالقيت و وحدت، بِالبداهه و بِالضروره ممكن، منفعل، كثير، مركّب، مخلوق اولميان؛ واجب و فاعل، واحد و خالق اولان موصوفلرينى ايستر.
اويله ايسه بِالبداهه بتون كائناتدهكى بتون إمكانلر، بتون إنفعاللر، بتون مخلوقيتلر، بتون كثرت و تركيبلر بر ذاتِ واجب الوجود، فعّال لما يُريد، خالقِ كلّ شئ، واحدِ أحده شهادت ايدر.
الحاصل: ناصل إمكاندن وجوب گورونويور، إنفعالدن فعل و كثرتدن وحدت؛ بونلرڭ وجودى، اونلرڭ وجودينه قطعيًا دلالت ايدر. اويله ده: موجودات اوستنده گورونن مخلوقيت و مرزوقيت گبى صفتلر دخى، صانعيت، رزّاقيت گبى شأنلرڭ وجودلرينه قطعى دلالت ايدييور. شو صفاتڭ وجودى دخى، بِالضروره و بِالبداهه بر خلّاق و بر رزّاق صانعِ رحيمڭ وجودينه دلالت ايدر.
ديمك هر بر موجود، طاشيديغى يوزلر بو چشيد صفتلر لسانيله، ذاتِ واجب الوجودڭ يوزلر أسماءِ حسنىسنه شهادت ايدرلر. بو شهادتلر قبول ايديلمزسه، موجوداتڭ بتون بو چشيد صفتلرينى إنكار ايتمك لازم گلير...
يگرمى آلتنجى پنجره
﴿حاشيه[3]﴾
شو كائناتڭ موجوداتى يوزنده تازهلهنن و گلوب گچن جماللر و حُسنلر؛ بر جمالِ سرمدى جلوهلرينڭ بر نوع گولگهلرى اولديغنى گوسترر. أوت، ايرماغڭ يوزندهكى قبارجقلرڭ پارلايوب گيتمهسندن صوڭره آرقهدن گلنلرڭ گيدنلر گبى پارلامالرى، دائمى بر شمسڭ شعاعلرينڭ آيينهلرى اولدقلرينى گوستردكلرى گبى؛ سيّال زمان ايرماغنده، سيّار موجوداتڭ اوستنده پارلايان لمعاتِ جماليه دخى، بر جمالِ سرمدىيه إشارت ايدرلر و اونڭ بر نوع أمارهلريدرلر.
هم كائنات قلبندهكى جدّى عشق، بر معشوقِ لا يزالىيى گوسترر. أوت، آغاجڭ ماهيتنده اولميان بر شى، أساسلى بر صورتده ميوهسنده بولونمديغى دلالتيله؛ شجرهِٔ كائناتڭ حسّاس ميوهسى اولان نوعِ إنساندهكى جدّى عشقِ لاهوتى گوسترر كه؛ بتون كائناتده (فقط باشقه شكللرده) حقيقى عشق و محبّت بولونويور. اويله ايسه قلبِ كائناتدهكى شو حقيقى محبّت و عشق، بر محبوبِ أزلىيى گوسترر.
هم كائناتڭ سينهسنده چوق صورتلرده تظاهر ايدن إنجذابلر، جذبهلر، جاذبهلر؛ أزلى بر حقيقتِ جاذبهدارڭ جذبيله اولديغنى هشيار قلبلره گوسترر. هم مخلوقاتڭ أڭ حسّاس و نورانى طائفهسى اولان أهلِ كشف و ولايتڭ إتّفاقيله، ذوق و شهوده إستناد ايدهرك، بر جميلِ ذو الجلالڭ جلوهسنه، تجلّيسنه مظهر اولدقلرينى و او جليلِ ذو الجمالڭ (كندينى) طانيتديرلمسنه و سَوْديرلمسنه ذوق ايله مطّلع اولدقلرينى، متّفقًا خبر ويرمهلرى، ينه بر ذاتِ واجب الوجودڭ، بر جميلِ ذو الجلالڭ وجودينه و إنسانلره كندينى طانيتديرمسنه قطعيًا شهادت ايدر.
هم كائنات يوزنده و موجودات اوستنده ايشلهين قلمِ تحسين و تزيين؛ او قلم صاحبى ذاتڭ أسماسنڭ گوزللگنى واضحًا گوسترييور.
ايشته كائنات يوزندهكى جمال و قلبندهكى عشق و سينهسندهكى إنجذاب و گوزلرندهكى كشف و شهود و هيئاتندهكى حُسن و تزيينات؛ پك لطيف، نورانى بر پنجره آچار. اونڭ ايله، بتون أسماسى جميله بر جميلِ ذو الجلالى و بر محبوبِ لا يزالىيى و بر معبودِ لم يزلى، هشيار اولان عقل و قلبلره گوسترر.
ايشته أى مادّيات قراڭلغنده، أوهام ظلماتنده، بوغوجى شبهات ايچنده چيرپينان غافل! كنديڭه گل. إنسانيته لايق بر صورتده يوكسل. شو درت دليك ايله باق؛ جمالِ وحدتى گور، كمالِ ايمانى قازان، حقيقى إنسان اول!..
يگرمى يدنجى پنجره
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ وَكٖيلٌ
كائناتده، "أسباب و مسبّبات" گورونن أشيايه باقييورز و گورويورز كه: أڭ أعلا بر سبب، أڭ عادى بر مسبّبه قوّتى يتمهيور. ديمك أسباب بر پردهدر، مسبَّبلرى ياپان باشقهدر.
مثلا؛ حدسز مصنوعاتدن يالڭز جزئى بر مثال اولارق، إنسان باشى ايچنده بر خردل كوچكلگنده بر يرده يرلشديريلن قوّهِٔ حافظهيه باقييورز. گورويورز كه: اويله بر جامع كتاب بلكه كتبخانه حكمندهدر كه، بتون سرگذشتِ حياتى، ايچنده قاريشديرلمقسزين يازيلييور.
عجبا شو معجزهِٔ قدرته هانگى سبب گوستريلهبيلير؟ تلافيفِ دماغيه مى؟ بسيط، شعورسز حجيرات ذرّهلرى مى؟ تصادف روزگارلرى مى؟ حالبوكه او معجزهِٔ صنعت، اويله بر ذاتڭ صنعتى اولابيلير كه؛ بشرڭ حشرده نشر ايديلهجك بيوك دفترِ أعمالندن محاسبه وقتنده خاطره گتيريلهجك و ايشلديگى هر فعللرى يازيلديغنى بيلديرمك ايچون بر كوچك سند إستنساخ ايدوب، يازوب عقلنڭ ألنه ويرهجك بر صانعِ حكيمڭ صنعتى اولابيلير.
ايشته بشرڭ قوّهِٔ حافظهسنه مثال اولارق بتون يمورطهلرى، چكردكلرى، تخملرى قياس ايت و بو جامع كوچوجك معجزهلره، سائر مسبّباتى ده قياس ايت. چونكه هانگى مسبّبه و مصنوعه باقسهڭ، او درجه خارقه بر صنعت وار كه، دگل اونڭ عادى، بسيط سببى، بلكه بتون أسباب طوپلانسه، اوڭا قارشى إظهارِ عجز ايدهجكلر. مثلا: بيوك بر سبب ظن ايديلن گونشى؛ إختيارلى، شعورلى فرض ايدهرك اوڭا دينلسه: "بر سينگڭ وجودينى ياپابيلير ميسڭ؟" ألبته دييهجك كه: "خالقمڭ إحسانيله دكّانمده ضيا، رنكلر، حرارت چوق. فقط سينگڭ وجودنده گوز، قولاق، حيات گبى اويله شيلر وار كه، نه بنم دكّانمده بولونور و نه ده بنم إقتدارم داخلندهدر."
هم ناصلكه مسبّبدهكى خارقه صنعت و تزيينات، أسبابى عزل ايدوب مسبّب الأسباب اولان واجب الوجوده إشارت ايدهرك، وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ سرّنجه: اوڭا تسليمِ امور ايدر. اويله ده: مسبّباته طاقيلان نتيجهلر، غايهلر، فائدهلر؛ بِالبداهه پردهِٔ أسباب آرقهسنده بر ربِّ كريمڭ، بر حكيمِ رحيمڭ ايشلرى اولديغنى گوسترر.
چونكه شعورسز أسباب، ألبته بر غايهيى دوشونوب چاليشماز. حالبوكه گورويورز: وجوده گلن هر مخلوق، بر غايه دگل، بلكه چوق غايهلرى، چوق فائدهلرى، چوق حكمتلرى تعقيب ايدهرك وجوده گلييور. ديمك بر ربِّ حكيم و كريم، او شيلرى ياپوب گوندرييور. او فائدهلرى اونلره غايهِٔ وجود ياپييور.
مثلا، ياغمور گلييور. ياغمورى ظاهرًا إنتاج ايدن أسباب؛ حيواناتى دوشونوب، اونلره آجييوب مرحمت ايتمكدن نه قدر اوزاق اولديغى معلومدر. ديمك حيواناتى خلق ايدن و رزقلرينى تعهّد ايدن بر خالقِ رحيمڭ حكمتيله إمداده گوندريلييور. حتّى ياغموره "رحمت" دينلييور. چونكه چوق آثارِ رحمت و فائدهلرى تضمّن ايتديگندن، گويا ياغمور شكلنده رحمت تجسّم ايتمش، تقطّر ايتمش، قطره قطره گلييور.
هم بتون مخلوقاتڭ يوزينه تبسّم ايدن بتون زينتلى نباتات و حيواناتدهكى تزيينات و گوستريشلر، بِالبداهه پردهِٔ غيب آرقهسنده بو سوسلى و گوزل صنعتلر ايله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بيلديرمك ايستهين بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه دلالت ايدرلر. ديمك أشيادهكى سوسلى وضعيتلر، گوستريشلى كيفيتلر؛ طانيتديرمق و سَوْديرمك صفتلرينه قطعيًا دلالت ايدر. سَوْديرمك و طانيتديرمق صفتلرى ايسه؛ بِالبداهه ودود، معروف بر صانعِ قديرڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدر.
الحاصل:
- سبب غايت عادى، عاجز و اوڭا إسناد ايديلن مسبَّب ايسه غايت صنعتلى و قيمتلى اولديغندن، سببى عزل ايدر.
- هم مسبَّبڭ غايهسى، فائدهسى دخى، جاهل و جامد اولان أسبابى اورتهدن آتار، بر صانعِ حكيمڭ ألنه تسليم ايدر.
- هم مسبَّبڭ يوزندهكى تزيينات و مهارتلر، كندى قدرتنى ذىشعورلره بيلديرمك ايستهين و كندينى سَوْديرمك آرزو ايدن بر صانعِ حكيمه إشارت ايدر.
أى أسبابپرست بيچاره! بو اوچ مهمّ حقيقتى نه ايله ايضاح ايدهبيليرسڭ؟ سن ناصل كنديڭى قانديرهبيليرسڭ؟ عقلڭ وارسه، أسباب پردهسنى ييرت. وَحْدَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ دى، حدسز أوهامدن قورتول.
يگرمى سكزنجى پنجره
شو كائناته باقييورز، گورويورز كه: حجيراتِ بدندن طوت، تا مجموعِ عالمه شامل بر حكمت و تنظيم وار. حجيراتِ بدنه باقييورز، گورويورز كه: مصالحِ بدنى گورن و إداره ايدن بريسنڭ أمريله، قانونيله او كوچوجك حجيرهلرده أهمّيتلى بر تدبير وار. معدهيه، ناصل بر قسم رزق، ايچ ياغى صورتنده إدّخار اولونوب وقتِ حاجتده صرف ايديلير. عينًا او كوچوجك حجيرهلرده ده، او تصرّف و إدّخار وار. نباتاته باقييورز، غايت حكيمانه بر تربيه، بر تدبير گورونويور. حيواناته باقييورز؛ نهايت درجهده كريمانه بر تربيه و إعاشه گورويورز. كائناتڭ أركانِ عظيمهسنه باقييورز؛ مهمّ غايهلر ايچون حشمتكارانه بر تدوير و تنوير گورويورز. عالمڭ مجموعنه باقييورز؛ منتظم بر مملكت، بر شهر، بر سراى حكمنده عالى حكمتلر، غالى غايهلر ايچون مكمّل بر تنظيمات گورويورز.
(اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنده ايضاح و إثبات ايديلديگى اوزره) بر ذرّهدن طوت، تا ييلديزلره قدر ذرّه مقدار شركه ير بيراقمييور. اويله بربرلرينه معنًا مناسبتداردرلر كه؛ بتون ييلديزلرى مسخّر ايتمهين و ألنده طوتميان، بر ذرّهيه ربوبيتنى ديڭلتديرهمز. بر ذرّهيه حقيقى ربّ اولمق ايچون، بتون ييلديزلره صاحب اولمق لازم گلير. هم (اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنده ايضاح و إثبات ايديلديگى اوزره) سماواتڭ خلق و تسويهسنه مقتدر اولميان، بشرڭ سيماسندهكى تشخّصى ياپاماز. ديمك بتون سماواتڭ ربّى اولميان، بر تك إنسانڭ سيماسندهكى علامتِ فارقه اولان نقشِ سيماوىيى ياپاماز.
ايشته كائنات قدر بيوك بر پنجره كه؛ اونڭله باقيلسه
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ وَكٖيلٌ
لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتلرى، بيوك حرفلرله كائنات صحيفهلرنده يازيلى اولديغى، عقل گوزيله ده گورولهجك. اويله ايسه: گورميهنڭ يا عقلى يوق، يا قلبى يوق ويا إنسان صورتنده بر حيواندر!
يگرمى طوقوزنجى پنجره
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
بر بهار موسمنده، غريبانه، متفكّرانه سياحته گيدييوردم. بر تپهجگڭ أتگندن گچركن، پارلاق بر صارى چيچك نظريمه ايليشدى. أسكيدن وطنمده و سائر مملكتلرده گورديگم او جنس صارى چيچكلرى درخاطر ايتديردى. شويله بر معنا قلبه گلدى كه: بو چيچك كيمڭ طرّهسى ايسه، كيمڭ سكّهسى ايسه و كيمڭ مُهرى ايسه و كيمڭ نقشى ايسه؛ ألبته بتون زمين يوزندهكى او نوع چيچكلر، اونڭ مُهرلريدر، سكّهلريدر.
شو مُهر تخيّلندن صوڭره شويله بر تصوّر گلدى كه: ناصل بر مُهر ايله مُهرلنمش بر مكتوب؛ او مُهر، او مكتوبڭ صاحبنى گوسترر. اويله ده؛ شو چيچك، بر مُهرِ رحمانيدر. شو أنواعِ نقشلرله و معنيدار نباتات سطرلريله يازيلان شو تپهجك دخى، بو چيچك صانعنڭ مكتوبيدر. هم شو تپهجك دخى بر مُهردر. شو صحرا و اووا بر مكتوبِ رحمانى هيئاتنى آلدى.
إشبو تصوّردن شويله بر حقيقت ذهنه گلدى كه: هر بر شى، بر مُهرِ ربّانى حكمنده بتون أشيايى كندى خالقنه إسناد ايدر. كندى كاتبنڭ مكتوبى اولديغنى إثبات ايدر. ايشته هر بر شى، اويله بر پنجرهِٔ توحيددر كه، بتون أشيايى بر واحدِ أحده مال ايدر.
ديمك هر بر شيده، خصوصًا ذىحياتلرده اويله خارقه بر نقش، اويله معجزهكار بر صنعت وار كه؛ اونى اويله ياپان و اويله معنيدار نقش ايدن، بتون أشيايى ياپابيلير و بتون أشيايى ياپان، ألبته او اولاجقدر. ديمك بتون أشيايى ياپاميان، بر تك شيئى ايجاد ايدهمز.
ايشته أى غافل! شو كائناتڭ يوزينه باق كه: بربرى ايچنده حدسز مكتوباتِ صمدانيه حكمنده اولان صحائفِ موجودات و هر بر مكتوب اوستنده حدسز سكّهِٔ توحيد مُهرلرى ايله تمهير ايديلمش. بتون بو مُهرلرڭ شهادتلرينى كيم تكذيب ايدهبيلير؟ هانگى قوّت اونلرى صوصديرهبيلير؟ قلب قولاغى ايله هانگيسنى ديڭلهسهڭ، اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ديديگنى ايشيديرسڭ.
اوتوزنجى پنجره
لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
شو پنجره، إمكان و حدوثه مؤسّس عموم متكلّمينڭ پنجرهسيدر و إثباتِ واجب الوجوده قارشى جادّهلريدر. بونڭ تفصيلاتنى، "شرح المواقف" و "شرح المقاصد" گبى محقّقلرڭ بيوك كتابلرينه حواله ايدهرك، يالڭز قرآنڭ فيضندن و شو پنجرهدن روحه گلن بر ايكى شعاعى گوسترهجگز. شويله كه:
آمريت و حاكميتڭ مقتضاسى؛ رقيب قبول ايتمهمكدر، إشتراكى ردّ ايتمكدر، مداخلهيى رفع ايتمكدر. اونڭ ايچوندر كه؛ كوچك بر كويده ايكى مختار بولونسه، كويڭ راحتنى و نظامنى بوزارلر. بر ناحيهده ايكى مدير، بر ولايتده ايكى والى بولونسه، هرج و مرج ايدرلر. بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، فورطنهلى بر قارمهقاريشيقلغه سببيت ويررلر.
مادام حاكميت و آمريتڭ گولگهسنڭ ضعيف بر گولگهسى و جزئى بر نمونهسى، معاونته محتاج عاجز إنسانلرده بويله رقيب و ضدّى و أمثالنڭ مداخلهسنى قبول ايتمزسه؛ عجبا سلطنتِ مطلقه صورتندهكى حاكميت و ربوبيت درجهسندهكى آمريت، بر قديرِ مطلقده نه درجه او ردِّ مداخله قانونى نه قدر أساسلى بر صورتده حكمنى إجرا ايتديگنى قياس ايت.
ديمك الوهيت و ربوبيتڭ أڭ قطعى و دائمى لازمى؛ وحدت و إنفراددر. بوڭا بر برهانِ باهر و شاهدِ قاطع، كائناتدهكى إنتظامِ أكمل و إنسجامِ أجملدر. سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر اويله بر نظام وار كه؛ عقل اونڭ قارشيسنده حيرتندن و إستحسانندن "سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دير، سجده ايدر.
أگر ذرّه مقدار شريكه ير بولونسه ايدى، مداخلهسى اولسه ايدى،
لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
آيتِ كريمهسنڭ دلالتيله: نظام بوزولاجقدى، صورت دگيشهجكدى، فسادڭ آثارى گورونهجكدى. حالبوكه
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَ هُوَ حَسٖيرٌ
دلالتيله و شو إفاده ايله نظرِ بشر، قصورى آرامق ايچون نه قدر چابالاسه، هيچ بر يرده قصورى بولاميهرق، يورغون اولارق منزلى اولان گوزه گلوب، اونى گوندرن منقّد عقله دييهجك: "بيهوده يورولدم، قصور يوق" ديمهسيله گوسترييور كه: نظام و إنتظام، غايت مكمّلدر. ديمك إنتظامِ كائنات، وحدانيتڭ قطعى شاهديدر.
گل گلهلم حدوثه. متكلّمين ديمشلر كه:
"عالم، متغيّردر. هر متغيّر، حادثدر. هر بر حادثڭ، بر محدِثى، يعنى موجدى وار. اويله ايسه بو كائناتڭ قديم بر موجدى وار."
بز ده ديرز: أوت كائنات حادثدر. چونكه گورويورز: هر عصرده، بلكه هر سنهده، بلكه هر موسمده بر كائنات، بر عالم گيدر، برى گلير. ديمك بر قديرِ ذو الجلال وار كه، بو كائناتى هيچدن ايجاد ايدهرك هر سنهده بلكه هر موسمده، بلكه هر گونده بريسنى ايجاد ايدر، أهلِ شعوره گوسترر و صوڭره اونى آلير، باشقهسنى گتيرر. بربرى آرقهسنه طاقوب زنجيرلهمه بر صورتده زمانڭ شريدينه آصييور. ألبته بو عالم گبى برر كائناتِ متجدّده حكمنده اولان هر بهارده گوزيمزڭ اوڭنده هيچدن گلن و گيدن كائناتلرى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرڭ معجزاتِ قدرتيدرلر. ألبته عالم ايچنده هر وقت عالملرى خلق ايدوب دگيشديرن ذات، مطلقا شو عالمى دخى او خلق ايتمشدر. و شو عالمى و روىِ زمينى، او بيوك مسافرلره مسافرخانه ياپمشدر.
گلهلم "إمكان" بحثنه. متكلّمين ديمشلر كه:
"إمكان، متساوى الطرفَيْن"در. يعنى: عدم و وجود، ايكيسى ده مساوى اولسه؛ بر تخصيص ايديجى، بر ترجيح ايديجى، بر موجد لازمدر. چونكه ممكنات، بربرينى ايجاد ايدوب تسلسل ايدهمز. ياخود او اونى، او ده اونى ايجاد ايدوب دَور صورتنده دخى اولاماز. اويله ايسه بر واجب الوجود واردر كه، بونلرى ايجاد ايدييور. دَور و تسلسلى، اون ايكى برهان يعنى عرشى و سُلَّمى گبى ناملر ايله مسمّا مشهور اون ايكى دليلِ قطعى ايله دورى إبطال ايتمشلر و تسلسلى محال گوسترمشلر. سلسلهِٔ أسبابى كسوب، واجب الوجودڭ وجودينى إثبات ايتمشلر.
بز ده ديرز كه: أسباب، تسلسلڭ براهينى ايله عالمڭ نهايتنده كسيلمهسندن ايسه، هر شيده خالقِ كلّ شيئه خاص سكّهيى گوسترمك داها قطعى، داها قولايدر. قرآنڭ فيضيله بتون پنجرهلر و بتون سوزلر، او أساس اوزرينه گيتمشلر. بونڭله برابر إمكان نقطهسنڭ حدسز بر وسعتى وار. حدسز جهتلرله واجب الوجودڭ وجودينى گوسترييور. يالڭز، متكلّمينڭ تسلسلڭ كسيلمسى يولنه، (الحقّ گنيش و بيوك اولان او جادّهيه) منحصر دگلدر. بلكه حدّ و حسابه گلمهين يوللر ايله، واجب الوجودڭ معرفتنه يول آچار. شويله كه:
هر بر شى وجودنده، صفاتنده، مدّتِ بقاسنده حدسز إمكانات، يعنى غايت چوق يوللر و جهتلر ايچنده متردّد ايكن، گورويورز كه؛ او حدسز جهتلر ايچنده وجودجه منتظم بر يولى تعقيب ايدييور. هر بر صفتى ده مخصوص بر طرزده اوڭا ويرييور. مدّتِ بقاسنده بتون دگيشديرديگى صفت و حاللر دخى، بويله بر تخصيص ايله ويريلييور. ديمك بر مخصّصڭ إرادهسيله، بر مرجّحڭ ترجيحيله، بر موجدِ حكيمڭ ايجاديلهدر كه؛ حدسز يوللر ايچنده، حكمتلى بر يولده اونى سَوق ايدر، منتظم صفاتى و أحوالى اوڭا گيديرييور.
صوڭره إنفراددن چيقاروب، بر تركيبلى جسمه جزء ياپار، إمكانات زيادهلشير. چونكه او جسمده بيڭلر طرزده بولونهبيلير. حالبوكه نتيجهسز او وضعيتلر ايچنده نتيجهلى، مخصوص بر وضعيت اوڭا ويريلير كه؛ مهمّ نتيجهلرى و فائدهلرى و او جسمده وظيفهلرى گورديريلييور. صوڭره او جسم دخى ديگر بر جسمه جزء ياپديريلييور. إمكانات داها زيادهلشير. چونكه بيڭلرله طرزده بولونهبيلير. ايشته او بيڭلر طرز ايچنده، بر تك وضعيت ويريلييور. او وضعيت ايله مهمّ وظيفهلر گورديريلييور و هكذا... گيتدكجه داها زياده قطعى بر حكيمِ مدبّرڭ وجوبِ وجودينى گوسترييور. بر آمرِ عليمڭ أمريله سَوق ايديلديگنى بيلديرييور.
جسم ايچنده جسم، بربرى ايچنده جزء اولوب گيدن بتون بو تركيبلرده؛ ناصل بر نفر، طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقهسنده، اوردوسنده متداخل او هيئتلردن هر بريسنه مخصوص برر وظيفهسى، حكمتلى برر نسبتى، إنتظاملى برر خدمتى بولونويور. هم ناصلكه سنڭ گوز ببگڭدن بر حجيره؛ گوزڭده بر نسبتى و بر وظيفهسى وار. سنڭ باشڭ هيئتِ عموميهسى نسبتنه دخى، حكمتلى بر وظيفهسى و خدمتى واردر. ذرّه مقدار شاشيرسه، صحّت و إدارهِٔ بدن بوزولور. قان طمارلرينه، حسّ و حركت أعصابلرينه، حتّى بدنڭ هيئتِ عموميهسنده برر مخصوص وظيفهسى، حكمتلى برر وضعيتى واردر. بيڭلرله إمكانات ايچنده، بر صانعِ حكيمڭ حكمتيله او معيّن وضعيت ويريلمشدر.
اويله ده: بو كائناتدهكى موجودات، هر برى كندى ذاتى ايله، صفاتى ايله چوق إمكانات يوللرى ايچنده خاص بر وجودى و حكمتلى بر صورتى و فائدهلى صفتلرى، ناصل بر واجب الوجوده شهادت ايدرلر. اويله ده: مركّباته گيردكلرى وقت، هر بر مركّبده داها باشقه بر لسانله ينه صانعنى إعلان ايدر. گيت گيده، تا أڭ بيوك مركّبه قدر نسبتى، وظيفهسى، خدمتى إعتباريله صانعِ حكيمڭ وجوبِ وجودينه و إختيارينه و إرادهسنه شهادت ايدر. چونكه بر شيئى، بتون مركّباته حكمتلى مناسبتلرى محافظه صورتنده يرلشديرن، بتون او مركّباتڭ خالقى اولابيلير. ديمك بر تك شى، بيڭلر لسانلرله اوڭا شهادت ايدر حكمندهدر.
ايشته كائناتڭ موجوداتى قدر دگل، بلكه موجوداتڭ صفات و مركّباتى عددنجه إمكانات نقطهسندن ده واجب الوجودڭ وجودينه قارشى شهادتلر گلييور.
ايشته أى غافل! كائناتى طولديران بو شهادتلرى، بو صدالرى ايشيتمهمك.. نه درجه صاغير و عقلسز اولمق لازم گلييور؟ هايدى سن سويله...
اوتوز برنجى پنجره
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ
وَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتٌ لِلْمُوقِنٖينَ
وَ فٖٓى اَنْفُسِكُمْ اَفَلَا تُبْصِرُونَ
شو پنجره إنسان پنجرهسيدر و أنفسيدر. و أنفسى جهتنده شو پنجرهنڭ تفصيلاتنى بيڭلر محقّقينِ أوليانڭ مفصّل كتابلرينه حواله ايدهرك يالڭز فيضِ قرآندن آلديغمز بر قاچ أساسه إشارت ايدرز. شويله كه:
اون برنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: "إنسان، اويله بر نسخهِٔ جامعهدر كه: جنابِ حق بتون أسماسنى، إنسانڭ نفسى ايله إنسانه إحساس ايدييور." تفصيلاتنى باشقه سوزلره حواله ايدوب يالڭز اوچ نقطهيى گوسترهجگز.
برنجى نقطه: إنسان، اوچ جهتله أسماءِ إلٰهيهيه بر آيينهدر.
برنجى وجه: گيجهده ظلمات، ناصل نورى گوسترر. اويله ده: إنسان، ضعف و عجزيله، فقر و حاجاتيله، نقص و قصوريله، بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنى، قوّتنى، غناسنى، رحمتنى بيلديرييور و هكذا پك چوق أوصافِ إلٰهيهيه بو صورتله آيينهدارلق ايدييور. حتّى حدسز عجزنده و نهايتسز ضعفنده، حدسز أعداسنه قارشى بر نقطهِٔ إستناد آرامقله، وجدان دائما واجب الوجوده باقار. هم نهايتسز فقرنده، نهايتسز حاجاتى ايچنده، نهايتسز مقصدلره قارشى بر نقطهِٔ إستمداد آرامغه مجبور اولديغندن، وجدان دائما او نقطهدن بر غنىِّ رحيمڭ درگاهنه طايانير، دعا ايله أل آچار.
ديمك هر وجدانده شو نقطهِٔ إستناد و نقطهِٔ إستمداد جهتنده ايكى كوچك پنجره، قديرِ رحيمڭ بارگاهِ رحمتنه آچيلير، هر وقت اونڭله باقهبيلير.
ايكنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسانه ويريلن نمونهلر نوعندن جزئى علم، قدرت، بصر، سمع، مالكيت، حاكميت گبى جزئيات ايله كائنات مالكنڭ علمنه و قدرتنه، بصرينه، سمعنه، حاكميتِ ربوبيتنه آيينهدارلق ايدر. اونلرى آڭلار، بيلديرر. مثلا: "بن ناصل بو أوى ياپدم و ياپماسنى بيلييورم و گورويورم و اونڭ مالكىيم و إداره ايدييورم. اويله ده شو قوجه كائنات سراينڭ بر اوستهسى وار. او اوسته اونى بيلير، گورور، ياپار، إداره ايدر و هكذا...
اوچنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسان، اوستنده نقشلرى گورونن أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدر. اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنڭ باشنده بر نبذه ايضاح ايديلن إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنده نقشلرى ظاهر اولان يتمشدن زياده أسماء واردر. مثلا: ياراديليشندن صانع، خالق إسمنى و حسنِ تقويمندن رحمٰن و رحيم إسملرينى و حسنِ تربيهسندن كريم، لطيف إسملرينى و هكذا... بتون أعضا و آلاتيله، جهازات و جوارحيله، لطائف و معنوياتيله، حواس و حسّياتيله آيرى آيرى أسمانڭ آيرى آيرى نقشلرينى گوسترييور.
ديمك ناصل أسماده بر إسمِ أعظم وار، اويله ده او أسمانڭ نقوشنده دخى بر نقشِ أعظم وار كه، او ده إنساندر.
أى كندينى إنسان بيلن إنسان! كنديڭى اوقو... يوقسه حيوان و جامد حكمنده إنسان اولمق إحتمالى وار!
ايكنجى نقطه: مهمّ بر سرِّ أحديته إشارت ايدر. شويله كه:
إنسانڭ ناصل روحى بتون جسدينه اويله بر مناسبتى وار كه: بتون أعضاسنى و أجزاسنى بربرينه يارديم ايتديرر. يعنى، إرادهِٔ إلٰهيه جلوهسى اولان أوامرِ تكوينيه و او أمردن وجودِ خارجى گيديرلمش بر قانونِ أمرى و لطيفهِٔ ربّانيه اولان روح، اونلرڭ إدارهسنده اونلرڭ معنوى سسلرينى حسّ ايتمهسنده و حاجتلرينى گورمسنده بربرينه مانع اولماز، روحى شاشيرتماز. روحه نسبةً اوزاق ياقين بر حكمنده. بربرينه پرده اولماز. ايسترسه، چوغنى برينڭ إمدادينه يتيشديرر. ايسترسه بدنڭ هر جزئى ايله بيلهبيلير، حسّ ايدهبيلير، إداره ايدهبيلير. حتّى چوق نورانيت كسب ايتمش ايسه، هر بر جزئى ايله گورهبيلير و ايشيدهبيلير.
اويله ده: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى جنابِ حقّڭ مادام اونڭ بر قانونِ أمرى اولان روح، كوچك بر عالم اولان إنسان جسمنده و أعضاسنده بو وضعيتى گوسترييور. ألبته عالمِ أكبر اولان كائناتده او ذاتِ واجب الوجودڭ إرادهِٔ كلّيهسنه و قدرتِ مطلقهسنه حدسز فعللر، حدسز صدالر، حدسز دعالر، حدسز ايشلر، هيچ بر جهتده اوڭا آغير گلمز، بربرينه مانع اولماز. او خالقِ ذو الجلالى مشغول ايتمز، شاشيرتماز. بتوننى بردن گورور، بتون سسلرى بردن ايشيتير. ياقين اوزاق بردر. ايسترسه، بتوننى برينڭ إمدادينه گوندرر. هر شى ايله هر شيئى گورهبيلير، سسلرينى ايشيدهبيلير و هر شى ايله هر شيئى بيلير و هكذا...
اوچنجى نقطه: حياتڭ پك مهمّ بر ماهيتى و أهمّيتلى بر وظيفهسى وار. فقط او بحث، حيات پنجرهسنده و يگرمنجى مكتوبڭ سكزنجى كلمهسنده تفصيلى گچديگندن اوڭا حواله ايدوب يالڭز بونى إخطار ايدرز كه:
حياتده حسّيات صورتنده قاينايان ممزوج نقشلر؛ پك چوق أسماء و شئوناتِ ذاتيهيه إشارت ايدر. غايت پارلاق بر صورتده حىِّ قيّومڭ شئوناتِ ذاتيهسنه آيينهدارلق ايدر. شو سرّڭ ايضاحى، اللّٰهى طانيميانلره و داها تام تصديق ايتمهينلره قارشى زمانى اولماديغندن قپويى قپايورز...
اوتوز ايكنجى پنجره
شو پنجره، سماءِ رسالتڭ گونشى، بلكه گونشلر گونشى اولان حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ پنجرهسيدر. شو غايت پارلاق و پك بيوك و چوق نورانى پنجره اوتوز برنجى سوز اولان معراج رسالهسيله، اون طوقوزنجى سوز اولان نبوّتِ أحمديه (عليه الصلاة والسلام) رسالهسنده و اون طوقوز إشارتلى اولان اون طوقوزنجى مكتوبده، نه درجه نورانى و ظاهر اولديغى إثبات ايديلديگندن، او ايكى سوزى و او مكتوبى و او مكتوبڭ اون طوقوزنجى إشارتنى بو مقامده دوشونوب، سوزى اونلره حواله ايدوب، يالڭز ديرز كه:
توحيدڭ بر برهانِ ناطقى اولان ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام رسالت و ولايت جناحلريله، يعنى كندندن أوّل بتون أنبيانڭ تواترله إجماعلرينى و اوندن صوڭرهكى بتون أوليانڭ و أصفيانڭ إجماعكارانه تواترلرينى تضمّن ايدن بر قوّتله بتون حياتنده بتون قوّتيله وحدانيتى گوستروب إعلان ايتمش. و عالمِ إسلاميت گبى گنيش، پارلاق، نورانى بر پنجرهيى، معرفت اللّٰهه آچمشدر. إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى، محيى الدينِ عربى، عبد القادرِ گيلانى گبى ميليونلر محقّقينِ أصفيا و صدّيقين او پنجرهدن باقييورلر، باشقهلرينه ده گوسترييورلر. عجبا بويله بر پنجرهيى قپاتهجق بر پرده وار مى؟ و اونى إتهام ايدوب، بو پنجرهدن باقميانڭ عقلى وار مى؟ هايدى سن سويله!
اوتوز اوچنجى پنجره
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖٓى اَنْزَلَ عَلٰى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا
الٓرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ
بتون گچمش پنجرهلر، قرآن دڭزندن بعض قطرهلر اولديغنى دوشون. صوڭره قرآنده نه قدر آبِ حيات حكمنده اولان أنوارِ توحيد وار اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. فقط بتون او پنجرهلرڭ منبعى و معدنى و أصلى اولان قرآنه غايت مجمل بر صورتده، غايت بسيط بر طرزده باقيلسه دخى، ينه غايت پارلاق، نورانى بر پنجرهِٔ جامعهدر.
او پنجره نه قدر قطعى و پارلاق و نورانى اولديغنى، يگرمى بشنجى سوز اولان إعجازِ قرآن رسالهسنه و اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنه حواله ايدييورز. و قرآنى بزه گوندرن ذاتِ ذو الجلالڭ عرشِ رحمانيسنه نياز ايدوب ديرز:
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ
وَ تُبْ عَلَيْنَا اِنَّكَ اَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحٖيمُ
إخطار
شو اوتوز اوچ پنجرهلى اولان اوتوز اوچنجى مكتوب، ايمانى اولميانى إن شاء اللّٰه ايمانه گتيرر. ايمانى ضعيف اولانڭ ايماننى قوّتلشديرر. ايمانى قوى و تقليدى اولانڭ ايماننى تحقيقى ياپار. ايمانى تحقيقى اولانڭ ايماننى گنيشلتديرر. ايمانى گنيش اولانه بتون كمالاتِ حقيقيهنڭ مدارى و أساسى اولان معرفت اللّٰهده ترقّيات ويرر؛ داها نورانى، داها پارلاق منظرهلرى آچار.
ايشته بونڭ ايچون، "بر پنجره بڭا كافى گلدى، يتر" دييهمزسڭ. چونكه سنڭ عقلڭه قناعت گلدى، حصّهسنى آلدى ايسه؛ قلبڭ ده حصّهسنى ايستر، روحڭ ده حصّهسنى ايستر. حتّى خيال ده او نوردن حصّهسنى ايستيهجك. بناءً عليه هر بر پنجرهنڭ آيرى آيرى فائدهلرى واردر.
معراج رسالهسنده أصل مخاطب، مؤمن ايدى؛ ملحد ايكنجى درجهده إستماع مقامنده ايدى. شو رسالهده ايسه مخاطب، منكِردر؛ إستماع مقاملرنده مؤمندر. بونى دوشونوب اويلهجه باقمالى.
فقط مع التأسّف مهمّ بر سببه بناءً شو مكتوب غايت سرعتله يازيلديغندن و حتّى مسودّه حالنده قالديغندن، ألبته بڭا عائد اولان طرزِ إفادهده مشوّشيت و قصورلر اولاجقدر. نظرِ مسامحه ايله باقمهلرينى و أللرندن گليرسه إصلاحلرينى و مغفرت ايله بڭا دعا أيلهمهلرينى إخوانلرمدن ايسترم.
وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰى وَالْمَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
(↑Sayfa Başı↑)
Önceki Risale: Otuz İkinci Söz ←Sözler → Lemaat: Sonraki Risale
- ↑ حتّى او طائفهلردن بر قسم وار كه؛ بر سنهدهكى أفرادى، زمانِ آدمدن قيامته قدر وجوده گلن بتون إنسان أفرادندن زيادهدر.
- ↑ شو يگرمنجى پنجرهنڭ حقيقتى، بر زمان عربى بر صورتده شويله قلبه گلمشدى:
تَلَئْلُأُ الضِّيَاءِ مِنْ تَنْوٖيرِكَ تَشْهٖيرِكَ § تَمَوُّجُ الْاِعْصَارِ مِنْ تَصْرٖيفِكَ تَوْظٖيفِكَ § سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ سُلْطَانَكَ
تَفَجُّرُ الْاَنْهَارِ مِنْ تَدْخٖيرِكَ تَسْخٖيرِكَ§ تَزَيُّنُ الْاَحْجَارِ مِنْ تَدْبٖيرِكَ تَصْوٖيرِكَ § سُبْحَانَكَ مَا اَبْدَعَ حِكْمَتَكَ
تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ تَزْيٖينِكَ تَحْسٖينِكَ § تَبَرُّجُ الْاَثْمَارِ مِنْ اِنْعَامِكَ اِكْرَامِكَ § سُبْحَانَكَ مَا اَحْسَنَ صَنْعَتَكَ
تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ مِنْ اِنْطَاقِكَ اِرْفَاقِكَ § تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ مِنْ اِنْزَالِكَ اِفْضَالِكَ § سُبْحَانَكَ مَا اَوْسَعَ رَحْمَتَكَ
تَحَرُّكُ الْاَقْمَارِ مِنْ تَقْدٖيرِكَ تَدْبٖيرِكَ تَدْوٖيرِكَ تَنْوٖيرِكَ § سُبْحَانَكَ مَا اَنْوَرَ بُرْهَانَكَ مَا اَبْهَرَ سُلْطَانَكَ}} - ↑ شو پنجره عمومى دگل، أهلِ قلب و أهلِ محبّته خصوصيتى وار.