Risale:32. Söz (Kur'an Hattı)
Önceki Risale: Otuz Birinci Söz ←Sözler → Otuz Üçüncü Söz: Sonraki Risale
Bu risale hakkında bilgi edinmek için Otuz İkinci Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Otuz İkinci Söz okuma sayfasına gidin
اوتوز ايكنجى سوز
شو سوز اوچ موقفدر.
(يگرمى ايكنجى سوزڭ سكزنجى لمعهسنى ايضاح ايدن بر ذيلدر. موجوداتِ عالم، وحدانيته شهادت ايتدكلرى أللى بش لساندن (كه قطره رسالهسنده اونلره إشارت ايديلمش) برنجى لساننه بر تفسيردر. و |لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا آيتنڭ پك چوق حقائقندن، تمثيل لباسى گيديرلمش بر حقيقتدر.)
برنجى موقف
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
بر رمضان گيجهسنده، شو كلامِ توحيدينڭ اون بر جملهسنڭ هر برنده برر توحيد مرتبهسى و برر مژده بولونديغنى و او مرتبهلردن يالڭز |لَا شَرٖيكَ لَهُ دهكى معنايى، بسيط عوامڭ فهمنه گلهجك بر محاورهِٔ تمثيليه و بر مناظرهِٔ فرضيه طرزنده و لسانِ حالى، لسانِ قال صورتنده سويلهمشدم. بڭا خدمت ايدن قيمتدار قارداشلريمڭ و مسجد آرقداشلريمڭ آرزولرى و ايستهملرى اوزرينه او محاورهيى يازييورم. شويله كه:
بتون طبيعتپرست، أسبابپرست و مشرك گبى عموم أنواعِ أهلِ شركڭ و كفرڭ و ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ نامنه بر شخص فرض ايدييورز كه؛ او شخصِ فرضى، موجوداتِ عالمدن بر شيئه ربّ اولمق ايستهيور و حقيقى مالك اولمق دعوا ايتمكدهدر.
ايشته او مدّعى، أوّلا موجوداتڭ أڭ كوچگى اولان بر ذرّهيه راست گلير. اوڭا ربّ و حقيقى مالك اولمقده اولديغنى؛ ذرّهيه، طبيعت لسانيله، فلسفه ديليله سويلر.
او ذرّه دخى، حقيقت لسانيله و حكمتِ ربّانى ديليله دير كه: "بن حدسز وظيفهلرى گورويورم. آيرى آيرى هر مصنوعه گيروب ايشلهيورم، بتون او وظائفى بڭا گورديرهجك، سنده علم و قدرت وارسه.. هم، بنم گبى حدّ و حسابه گلمهين ذرّات ايچنده برابر گزوب ﴿حاشيه[1]﴾ ايش گورويورز. أگر بتون أمثالم او ذرّهلرى ده إستخدام ايدوب أمر تحتنه آلاجق بر حكم و إقتدار سنده وارسه.. هم كمالِ إنتظام ايله جزء اولديغم موجودلره، مثلا قاندهكى كريواتِ حمرايه حقيقى مالك و متصرّف اولابيليرسهڭ، بڭا ربّ اولمق دعوا ايت؛ بنى، جنابِ حقدن باشقهسنه إسناد ايت. يوقسه صوص! هم بڭا ربّ اولاماديغڭ گبى، مداخله دخى ايدهمزسڭ. چونكه وظائفمزده و حركاتمزده او قدر مكمّل بر إنتظام وار كه؛ نهايتسز بر حكمت و محيط بر علم صاحبى اولميان بزه پارمق قاريشديراماز. أگر قاريشسه، قاريشديرهجق. حالبوكه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور و ايكى ألى تصادف و طبيعت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان بر شخص، هيچ بر جهتده پارمق اوزاتاماز."
او مدّعى، مادّيونلرڭ ديدكلرى گبى ديدى كه: "اويله ايسه سن كندى كندينه مالك اول. نهدن باشقهسنڭ حسابنه چاليشماسنى سويلهيورسڭ؟"
ذرّه اوڭا جوابًا دير: "أگر، گونش گبى بر دماغم و ضياسى گبى إحاطهلى بر علمم و حرارتى گبى شموللى بر قدرتم و ضياسندهكى يدى رنك گبى محيط طويغولرم و گزديگم هر يره و ايشلديگم هر موجوده متوجّه برر يوزم و باقار برر گوزم و گچر برر سوزم بولونسه ايدى، بلكه سنڭ گبى أحمقلق ايدوب كندى كنديمه مالك اولديغمى دعوا ايدردم. هايدى دفع اول گيت، سن بندن ايش بولامازسڭ!"
ايشته شريكلرڭ وكيلى، ذرّهدن مأيوس اولونجه، كريواتِ حمرادن ايش بولاجغم دييه، قاندهكى بر كريواتِ حمرايه راست گلير. اوڭا أسباب نامنه و طبيعت و فلسفه لسانيله دير كه: "بن سڭا ربّ و مالكم." او كريواتِ حمرا، يعنى يووارلاق قيرمزى موجود، اوڭا حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديلى ايله دير: "بن يالڭز دگلم. أگر سكّهمز و مأموريتمز و نظاماتمز بر اولان قان اوردوسندهكى بتون أمثالمه مالك اولابيليرسهڭ، هم گزديگمز و كمالِ حكمتله إستخدام اولونديغمز بتون حجيراتِ بدنه مالك اولاجق بر دقيق حكمت و عظيم قدرت، سنده وارسه گوستر و گوسترهبيليرسهڭ بلكه سنڭ دعواڭده بر معنا بولونهبيلير. حالبوكه سنڭ گبى سرسم و سنڭ ألڭدهكى صاغير طبيعت و كور قوّتله، دگل مالك اولمق بلكه ذرّه مقدار قاريشهمازسڭ. چونكه بزدهكى إنتظام او قدر مكمّلدر كه، آنجق هر شيئى گورور و ايشيتير و بيلير و ياپار بر ذات بزه حكم ايدهبيلير. اويله ايسه صوص! وظيفهم او قدر مهمّ و إنتظام او قدر مكمّلدر كه؛ سنڭ ايله، سنڭ بويله قارمهقاريشق سوزلريڭه جواب ويرمگه وقتم يوق!" دير، اونى طرد ايدر.
صوڭره اونى قانديرهمديغى ايچون او مدّعى گيدر، بدندهكى حجيره تعبير ايتدكلرى منزلجگه راست گلير. فلسفه و طبيعت لسانيله دير: "ذرّهيه و كريواتِ حمرايه سوز آڭلاتديرهمدم؛ بلكه سن سوزيمى آڭلارسڭ. چونكه سن، غايت كوچك بر منزل گبى بر قاچ شيدن ياپيلمشسڭ. اويله ايسه بن سنى ياپابيليرم. سن بنم مصنوعم و حقيقى ملكم اول." دير.
او حجيره اوڭا جوابًا، حكمت و حقيقت لسانيله دير كه: "بن چندان كوچوجك بر شيئم. فقط پك بيوك وظيفهلرم، پك اينجه مناسبتلرم و بدنڭ بتون حجيراتنه و هيئتِ مجموعهسنه باغلى علاقهلرم وار. أزجمله: أورده و شرايين طمارلرينه و حسّاسه و محرّكه أعصابلرينه و جاذبه، دافعه، مولّده، مصوّره گبى قوّهلره قارشى درين و مكمّل وظيفهلرم وار. أگر بتون بدنى، بتون طمار و أعصاب و قوّهلرى تشكيل و تنظيم و إستخدام ايدهجك بر قدرت و علم سنده وارسه و بنم أمثالم و صنعتجه و كيفيتجه بربريمزڭ قارداشى اولان بتون حجيراتِ بدنيهيه تصرّف ايدهجك نافذ بر قدرت، شامل بر حكمت، سنده وارسه گوستر، صوڭره بن سنى ياپابيليرم دييه دعوا ايت. يوقسه هايدى گيت! كريواتِ حمرا، بڭا أرزاق گتيرييورلر. كريواتِ بيضا ده، بڭا هجوم ايدن خستهلقلره مقابله ايدييورلر. ايشم وار، بنى مشغول ايتمه. هم سنڭ گبى عاجز، جامد، صاغير، كور بر شى، بزه هيچ بر جهتله قاريشهماز. چونكه بزده او درجه اينجه و نازك و مكمّل بر إنتظام ﴿حاشيه[2]﴾ وار كه؛ أگر بزه حكم ايدن بر حكيمِ مطلق و قديرِ مطلق و عليمِ مطلق اولمازسه، إنتظاممز بوزولور، نظاممز قاريشير."
صوڭره او مدّعى، اونده ده مأيوس اولدى. بر إنسانڭ بدننه راست گلير. ينه كور طبيعت و سرسرى فلسفه لسانيله (طبيعيّونڭ ديدكلرى گبى) دير كه: "سن بنمسڭ. سنى ياپان بنم. ويا سنده حصّهم وار."
جوابًا او بدنِ إنسانى، حقيقت و حكمت ديليله و إنتظامنڭ لسانِ حاليله دير كه: "أگر بتون أمثالم و يوزيمزدهكى سكّهِٔ قدرت و طرّهِٔ فطرت بر اولان بتون إنسانلرڭ بدنلرينه حقيقى متصرّف اولاجق بر قدرت و علم سنده وارسه، هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حيواناته قدر بنم أرزاقمڭ مخزنلرينه مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكميتڭ وارسه، هم بن قليف اولديغم غايت گنيش و يوكسك اولان روح، قلب، عقل گبى لطائفِ معنويهيى بنم گبى طار، سفلى بر ظرفده يرلشديرهرك، كمالِ حكمت ايله إستخدام ايدوب عبادت ايتديرهجك سنده نهايتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسه گوستر، صوڭره "بن سنى ياپدم" دى. يوقسه صوص! هم بندهكى إنتظامِ أكملڭ شهادتيله و يوزمدهكى سكّهِٔ وحدتڭ دلالتيله، بنم صانعم هر شيئه قدير، هر شيئه عليم، هر شيئى گورور و هر شيئى ايشيتير بر ذاتدر. سنڭ گبى سرسم، عاجزڭ پارمغى، اونڭ صنعتنه قاريشهماز. ذرّه مقدار مداخله ايدهمز."
او شريكلرڭ وكيلى، بدنده دخى پارمق قاريشديرهجق ير بولاماز، گيدر، إنسانڭ نوعنه راست گلير. قلبندن دير كه: "بلكه بو طاغنيق، قارمهقاريشق اولان جماعت ايچنده؛ شيطان، اونلرڭ أفعالِ إختياريه و إجتماعيهلرينه قاريشديغى گبى، بلكه بن ده أحوالِ وجوديه و فطريهلرينه قاريشهبيلهجگم و پارمق قاريشديرهجق بر ير بولاجغم. و اونده بر ير بولوب بنى طرد ايدن بدنه و بدن حجيرهسنه حكممى إجرا ايدرم." اونڭ ايچون بشرڭ نوعنه، ينه صاغير طبيعت و سرسم فلسفه لسانيله دير كه: "سز چوق قاريشق بر شى گورونويورسڭز. بن سزه ربّ و مالكم وياخود حصّهدارم." دير.
او وقت نوعِ إنسان، حق و حقيقت لسانيله، حكمت و إنتظامڭ ديليله دير كه: "أگر بتون كُرهِٔ أرضه گيديريلن و نوعمز گبى بتون حيوانات و نباتاتڭ يوزلر بيڭ أنواعندن، رنگارنك آتقى و إيپلردن كمالِ حكمتله طوقونان و ديكيلن گوملگى و ير يوزينه سريلن و يوز بيڭلر ذىحيات أنواعندن نسج اولنان و غايت نقشلى بر صورتده ايجاد ايديلن خاليچهيى ياپاجق و هر وقت كمالِ حكمتله تجديد ايدوب تازهلنديرهجك بر قدرت و حكمت سنده وارسه، هم أگر بز ميوه اولديغمز كُرهِٔ أرضه و چكردك اولديغمز عالمه تصرّف ايدهجك و حياتمزه لازم مادّهلرى ميزانِ حكمتله أقطارِ عالمدن بزه گوندرهجك بر محيط قدرت و شامل بر حكمت سنده وارسه، و يوزيمزدهكى سكّهِٔ قدرت بر اولان بتون گيتمش و گلهجك أمثالمزى ايجاد ايدهجك بر إقتدار سنده وارسه؛ بلكه بڭا ربوبيت دعوا ايدهبيليرسڭ. يوقسه هايدى صوص! بنم نوعمدهكى قارمهقاريشيقلغه باقوب پارمق قاريشديرهبيليرم ديمه. چونكه إنتظام مكمّلدر. او قارمهقاريشيق ظن ايتديگڭ وضعيتلر، قدرتڭ قدر كتابنه گوره كمالِ إنتظام ايله بر إستنساخدر. چونكه بزدن چوق آشاغى اولان و بزم تحتِ نظارتمزده بولونان حيوانات و نباتاتڭ كمالِ إنتظاملرى گوسترييور كه، بزدهكى قاريشيقلقلر بر نوع كتابتدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بر خاليچهنڭ هر طرفنه ياييلان بر آتقى إيپنى صنعتكارانه يرلشديرن، خاليچهنڭ اوستهسندن باشقهسى اولسون. هم بر ميوهنڭ موجدى، آغاجنڭ موجدندن باشقهسى اولسون. هم چكردگى ايجاد ايدن، چكردكلى جسمڭ صانعندن باشقهسى اولسون. هم گوزڭ كوردر. يوزمدهكى معجزاتِ قدرتى، ماهيتمزدهكى خوارقِ فطرتى گورمييورسڭ. أگر گورسهڭ، آڭلارسڭ كه: بنم صانعم اويله بر ذاتدر كه؛ هيچ بر شى اوندن گيزلنهمز، هيچ بر شى اوڭا نازلانوب آغير گلهمز. ييلديزلر، ذرّهلر قدر اوڭا قولاى گلير. بر بهارى بر چيچك قدر سهولتله ايجاد ايدر. قوجه كائناتڭ فهرستهسنى، كمالِ إنتظامله بنم ماهيتمده درج ايدن بر ذاتدر. بويله بر ذاتڭ صنعتنه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور، صاغير پارمق قاريشديرهبيلير مى؟ اويله ايسه، صوص! دفع اول گيت!" دير اونى طرد ايدر.
صوڭره او مدّعى گيدر زمينڭ يوزينه سريلن گنيش خاليچهيه و زمينه گيديريلن غايت مزيَّن و منقّش گوملگه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله و فلسفه ديليله دير كه: "سنده تصرّف ايدهبيليرم و سڭا مالكم ويا سنده حصّهم وار" دييه دعوا ايدر.
او وقت او گوملك، ﴿حاشيه[3]﴾او خاليچه، حق و حقيقت نامنه، لسانِ حكمتله او مدّعىيه دير كه: "أگر سنهلر، قرنلر عددنجه يره گيديريلوب صوڭره إنتظام ايله چيقاريلوب گچمش زمانڭ ايپنه آصيلان و يڭيدن گيديريلهجك و كمالِ إنتظام ايله قدر دائرهسنده پروغراملرى و بيچيملرى چيزيلن و تعيين اولونان و گلهجك زمانڭ شريدينه طاقيلان و إنتظاملى و حكمتلى، آيرى آيرى نقشلرى بولونان بتون گوملكلرى، خاليچهلرى طوقويهجق، ايجاد ايدهجك قدرت و صنعت سنده وارسه؛ هم خلقتِ أرضدن تا خرابِ أرضه قدر، بلكه أزلدن أبده قدر اولاشاجق، حكمتلى، قدرتلى ايكى معنوى ألڭ وارسه و بتون آتقيلرمدهكى بتون فردلرى ايجاد ايدهجك كمالِ إنتظام و حكمتله تعمير و تجديد ايدهجك سنده بر إقتدار و حكمت وارسه، هم بزم مودهلمز و بزى گيهن و بزى كندينه پچه و چارشاف ياپان كُرهِٔ أرضى ألڭده طوتوب موجد اولابيليرسهڭ، بڭا ربوبيت دعوا ايت. يوقسه هايدى طيشارىيه! بو يرده ير بولامازسڭ. هم بزده اويله بر سكّهِٔ وحدت و اويله بر طرّهِٔ أحديت واردر كه، بتون كائنات قبضهِٔ تصرّفنده اولميان و بتون أشيايى، بتون شئوناتيله بردن گورمهين و نهايتسز ايشلرى برابر ياپاميان و هر يرده حاضر و ناظر بولونميان و مكاندن منزّه اولميان و نهايتسز حكمت و علم و قدرته مالك اولميان بزه صاحب اولاماز و مداخله ايدهمز."
صوڭره او مدّعى گيدر. "بلكه كُرهِٔ أرضى قانديروب اوراده بر ير بولورم" دير. گيدر، كُرهِٔ أرضه ﴿حاشيه[4]﴾ ينه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله دير كه: "بويله سرسرى گزديگڭدن، صاحبسز اولديغڭى گوسترييورسڭ. اويله ايسه، سن بنم اولابيليرسڭ."
او وقت كُرهِٔ أرض، حق نامنه و حقيقت ديليله، گوك گورولتيسى گبى بر صدا ايله اوڭا دير كه: "خلط ايتمه... بن، ناصل سرسرى، صاحبسز اولابيليرم؟ بنم ألبسهمى و ألبسهمڭ ايچندهكى أڭ كوچك بر نقطهيى، بر ايپى إنتظامسز بولمش ميسڭ و حكمتسز و صنعتسز گورمش ميسڭ كه، بڭا صاحبسز، سرسرى ديرسڭ. أگر حركتِ سنويهم ايله تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك ﴿حاشيه[5]﴾ بر مسافهده، بر سنهده گزديگم و كمالِ ميزان و حكمتله وظيفهِٔ خدمتمى گورديگم او دائرهِٔ عظيمهيه حقيقى مالك اولابيليرسهڭ و قارداشلرم و بنم گبى وظيفهدار اولان اون سيّارهيه و گزدكلرى بتون دائرهلره و بزم إماممز و بز اونڭله باغلى و جاذبهِٔ رحمتله اوڭا طاقيلى اولديغمز گونشى ايجاد ايدوب، يرلشديرهجك و صاپان طاشى گبى بنى و سيّارات ييلديزلرى اوڭا باغلايهجق و كمالِ إنتظام و حكمتله دونديروب إستخدام ايدهجك بر نهايتسز حكمت و نهايتسز قدرت سنده وارسه، بڭا ربوبيت دعوا ايت؛ يوقسه هايدى جهنّم اول، گيت! بنم ايشم وار. وظيفهمه گيدييورم. هم بزلردهكى حشمتلى إنتظامات و دهشتلى حركات و حكمتلى تسخيرات گوسترييور كه، بزم اوستهمز اويله بر ذاتدر كه؛ بتون موجودات، ذرّهلردن ييلديزلره و گونشلره قدر أمربر نفر حكمنده اوڭا مطيع و مسخّردرلر. بر آغاجى، ميوهلريله تنظيم و تزيين ايتديگى گبى، قولايجه گونشى، سيّاراتله تنظيم ايدر بر حكيمِ ذو الجلال و حاكمِ مطلقدر."
صوڭره او مدّعى، يرده ير بولاماديغى ايچون گيدر گونشه. قلبندن دير كه: "بو چوق بيوك بر شيدر، بلكه ايچنده بر دليك بولوب، بر يول آچارم. يرى ده مسخّر ايدرم." گونشه شرك نامنه و شيطانلاشمش فلسفه لسانيله، مجوسيلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سن بر سلطانسڭ، كندى كنديڭه مالكسڭ، ايستديگڭ گبى تصرّف ايدرسڭ."
گونش ايسه، حق نامنه و حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديليله اوڭا دير: "حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بن مسخّر بر مأمورم. سيّديمڭ مسافرخانهسنده بر مومدارم. بر سينگه، بلكه بر سينگڭ قنادينه دخى حقيقى مالك اولامام. چونكه سينگڭ وجودنده اويله معنوى جوهرلر و گوز، قولاق گبى آنتيقه صنعتلر وار كه؛ بنم دكّانمده يوق. دائرهِٔ إقتداريمڭ خارجندهدر." دير، مدّعىيى تكدير ايدر.
صوڭره او مدّعى دونر، فرعونلاشمش فلسفه لسانيله دير كه: "مادام كنديڭه مالك و صاحب دگلسڭ، بر خدمتكارسڭ؛ أسباب نامنه بنمسڭ." دير.
او وقت گونش، حق و حقيقت نامنه و عبوديت لسانيله دير كه: "بن اويله برينڭ اولابيليرم كه؛ بتون أمثالم اولان علوى ييلديزلرى ايجاد ايدن و سماواتنده كمالِ حكمتله يرلشديرن و كمالِ حشمتله دونديرن و كمالِ زينتله سوسلنديرن بر ذات اولابيلير."
صوڭره او مدّعى، قلبندن دير كه: "ييلديزلر چوق قالابالقدرلر. هم طاغنيق، قارمهقاريشيق گورونويورلر. بلكه اونلرڭ ايچنده، مؤكّللرم نامنه بر شى قزانيرم." دير. اونلرڭ ايچنه گيرر. اونلره أسباب نامنه، شريكلرى حسابنه و طغيان ايتمش فلسفه لسانيله، نجومپرست اولان صابئيونلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سزلر، پك چوق طاغنيق اولديغڭزدن، آيرى آيرى حاكملرڭ تحتِ حكمنده بولونويورسڭز."
او وقت ييلديزلر نامنه بر ييلديز دير كه: "نه قدر سرسم، عقلسز و أحمق و گوزسزسڭ كه؛ بزم يوزيمزدهكى سكّهِٔ وحدتى و طرّهِٔ أحديتى گورمييورسڭ، آڭلاميورسڭ. و بزم نظاماتِ عاليهمزى و قوانينِ عبوديتمزى بيلمييورسڭ. بزى إنتظامسز ظن ايدييورسڭ. بزلر اويله بر ذاتڭ صنعتىيز و خدمتكارلرىيز كه، بزم دڭزيمز اولان سماواتى و شجرهمز اولان كائناتى و مسيرهگاهمز اولان نهايتسز فضاىِ عالمى قبضهِٔ تصرّفنده طوتان بر واحدِ أحددر. بزلر دونانما ألكتريق لامبالرى گبى، اونڭ كمالِ ربوبيتنى گوسترن نورانى شاهدلرز و سلطنتِ ربوبيتنى إعلان ايدن ايشيقلى برهانلرز. هر بر طائفهمز اونڭ دائرهِٔ سلطنتنده علوى، سفلى، دنيوى، برزخى، اُخروى منزللرده حشمتِ سلطنتنى گوسترن و ضيا ويرن نورانى خدمتكارلرز.
أوت هر بريمز قدرتِ واحدِ أحدڭ برر معجزهسى و شجرهِٔ خلقتڭ برر منتظم ميوهسى و وحدانيتڭ برر منوّر برهانى و ملائكهلرڭ برر منزلى، برر طيّارهسى، برر مسجدى و عوالمِ علويهنڭ برر لامباسى، برر گونشى و سلطنتِ ربوبيتڭ برر شاهدى و فضاىِ عالمڭ برر زينتى، برر قصرى، برر چيچگى و سما دڭزينڭ برر نورانى باليغى و گوك يوزينڭ برر گوزل گوزى ﴿حاشيه[6]﴾ اولديغمز گبى، هيئتِ مجموعهمزده سكونت ايچنده بر سكوت و حكمت ايچنده بر حركت و حشمت ايچنده بر زينت و إنتظام ايچنده بر حسنِ خلقت و موزونيت ايچنده بر كمالِ صنعت بولونديغندن صانعِ ذو الجلالمزى، نهايتسز ديللر ايله وحدتنى، أحديتنى، صمديتنى و أوصافِ جمال و جلال و كمالنى بتون كائناته إعلان ايتديگمز حالده، بزم گبى نهايت درجهده صافى، تميز، مطيع، مسخّر خدمتكارلرى، قارمهقاريشيقلق و إنتظامسزلق و وظيفهسزلك حتّى صاحبسزلك ايله إتهام ايتديگندن طوقاده مستحقسڭ." دير. او مدّعينڭ يوزينه رجمِ شيطان گبى، بر ييلديز اويله بر طوقات وورور كه، ييلديزلردن تا جهنّمڭ ديبنه اونى آتار. و برابرنده اولان طبيعتى ﴿حاشيه[7]﴾ أوهام درهلرينه و تصادفى عدم قويوسنه و شريكلرى، إمتناع و محاليت ظلماتنه و دين عليهندهكى فلسفهيى، أسفلِ سافلينڭ ديبنه آتار. بتون ييلديزلرله برابر او ييلديز لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا فرمانِ قدسيسنى اوقويورلر. و "سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر، بر سينك قنادى قدر شريكه ير يوقدر كه، پارمق قاريشديرسين" دييه إعلان ايدرلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
آيتنڭ أزلى باغندن بر چيچگنه إشارت ايدن عربى فقرهلردر.
حَتّٰى كَاَنَّ الشَّجَرَ الْمُزَهَّرَةَ § قَصٖيدَةٌ مَنْظُومَةٌ مُحَرَّرَةٌ
سُبْحَانَهُ مَا اَحْسَنَ اِحْسَانَهُ § مَا اَزْيَنَ بُرْهَانَهُ مَا اَبْيَنَ تِبْيَانَهُ
خَيَالْ بٖينَدْ اَزٖينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوٖى بَا هَزَارَانْ نَىْ..
اَزٖينْ نَيْهَا شُنٖيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ..
وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ..
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مٖيزَنَدْ هَرْشَىْ..
دَمَا دَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مٖيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا
عربى فقرهنڭ ترجمهسى:
يعنى: گويا چيچك آچمش هر بر آغاج، گوزل يازيلمش منظوم بر قصيدهدر كه؛ او قصيده فاطرِ ذو الجلالڭ مدايحِ باهرهسنى إنشاد ايدوب، شاعرانه لسانِ حال ايله سويلهيور.
وياخود او چيچك آچمش هر بر آغاج، بيڭلر باقار و باقديرر گوزلرينى آچمش، تا صانعِ ذو الجلالڭ نشر و تشهير اولونان عجائبِ صنعتنى بر ايكى گوزله دگل، بلكه بيڭلر گوزلرله باقسين؛ تا أهلِ دقّتى اويله باقديرسين.
وياخود او چيچك آچان هر بر آغاج، عمومى بايرام اولان بهارڭ ايچندهكى خصوصى بايرامنده و رسمِ گچيدمثال بر آنده يشيللنمش أعضالرينى أڭ سوسلى مزيّناتله سوسلهمش. تا كه، اونڭ سلطانِ ذو الجلالى، اوڭا إحسان ايتديگى هدايايى و لطائفى و آثارِ نورانيهسنى مشاهده ايتسين.
هم مشهرِ صنعتِ إلٰهيه اولان زمينڭ يوزنده و بهار موسمنده، مرصّعاتِ رحمتنى أنظارِ خلقه تشهير ايتسين. و شجرڭ حكمتِ خلقتنى بشره إعلان ايتسين. اينجهجك داللرنده نه قدر مهمّ خزينهلر بولونديغنى و إحساناتِ رحمانيهنڭ ميوهلرنده نه درجه مهمّ دفينهلر وار اولديغنى گوسترمكله كمالِ قدرتِ إلٰهيهيى گوسترسين.
برنجى موقفڭ كوچك بر ذيلى
اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا … الخ
اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا … الخ
بو آيتڭ بر نوع ترجمهسى اولان ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا فٖى سُكُونَةٍ ترجمهسيدر. يعنى آيتِ كريمه نظرِ دقّتى سمانڭ زينتلى و گوزل يوزينه چويرييور. تا دقّتِ نظر ايله، سمانڭ يوزنده فوق العاده سكونت ايچنده بر سكوتى گوروب، بر قديرِ مطلقڭ أمر و تسخيريله او وضعيتى آلديغنى آڭلاسين. يوقسه أگر باشى بوش اولسه ايديلر، بربرى ايچنده او دهشتلى حدسز أجرام، او غايت بيوك كرهلر و غايت سرعتلى حركتلريله اويله بر ولولهيى چيقارمق لازم ايدى كه، كائناتڭ قولاغنى صاغير ايدهجكدى. هم اويله بر زلزلهِٔ هرج و مرج ايچنده قاريشيقلق اولاجقدى كه، كائناتى طاغيدهجقدى. يگرمى جاموس، بربرى ايچنده حركت ايتسه نه قدر ولولهلى بر هرج و مرجه سببيت ويرديگى معلوم. حالبوكه كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايدنلر، ييلديزلر ايچرسنده وار اولديغنى قوزموغرافيا سويلهيور.
ايشته سكونت ايچندهكى سكوتِ أجرامدن، صانعِ ذو الجلالڭ و قديرِ ذو الكمالڭ درجهِٔ قدرت و تسخيرينى و نجومڭ اوڭا درجهِٔ إنقياد و إطاعتنى آڭلا.
هم سمانڭ يوزنده، حكمت ايچنده بر حركتى گورمگى آيت أمر ايدييور. أوت غايت عجيب و عظيم او حركات، غايت دقيق و گنيش حكمت ايچندهدر. ناصلكه بر فابريقهنڭ چرخلرينى و طولابلرينى بر حكمت ايچنده چويرن بر صنعتكار، فابريقهنڭ عظمت و إنتظامى درجهسنده درجهِٔ صنعت و مهارتنى گوسترر. اويله ده: قوجه گونشه، سيّارات ايله برابر فابريقه وضعيتنى ويرن و او مدهش عظيم كرهلرى صاپان طاشلرى مِثللو و فابريقه چرخلرى گبى أطرافنده دونديرن بر قديرِ ذو الجلالڭ درجهِٔ قدرت و حكمتى، او نسبتده نظره تظاهر ايدر.
تَلَئْلُأً فٖى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا فٖى زٖينَةٍ
يعنى: هم سماوات يوزنده، اويله بر حشمت ايچنده بر پارلامق و بر زينت ايچنده بر تبسّم وار كه؛ صانعِ ذو الجلالڭ نه قدر معظّم بر سلطنتى، نه قدر گوزل بر صنعتى اولديغنى گوسترر. دونانما گونلرنده كثرتلى ألكتريق لامبالرى، سلطانڭ درجهِٔ حشمتنى و ترقّياتِ مدنيهده درجهِٔ كمالنى گوسترديگى گبى؛ قوجه سماوات او حشمتلى، زينتلى ييلديزلريله صانعِ ذو الجلالڭ كمالِ سلطنتنى و جمالِ صنعتنى، اويلهجه نظرِ دقّته گوسترييورلر.
مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ
هم دييور كه: سمانڭ يوزندهكى مخلوقاتڭ إنتظامنى، دقيق ميزانلر ايچنده مصنوعاتڭ موزونيتنى گور و آڭلا كه: اونلرڭ صانعى نه قدر قدير و نه قدر حكيم اولديغنى بيل. أوت مختلف و كوچك جرملرى وياخود حيوانلرى دونديرن و بر وظيفه ايچون چويرن و بر ميزانِ مخصوص ايله، هر برينى معيّن بر يولده سَوق ايدن بر ذاتڭ درجهِٔ إقتدار و حكمتنى و حركت ايدن جرملرڭ اوڭا درجهِٔ إطاعت و مسخّريتلرينى گوستردكلرى گبى، قوجه سماوات او دهشتلى عظمتيله حدسز ييلديزلريله و او ييلديزلر ده دهشتلى بيوكلكلريله و غايت شدّتلى حركتلريله برابر، ذرّه مقدار و بر ثانيهجك قدر حدودلرندن تجاوز ايتمهمهلرى، بر عاشرهِٔ دقيقه قدر وظيفهلرندن گرى قالماملرى، صانعِ ذو الجلاللرينڭ نه قدر دقيق بر ميزانِ مخصوص ايله ربوبيتنى إجرا ايتديگنى نظرِ دقّته گوستررلر. هم ده شو آيت گبى سورهِٔ عَمَّده و سائر آيتلرده بيان اولونان تسخيرِ شمس و قمر و نجومله إشارت ايتديگى گبى:
يعنى: سمانڭ مزيَّن طاواننه، گونش گبى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبايى طاقمق؛ گيجه گوندوز خطلريله، قيش ياز صحيفهلرنده مكتوباتِ صمدانيهيى يازماسنه بر نور حقّهسى حكمنه گتيرمك و يوكسك مناره و قلهلردهكى بيوك ساعتلرڭ پارلايان عقربلرى مِثللو، قبّهِٔ سماده قمرى، زمانڭ ساعتِ كبراسنه بر عقرب ياپمق؛ متفاوت چوق هلاللر صورتنده هر گيجهيه گويا آيرى بر هلال بيراقوب، صوڭره دونوب كندينه طوپلامق، منزللرنده كمالِ ميزانله، دقيق حسابله حركت ايتديرمك و قبّهِٔ سماده پارلايان، تبسّم ايدن ييلديزلرله، گوگڭ گوزل يوزينى يالديزلامق، ألبته نهايتسز بر سلطنتِ ربوبيتڭ شعائريدر. ذىشعوره، اونى إشعار ايدن محتشم بر الوهيتڭ إشاراتيدر. أهلِ فكرى، ايمانه و توحيده دعوت ايدر.
باق كتابِ كائناتڭ صفحهِٔ رنگيننه
خامهِٔ ذرّينِ قدرت، گور نه تصوير أيلهمش.
قالمامش بر نقطهِٔ مظلم، چشمِ دل أربابنه
صانكه آياتن خدا، نور ايله تحرير أيلهمش. باق، نه معجزِ حكمت، إذعانرباىِ كائنات؛
باق، نه عالى بر تماشادر فضاىِ كائنات؛
ديڭله ده ييلديزلرى، شو خطبهِٔ شيريننه،
نامهِٔ نورينِ حكمت، باق نه تقرير أيلهمش.
هپ برابر نطقه گلمش، حق لسانيله ديرلر:
بر قديرِ ذو الجلالڭ حشمتِ سلطاننه
برر برهانِ نورأفشانز وجوبِ صانعه، هم وحدته، هم قدرته شاهدلرز بز.
شو زمينڭ يوزينى يالديزلايان نازنين معجزاتى چون مَلك سيراننه
بو سمانڭ أرضه باقان، جنّته دقّت ايدن، بيڭلر مدقّق گوزلرز بز.
طوباىِ خلقتدن سماوات شقّنه، هپ كهكشان أغصاننه
بر جميلِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتيله طاقيلمش، بيڭلر گوزل ميوهلرز بز.
شو سماوات أهلنه برر مسجدِ سيّار، برر خانهِٔ دوّار، برر علوى آشيانه،
برر مصباحِ نوّار، برر گمىِ جبّار، برر طيّارهيز بز.
بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر حكيمِ ذو الجلالڭ، برر معجزهِٔ قدرت، برر خارقهِٔ صنعتِ خالقانه،
برر نادرهِٔ حكمت، برر داهيهِٔ خلقت، برر نور عالمىيز بز.
بويله يوز بيڭ ديل ايله، يوز بيڭ برهان گوستريرز، ايشيتديريرز إنسان اولان إنسانه،
كور اولاسى دينسز گوزى، گورمز اولدى يوزيمزى. هم ايشيتمز سوزيمزى. حق سويلهين آيتلرز بز.
سكّهمز بر، طرّهمز بر، ربّمزه مسخّرز، مسبّحز عبيدانه
ذكر ايدرز، كهكشانڭ حلقهِٔ كبراسنه منسوب برر مجذوبلرز بز...
ايكنجى موقف
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
شو موقفڭ اوچ مقصدى وار:
برنجى مقصد
(بر ييلديزڭ طوقاديله يره سقوط ايدن أهلِ شرك و ضلالتڭ وكيلى، ذرّهلردن ييلديزلره قدر هيچ بر يرده ذرّه مقدار شركه ير بولاماديغندن، او طرزدهكى دعوادن واز گچوب، فقط شيطان گبى، وحدته دائر تشكيكات ياپمق ايچون اوچ مهمّ سؤال ايله، أحديته و وحدته دائر أهلِ توحيده وسوسه ياپمق ايستدى.)
برنجى سؤال: زندقه لسانيله دييور كه: "أى أهلِ توحيد! بن، كندى مؤكّللرم نامنه بر شى بولامادم، موجوداتده بر حصّه چيقارهمدم، مسلگمى إثبات ايدهمهدم. فقط سز نه ايله، نهايتسز بر قدرت صاحبى بر واحدِ أحدى إثبات ايدييورسڭز؟ نهدن اونڭ قدرتيله برابر باشقه أللر قاريشماسنى قابل گورمييورسڭز؟"
الجواب: يگرمى ايكنجى سوزده قطعى إثبات ايديلمش كه؛ بتون موجودات، بتون ذرّات، بتون ييلديزلر، هر برى واجب الوجودڭ و قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه برر برهانِ نيّردر. بتون كائناتدهكى سلسلهلرڭ هر برى، اونڭ وحدانيتنه برر دليلِ قطعيدر. قرآنِ حكيم حدسز برهانلرنده إثبات ايتديگى گبى، عمومڭ نظرينه أڭ ظاهر برهانلرى داها زياده ذكر ايدر. أزجمله:
وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ
وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
گبى پك چوق آياتله، قرآنِ حكيم؛ خلقتِ أرض و سماواتى، وحدانيته بداهت درجهسنده بر برهان گوسترييور كه، ايستر ايستهمز ذىشعور اولان هر آدم، خلقتِ أرض و سماواتده بِالضروره خالقِ ذو الجلالنى تصديق ايتمگه مجبوردر كه، لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ دير.
برنجى موقفده ناصل بر ذرّهدن باشلادق، تا ييلديزلره و سماواته قدر سكّهِٔ توحيدى گوستردك. قرآنِ حكيم شو نوع آياتله، ييلديزلردن و سماواتدن طوتوب، تا ذرّهلره قدر، شركى طرد ايدر. شويله إشارت ايدر و معنًا دير:
سماوات و أرضى بويله منتظم خلق ايدن بر قديرِ مطلقڭ، ألبته دوائرِ مصنوعاتندن اولان منظومهِٔ شمسيه بِالبداهه اونڭ قبضهِٔ تصرّفندهدر.
مادام او قديرِ مطلق، شمسى سيّاراتيله قبضهِٔ تصرّفنده طوتويور و تنظيم و تسخير و تدوير ايدييور. ألبته او منظومهِٔ شمسيهنڭ بر جزئى و شمس ايله باغلانان كُرهِٔ أرض دخى قبضهِٔ تصرّفنده و تدبير و تدويرندهدر.
مادام كُرهِٔ أرض، قبضهِٔ تصرّفنده و تدبير و تدويرندهدر؛ بِالبداهه أرضڭ يوزنده يازيلان و ايجاد ايديلن و يرڭ ميوهلرى و غاياتى حكمنده اولان مصنوعات دخى، اونڭ قبضهِٔ ربوبيتنده و تربيهسندهدر.
مادام بتون زمينڭ يوزينه سريلن و سرپيلن و يوزينى يالديزلايان و زينتلنديرن و هر زمان تازهلهنن، گلوب گيدن و زمين اونلرله طولوب بوشالان عموم مصنوعات، قبضهِٔ قدرت و علمندهدر و عدل و حكمتنڭ ميزانيله ئولچولوب و تنظيم ايديلير.
مادام بتون أنواع، اونڭ قبضهِٔ قدرتندهدر. ألبته او أنواعڭ منتظم و مكمّل فردلرى و عالمڭ كوچك مثالِ مصغّرلرى و أنواعِ كائناتڭ بلانچولرى و كتابِ عالمڭ كوچوجك فهرستهلرى حكمنده اولان جزئى فردلرى، بِالبداهه اونڭ قبضهِٔ ربوبيتنده و ايجادندهدر و تدوير و تربيهسندهدر.
مادام هر بر ذىحيات، قبضهِٔ تدبير و تربيهسندهدر. ألبته او ذىحياتڭ وجودينى تشكيل ايدن حجيرات و كريوات و أعضا و أعصاب؛ بِالبداهه اونڭ قبضهِٔ علم و قدرتندهدر.
مادام هر بر حجيره و قاندهكى هر بر كريوات، اونڭ تحت أمرندهدر و دائرهِٔ تصرّفندهدر و اونڭ قانونيله حركت ايدرلر. ألبته بتون بونلرڭ مادّهِٔ أساسيهسى و بتون اونلردهكى نقشِ صنعته و نسجِ نقشه مكيكلر و يايلر حكمنده اولان ذرّات دخى بِالضروره اونڭ قبضهِٔ قدرتنده و دائرهِٔ علمندهدر و اونڭ أمريله، إذنيله، قوّتيله منتظم حركات ياپار، مكمّل وظائف گورورلر.
مادام هر بر ذرّهنڭ حركتى و وظيفه گورمسى، اونڭ قانونيله، إذنيله، أمريلهدر. ألبته تشخّصاتِ وجهيه و هركسڭ يوزنده هركسدن اونى تمييز ايدهجك برر علامتِ فارقه بولونماسى و سيمالر گبى سسلرده، ديللرده آيرى آيرى فرقلر بولونماسى، بِالبداهه اونڭ علم و حكمتيلهدر.
ايشته شو سلسلهيه مبدأ و منتهايى ذكر ايدهرك إشارت ايدن شو آيته باق:
شيمدى ديرز: أى أهلِ شركڭ وكيلى! ايشته سلسلهِٔ كائنات قدر قوّتلى برهانلر، مسلكِ توحيدى إثبات ايدر. و بر قديرِ مطلقى گوسترر. مادام خلقتِ سماوات و أرض، بر صانعِ قديرى و او صانعِ قديرڭ نهايتسز بر قدرتنى و او نهايتسز بر قدرتڭ، نهايتسز بر كمالده اولديغنى گوسترر. ألبته شريكلردن إستغناىِ مطلق وار. يعنى، هيچ بر جهتده شريكلره إحتياج يوق. إحتياج اولماديغى حالده نهدن بو ظلماتلى مسلكده گيدييورسڭز؟ نه زوريڭز وار كه، اورايه گيرييورسڭز؟
هم ده شركايه هيچ بر إحتياج اولماديغى و كائنات اونلردن مستغنئِ مطلق اولدقلرى حالده، شريكِ الوهيت گبى، ربوبيت و ايجاد شريكلرى دخى ممتنعدرلر، وجودلرى محالدر. چونكه سماوات و أرضڭ صانعندهكى قدرت هم نهايت كمالده، هم نهايتسز اولديغنى إثبات ايتدك. أگر شريك بولونسه، متناهى ديگر بر قدرت، او نهايتسز و غايت كمالدهكى قدرتى مغلوب ايدوب، بر قسم ير ضبط ايتمك و اوڭا نهايت ويرمك و معنًا عاجز بيراقوب، حدسز اولديغى حالده تحديد ايتمك و هيچ بر مجبوريت اولمادن بر متناهى شى، نهايتسز بر شيئه، نهايتسز اولديغى بر وقتده نهايت ويرمك و متناهى ياپمق لازم گلير كه؛ بو، محالاتڭ أڭ غيرِ معقولى و ممتنعاتڭ أڭ قتمرليسيدر.
هم شريكلر "مُسْتَغْنِيَةٌ عَنْهَا" و "مُمْتَنِعَةٌ بِالذّات" يعنى هيچ اونلره إحتياج اولماديغى گبى، وجودلرى محال اولدقلرى حالده اونلرى دعوا ايتمك، صِرف تحكّميدر. يعنى عقلًا، منطقًا، فكرًا او دعوايى ايتديرهجك بر سبب اولماديغى ايچون، معناسز سوزلر حكمندهدر. علمِ اصولجه "تحكّمى" تعبير ايديلير. يعنى معناسز دعواىِ مجرّددر. علمِ كلام و علمِ اصولڭ دستورلرندندر كه، دينلير:
يعنى: "بر دليلدن، بر أمارهدن نشئت ايتمهين بر إحتمالڭ أهمّيتى يوق. قطعى علمه شك قاتماز. يقينِ حكمىيى صارصماز." مثلا؛ ذاتنده بارلا دڭزى، (يعنى أگيردير گولى) إمكان و إحتمال وار كه، پكمز اولسون؛ ياغه إنقلاب ايتمش اولسون. فقط مادام بر أمارهدن، او إمكان و إحتمال نشئت ايتمييور؛ اونڭ وجودينه و صو اولديغنه، قطعى علممزه تأثير ايتمز، شك و وسوسه ويرمز.
ايشته بونڭ گبى، موجوداتڭ هر طرفندن، كائناتڭ هر كوشهسندن صوردق: برنجى موقفده گوستريلديگى گبى، ذرّاتدن ييلديزلره قدر و ايكنجى موقفده گورولديگى گبى؛ خلقتِ سماوات و أرضدن، تا سيمالردهكى تشخّصاته قدر هانگى شيدن صورولدى ايسه، لسانِ حال ايله وحدانيته شهادت و سكّهِٔ توحيدى گوستردى. سن ده گوردڭ... اويله ايسه؛ كائناتڭ موجوداتنده بر أماره يوق كه، بر شرك إحتمالى اوڭا بنا ايديلسين.
ديمك دعواىِ شرك، صِرف تحكّمى و معناسز سوز و دعواىِ مجرّد اولديغندن؛ شركى إدّعا ايتمك، محضِ جهالت، عينِ بلاهتدر.
ايشته أهلِ ضلالتڭ وكيلى، بوڭا قارشى دييهجگى قالمييور. يالڭز دييور كه: "شركه أماره، كائناتدهكى ترتيبِ أسبابدر. هر شيئڭ بر سببله باغلى اولديغيدر. ديمك أسبابڭ حقيقى تأثيرلرى واردر. تأثيرلرى وارسه، شريك اولابيليرلر؟"
الجواب: مشيئت و حكمتِ إلٰهيهنڭ مقتضاسيله و چوق أسمانڭ تظاهر ايتمك ايستهمهسيله؛ مسبّبات، أسبابه ربط ايديلمش. هر بر شى، بر سببله باغلانمش. فقط چوق يرلرده و متعدّد سوزلرده قطعى إثبات ايتمشز كه: "أسبابده حقيقى تأثيرِ ايجادى يوق."
شيمدى يالڭز بو قدر ديرز كه: أسباب ايچنده، بِالبداهه أڭ أشرفى و إختيارى أڭ گنيش و تصرّفاتى أڭ واسع، إنساندر. إنسانڭ دخى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريهسى ايچنده أڭ ظاهرى؛ أكل و كلام و فكردر. يعنى: يمك، سويلهمك، دوشونمكدر. شو يمك، سويلهمك، دوشونمك ايسه غايت منتظم، عجيب، حكمتلى برر سلسلهدر. او سلسلهنڭ يوز جزئندن، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن آنجق بر جزئيدر.
مثلا: يمكدن، بدنڭ تغدّئِ حجيراتندن طوت، تا ثمراتڭ تشكّلنه قدر اولان سلسلهِٔ أفعال ايچنده، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن يالڭز آغزدهكى ديشلرڭ دگرمننى تحريك ايدوب اونى چيگنهمكدر. و سويلهمك سلسلهسندن يالڭز مخارجِ حروف قالبلرينه، هوايى صوقوب چيقارمقدر. حالبوكه آغزڭده بر تك كلمه، بر چكردك گبى ايكن، بر آغاج حكمندهدر. هوا ايچنده ميليونلر عين كلمه گبى ميوهلر ويرر. ميليونلرله ديڭلهينلرڭ قولاقلرينه گيرر. بو مثالى سنبله، إنساندهكى خيالڭ ألى آنجق يتيشهبيلير. إختيارڭ قيصهجق ألى، ناصل يتيشير؟
مادام أسباب ايچنده أڭ أشرفى و أڭ زياده إختيار صاحبى اولان إنسان، بويله حقيقى ايجاددن ألى باغلانسه، سائر جمادات و بهيمات و عناصر و طبيعت؛ ناصل حقيقى متصرّف اولابيليرلر؟
يالڭز او أسباب، برر ظرفدر و مصنوعاتِ ربّانيهيه برر قليفدرلر و هداياىِ رحمانيهيه برر طبلهجيدرلر. ألبته بر پادشاهڭ هديهسنڭ قابى ويا هديهيه صاريلان منديل وياخود هديه ألنه ويريلوب گتيرن نفر، او پادشاهڭ سلطنتنه شريك اولامازلر. و اونلرى شريك توهّم ايدن، صاچمه بر هذيان ايدر. اويله ده أسبابِ ظاهريه و وسائطِ صوريهنڭ، ربوبيتِ إلٰهيهدن هيچ بر جهتده حصّهلرى اولاماز. خدمتِ عبوديتدن باشقه نصيبلرى يوقدر.
ايكنجى مقصد
أهلِ شركڭ وكيلى، مسلكِ شركى هيچ بر جهتده إثبات ايدهمديگندن و اونڭ إثباتندن مأيوس قالديغندن؛ أهلِ توحيدڭ مسلگنى، تشكيكاتيله و شبههلريله تخريب ايتمگه چاليشمق ايستديگندن؛ شويله ايكنجى بر سؤال ايدييور. دييور كه:
أى أهلِ توحيد! سز دييورسڭز كه:
خالقِ عالم بردر؛ أحددر، صمددر. هم، هر شيئڭ خالقى اودر. أحديتِ ذاتيهسيله برابر طوغريدن طوغرىيه هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألنده؛ هر شيئڭ آناختارى قبضهسنده، هر شيئڭ ناصيهسنى طوتويور؛ بر ايش بر ايشه مانع اولمايور. بتون أشياده، بتون أحواليله بر آنده تصرّف ايدهبيلير." بويله عجيب بر حقيقته ناصل اينانيلهبيلير؟ مشخّص بر تك ذات، نهايتسز يرلرده، نهايتسز ايشلرى كلفتسز ياپابيلير مى؟
الجواب: شو سؤاله، غايت درين و اينجه و غايت يوكسك و گنيش اولان بر سرِّ أحديت و صمديتڭ بيانيله جواب ويريلير. فكرِ بشر ايسه او سرّه، آنجق بر تمثيل دوربينيله و مَثل رصديله باقهبيلير. جنابِ حقّڭ ذات و صفاتنده مِثل و مثالى يوق. فقط مَثل و تمثيل ايله بر درجه شئوناتنه باقيلهبيلير. ايشته بز ده، تمثيلاتِ مادّيه ايله او سرّه إشارت ايدهجگز.
برنجى تمثيل: شويله كه: اون آلتنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى: بر تك ذاتِ مشخّص، مختلف آيينهلر واسطهسيله كلّيت كسب ايدر. بر جزئىِ حقيقى ايكن، شئوناتِ كثيرهيه مالك بر كلّى حكمنه گچر.
أوت ناصل جسمانى شيلره جام و صو گبى مادّهلر آيينه اولوب، جسمانى بر تك شى، او آيينهلرده بر كلّيت كسب ايدر. اويله ده: نورانى شيلره و روحانياته دخى، هوا و أثير و عالمِ مثالڭ بعض موجوداتى، آيينهلر حكمنده و برق و خيال سرعتنده برر واسطهِٔ سير و سياحت صورتنه گچرلر كه، او نورانيلر و او روحانيلر، خيال سرعتيله او مراياىِ نظيفهده و او منازلِ لطيفهده گزرلر. بر آنده بيڭلر يرلره گيررلر. و هر آيينهده، نورانى اولدقلرى و عكسلرى اونلرڭ عينى و اونلرڭ خاصيتنه مالك اولدقلرى ايچون، جسمانيتڭ عكسنه اولارق، هر يرده بِالذّات بولونور گبى حكم ايدرلر. كثيف جسمانيلرڭ عكسلرى و مثاللرى، او جسمانيتڭ عينلرى اولماديغى گبى، خاصيتنه دخى مالك دگل، ئولو صاييليرلر.
مثلا: گونش، مشخّص بر جزئى اولديغى حالده، پارلاق أشيا واسطهسيله بر كلّى حكمنه گچر. زمين يوزندهكى بتون پارلاق شيلره، حتّى هر بر قطره صويه و جام ذرّهجكلرينه برر عكسنى، برر مثالى گونشى، اونلرڭ قابليتنه گوره ويرر. گونشڭ حرارت و ضياسى و ضياسندهكى يدى رنگى و ذاتنڭ بر نوع مثالى، هر بر پارلاق جسمده بولونور. فرضا گونشڭ علمى، شعورى بولونسه ايدى؛ هر آيينه اونڭ بر نوع منزلى و تختى و إسكملهسى حكمنده اولوب، هر شيله بِالذّات تماس ايدر، هر ذىشعورله آيينهلرى واسطهسيله، حتّى گوز ببگيله برر تلفون حكمنده مخابره ايدهبيليردى. بر شى، بر شيئه مانع اولمازدى. بر مخابره، بر مخابرهيه سد چكمزدى. هر يرده بولونمقله برابر، هيچ بر يرده بولونمازدى.
عجبا: بر ذاتڭ بيڭبر إسمندن يالڭز نور إسمنڭ مادّى و جزئى و جامد بر آيينهسى حكمنده اولان گونش، بويله تشخّصى ايله برابر، كلّى يرلرده كلّى ايشلره مظهر اولسه؛ او ذاتِ ذو الجلال، أحديتِ ذاتيهسيله برابر نهايتسز ايشلرى بر آنده ياپاماز مى؟
ايكنجى تمثيل: كائنات بر شجره حكمنده اولديغى ايچون، هر بر شجره، كائناتڭ حقائقنه مثال اولابيلير. ايشته بز ده شو اوطهمزڭ اوڭندهكى محتشم، معظّم چنار آغاجنى، كائناته بر مثالِ مصغّر حكمنده طوتوب، كائناتدهكى جلوهِٔ أحديتى اونڭ ايله گوسترهجگز. شويله كه:
شو آغاجڭ، لا أقل اون بيڭ ميوهسى وار. هر بر ميوهسنڭ، لا أقل يوزر قانادلى چكردگى وار. بتون اون بيڭ ميوه و بر ميليون چكردك؛ بر آنده، برابر بر صنعت و ايجاده مظهردرلر. حالبوكه شو آغاجڭ چكردكِ أصليسنده و كوكنده و گوودهسنده، جزئى و مشخّص و عقدهِٔ حياتيه تعبير ايديلن بر جلوهِٔ إرادهِٔ إلٰهيه و بر نوهِٔ أمرِ ربّانى ايله، شو آغاجڭ قوانينِ تشكيليهسنڭ مركزيتى؛ هر دالڭ باشنده، هر بر ميوهنڭ ايچنده، هر بر چكردگڭ ياننده بولونور كه، هيچ برينڭ بر شيئنى، نقصان بيراقميهرق، بربرينه مانع اولميهرق؛ اونڭله ياپيلير.
و او بر تك جلوهِٔ إراده و او قانونِ أمرى؛ ضيا، حرارت، هوا گبى طاغيلوب هر يره گيتمهيور. چونكه گيتديگى يرلرڭ اورتهلرندهكى اوزون مسافهلرده و مختلف مصنوعلرده هيچ بر ايز بيراقمييور، هيچ بر أثرى گورولميور. أگر إنتشار ايله اولسه ايدى؛ ايزى و أثرى گورولهجكدى. بلكه بِالذّات، تجزّى و إنتشار ايتمهدن هر بريسنڭ ياننده بولونويور. أحديتنه و شخصيتنه او كلّى ايشلر، منافى اولمايور. حتّى دينلهبيلير كه: او جلوهِٔ إراده، او قانونِ أمرى، او عقدهِٔ حياتيه؛ هر برينڭ ياننده بولونور، هيچ بر يرده ده بولونماز. گويا شو محتشم آغاجده ميوهلر، چكردكلر عددنجه او قانونِ أمرينڭ برر گوزى، برر قولاغى وار. بلكه آغاجڭ هر بر جزئى، او قانونِ أمرينڭ طويغولرينڭ برر مركزى حكمندهدر كه؛ اوزون واسطهلرى پرده اولوب بر مانع تشكيل ايتمك دگل، بلكه تلفون تللرى گبى برر وسيلهِٔ تسهيل و تقريب اولور. أڭ اوزاق، أڭ ياقين گبيدر.
مادام بِالمشاهده ذاتِ أحدِ صمدڭ، إراده گبى بر صفتنڭ بر تك جلوهِٔ جزئيسى، بِالمشاهده ميليون يرده، ميليونلر ايشه واسطهسز مدار اولور. ألبته ذاتِ ذو الجلالڭ تجلّئِ قدرت و إرادهسيله، شجرهِٔ خلقتى بتون أجزا و ذرّاتيله برابر تصرّف ايدهبيلمسنه شهود درجهسنده يقين ايتمك لازم گلير.
اون آلتنجى سوزده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى ديرز كه: مادام، گونش گبى عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانى گبى مادّه ايله مقيّد نيمنورانى مصنوعلر و شو چنار آغاجنڭ معنوى نورى، روحى حكمنده اولان عقدهِٔ حياتيهسى و مركزِ تصرّفى اولان أمرى قانونلر و إرادهوى جلوهلر، نورانيت سرّيله بر يرده ايكن و بر تك مشخّص جزئى اولدقلرى حالده، پك چوق يرلرده و پك چوق ايشلرده بِالمشاهده بولونهبيليرلر. و مادّه ايله مقيّد بر جزئى اولدقلرى حالده، مطلق بر كلّى حكمنى آليرلر. و بر آنده بر جزءِ إختيارى ايله، پك چوق مختلف ايشلرى بِالمشاهده كسب ايدرلر. سن ده گورييورسڭ و إنكار ايدهمزسڭ.
عجبا: مادّهدن مجرّد و معلّا، هم قيدڭ تحديدندن و كثافتڭ ظلمتندن منزّه و مبرّا، هم شو عموم أنوار و شو بتون نورانيات اونڭ أنوارِ قدسيهِٔ أسمائيهسنڭ كثيف بر گولگهسى و ظلالى، هم عموم وجود و بتون حيات و عالمِ أرواح و عالمِ برزخ و عالمِ مثال نيمشفّاف برر آيينهِٔ جمالى، هم صفاتى محيطه و شئوناتى كلّيه اولان بر تك ذاتِ أقدسڭ إرادهِٔ كلّيه و قدرتِ مطلقه و علمِ محيط ايله ظاهر اولان تجلّئِ صفاتى و جلوهِٔ أفعالى ايچندهكى توجّهِ أحديتندن هانگى شى صاقلانهبيلير؟ هانگى ايش اوڭا آغير گلهبيلير؟ هانگى ير اوندن گيزلنهبيلير؟ هانگى فرد اوندن اوزاق قالابيلير؟ هانگى شخص كلّيت كسب ايتمهدن اوڭا ياناشهبيلير؟ هيچ أشيا اوندن گيزلنهبيلير مى؟ هيچ بر ايش، بر ايشه مانع اولور مى؟ هيچ بر ير، اونڭ حضورندن خالى قالير مى؟ ابن عبّاس رضى اللّٰه عنهڭ ديديگى گبى: "هر بر موجوده باقار برر معنوى بصرى و ايشيتير برر معنوى سمعى" بولونماز مى؟ سلسلهِٔ أشيا، اونڭ أوامر و قانونلرينڭ سرعتله جريانلرينه برر تل، برر طمار حكمنه گچمز مى؟ موانع و عوائق، اونڭ تصرّفنه وسائل و وسائط اولاماز مى؟ أسباب و وسائط، صِرف ظاهرى بر پرده اولاماز مى؟ هيچ بر يرده بولونمديغى حالده، هر يرده بولونماز مى؟ هيچ تحيّز و تمكّنه محتاج اولور مى؟ هيچ اوزاقلق و كوچكلك و طبقاتِ وجودڭ پردهلرى، اونڭ قربيتنه و تصرّفنه و شهودينه مانع اولابيلير مى؟ هم هيچ مادّيلرڭ، ممكنلرڭ، كثيفلرڭ، كثيرلرڭ، مقيّدلرڭ، محدودلرڭ خاصّهلرى و مادّهنڭ و إمكانڭ و كثافتڭ و كثرتڭ و تقيّدڭ و محدوديتڭ مخصوص و منحصر لازملرى اولان تغيّر، تبدّل، تحيّز و تجزّى گبى أمرلر؛ مادّهدن مجرّد و واجب الوجود و نور الأنوار و واحدِ أحد و قيوددن منزّه و حدوددن مبرّا و قصوردن مقدّس و نقصاندن معلّا بر ذاتِ أقدسه لاحق اولابيلير مى؟ عجز، هيچ اوڭا ياقيشير مى؟ قصور، هيچ اونڭ دامنِ عزّتنه ياناشير مى؟
ايكنجى مقصدڭ خاتمهسى
بر زمان أحديته دائر بر تفكّرده بولونديغم زمان، اوطهمڭ يانندهكى چنار آغاجنڭ ميوهلرينه باقدم. عربىّ العباره بر سلسلهِٔ تفكّر قلبه گلدى. ناصل گلمش ايسه، اويله عربى اولارق يازوب، صوڭره قيصه بر مئالنى سويلهيهجگم. ايشته:
بو عربى فقرهنڭ مبدئى شودر:
ايشته بو عربى تفكّرڭ قيصه بر مئالى شودر كه:
بتون ميوهلر و ايچندهكى تخمجقلر؛ حكمتِ ربّانيهنڭ برر معجزهسى.. صنعتِ إلٰهيهنڭ برر خارقهسى.. رحمتِ إلٰهيهنڭ برر هديهسى.. وحدتِ إلٰهيهنڭ برر برهانِ مادّيسى.. آخرتده ألطافِ إلٰهيهنڭ برر مژدهجيسى.. قدرتنڭ إحاطهسنه و علمنڭ شمولنه برر شاهدِ صادق اولدقلرى گبى؛ شونلر، عالمِ كثرتڭ أقطارنده و شو آغاج گبى تكثّر ايتمش بر نوع عالمڭ أطرافنده وحدت آيينهلريدرلر. أنظارى، كثرتدن وحدته چويرييورلر.
لسانِ حال ايله هر بريسى دير: "دال بوداق صالمش شو قوجه آغاجڭ ايچنده طاغيلمه، بوغولمه، بتون او آغاج بزدهدر. اونڭ كثرتى، وحدتمزده داخلدر." حتّى هر ميوهنڭ قلبى حكمنده اولان هر بر چكردك دخى، وحدتڭ برر مادّى آيينهسى اولدقلرى گبى؛ ذكرِ قلبئِ خفى ايله قوجه آغاجڭ ذكرِ جهرى صورتيله چكديگى و اوقوديغى بتون أسمايى ذكر ايدر، اوقور.
هم او ميوهلر، تخملر؛ وحدتڭ آيينهلرى اولدقلرى گبى، قدرڭ مشهود إشاراتى و قدرتڭ مجسّم رموزاتيدر كه؛ قدر اونلر ايله إشارت ايدر و قدرت او كلمهلر ايله رمزًا دير: ناصلكه شو آغاجڭ كثرتلى دال و بوداقلرى، بر تك چكردكدن گلمش و شو آغاجڭ صنعتكارينڭ ايجاد و تصويرده وحدتنى گوسترييور. صوڭره شو آغاج، دال و بوداق صالوب تكثّر و إنتشار ايتدكدن صوڭره، بتون حقيقتنى بر ميوهده طوپلار. بتون معناسنى بر چكردكده درج ايدر. اونڭله خالقِ ذو الجلالنڭ خلق و تدبيرندهكى حكمتنى گوسترر.
اويله ده: شو شجرهِٔ كائنات، بر منبعِ وحدتدن وجود آلير، تربيه گورور. و او كائناتڭ ميوهسى اولان إنسان، شو كثرتِ موجودات ايچنده، وحدتى گوسترديگى گبى؛ قلبى دخى، ايمان گوزيله كثرت ايچنده سرِّ وحدتى گورور.
هم او ميوهلر و تخملر، حكمتِ ربّانيهنڭ تلويحاتيدر. حكمت اونلرله أهلِ شعوره شويله إفاده ايدييور و دييور كه: "ناصل شو آغاجه متوجّه كلّى نظر، كلّى تدبير، كلّيتى ايله و عموميتيله بر تك ميوهيه باقار. چونكه او ميوه، او آغاجه بر مثالِ مصغّردر. هم او آغاجدن مقصود، اودر. هم او كلّى نظر و عمومى تدبير، بر ميوهنڭ ايچنده هر بر چكردگه دخى نظر ايدر. چونكه چكردك، عموم آغاجڭ معناسنى، فهرستهسنى طاشييور. ديمك آغاجڭ تدبيرينى گورن ذات، او تدبير ايله علاقهدار بتون أسماسيله، آغاجڭ وجودندن مقصود و ايجادينڭ غايهسى اولان هر بر ثمرهيه متوجّهدر. هم شو قوجه آغاج، او كوچك ميوهلر ايچون بعضًا بودانير، كسيلير، تجديد ايچون بعض جهتلرى تخريب ايديلير. داها گوزل، باقى ميوهلر ويرمك ايچون، آشيلانير.
اويله ده: شو شجرهِٔ كائناتڭ ثمرهسى اولان بشر؛ كائناتڭ وجودندن و ايجادندن مقصود اودر و ايجادِ موجوداتڭ غايهسى ده اودر. و او ميوهنڭ چكردگى اولان إنسانڭ قلبى دخى، صانعِ كائناتڭ أڭ منوّر و أڭ جامع بر آيينهسيدر. ايشته شو حكمتدندر كه: شو كوچوجك إنسان، نشر و حشر گبى معظّم إنقلابلره مدار اولمش. كائناتڭ تخريب و تبديلنه سبب اولور. اونڭ محاكمهسى ايچون دنيا قپوسى قپانوب، آخرت قپوسى آچيلير.
مادام حشرڭ بحثى گلدى. قرآنِ معجز البيانڭ حشرڭ إثباتنه دائر جزالتِ بياننى و قوّتِ إفادهسنى گوسترن بر نكتهِٔ حقيقتنى بيان ايتمگه مناسبت گلدى. شويله كه:
شو تفكّر نتيجهسى گوسترييور كه: بشرڭ محاكمهسى و سعادتِ أبديه قزانمسى ايچون لزوم اولسه بتون كائنات تخريب ايديلير و تخريب و تبديل ايدهجك بر قدرت گورونويور و واردر. فقط حشرڭ مراتبى وار. بر قسمنه ايمان فرضدر، معرفتى لازمدر. ديگر قسمى، ترقّياتِ روحيه و فكريهنڭ درجاتنه گوره گورونور. و علم و معرفتى لازم اولور. قرآنِ حكيم، أڭ بسيط و قولاى اولان مرتبهيى قطعى و قوّتلى إثبات ايچون أڭ گنيش و أڭ بيوك بر دائرهِٔ حشرى آچاجق بر قدرتى گوسترييور.
ايشته عمومه ايمان لازم اولان حشرڭ مرتبهسى شودر كه: إنسانلر ئولدكدن صوڭره، روحلرى باشقه مقاملره گيدر. جسدلرى چورويور. فقط إنسانڭ جسدندن بر چكردك، بر تخم حكمنده اولاجق "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن كوچك بر جزئى باقى قالوب جنابِ حق، اونڭ اوستنده جسدِ إنسانىيى حشرده خلق ايدر، اونڭ روحنى اوڭا گوندرر.
ايشته بو مرتبه او قدر قولايدر كه؛ هر بهارده ميليونلرله مثالى گورولويور. ايشته بعضًا شو مرتبهيى إثبات ايچون آياتِ قرآنيه اويله بر دائرهيى گوسترييور كه: بتون ذرّاتى حشر و نشر ايدهجك بر قدرتڭ تصرّفاتنى گوسترر. بعضًا ده بتون مخلوقاتى فنايه گوندروب، يڭيدن گتيرهجك بر قدرت و حكمتڭ آثارينى گوسترر. بعض، ييلديزلرى طاغيتوب، سماواتى پارچهلايهبيلير بر قدرت و حكمتڭ تصرّفاتنى و آثارينى گوسترر. بعض، بتون ذىحياتى ئولديرهجك، يڭيدن دفعةً بر صيحه ايله ديريلتهجك بر قدرت و حكمتڭ تصرّفاتنى و تجلّياتنى گوسترر. بعض، بتون روىِ زمينده ذىحيات اولانلرى آيرى آيرى حشر و نشر ايدهجك بر قدرت و حكمتڭ تجلّياتنى گوسترر. بعضًا، كُرهِٔ أرضى بتون بتون طاغيدهجق، طاغلرى اوچوراجق، دوزلتوب داها گوزل بر صورته چويرهجك بر قدرت و حكمتڭ آثارينى گوسترر.
ديمك، هركسه ايمانى و معرفتى فرض اولان حشردن باشقه، چوق مرتبهِٔ حشرلرى دخى او قدرت و حكمتله ياپابيلير. حكمتِ ربّانيه إقتضا ايتمش ايسه، ألبته حشر و نشرِ إنسانى ايله برابر عموم اونلرى دخى ياپهجق وياخود بعض مهملرينى ياپار.
بر سؤال: دييورسڭز كه:
"سن سوزلرده قياسِ تمثيلى چوق إستعمال ايدييورسڭ. حالبوكه فنِّ منطقجه قياسِ تمثيلى، يقينى إفاده ايتمييور. مسائلِ يقينيهده برهانِ منطقى لازمدر. قياسِ تمثيلى، اصولِ فقه علماسنجه ظنِّ غالب كافى اولان مطالبده إستعمال ايديلير.
هم ده سن، تمثيلاتى بعض حكايهلر صورتنده ذكر ايدييورسڭ. حكايه خيالى اولور، حقيقى اولماز، واقعه مخالف اولور؟"
الجواب: علمِ منطقجه چندان "قياسِ تمثيلى، يقينِ قطعى إفاده ايتمييور" دينلمش. فقط قياسِ تمثيلينڭ بر نوعى وار كه؛ منطقڭ يقينى برهانندن چوق قوّتليدر و منطقڭ برنجى شكلنڭ برنجى ضربندن داها يقينيدر. او قسم ده شودر كه: بر تمثيلِ جزئى واسطهسيله بر حقيقتِ كلّينڭ اوجنى گوستروب، حكمى او حقيقته بنا ايدييور. او حقيقتڭ قانوننى، بر خصوصى مادّهده گوسترييور. تا او حقيقتِ عظما بيلينسين و جزئى مادّهلر، اوڭا إرجاع ايديلسين.
مثلا: "گونش نورانيت واسطهسيله، بر تك ذات ايكن هر پارلاق شيئڭ ياننده بولونويور." تمثيليله بر قانونِ حقيقت گوستريلييور كه، نور و نورانى ايچون قيد اولاماز. اوزاق و ياقين بر اولور. آز و چوق مساوى اولور. مكان اونى ضبط ايدهمز.
هم مثلا: "آغاجڭ ميوهلرى، ياپراقلرى؛ بر آنده، بر طرزده قولايلقله و مكمّل اولارق بر تك مركزده، بر قانونِ أمرى ايله تشكيلى و تصويرى" بر تمثيلدر كه، معظّم بر حقيقتڭ و كلّى بر قانونڭ اوجنى گوسترر. او حقيقت و او حقيقتڭ قانوننى غايت قطعى بر صورتده إثبات ايدر كه، او قوجه كائنات دخى شو آغاج گبى او قانونِ حقيقتڭ و او سرِّ أحديتڭ بر مظهريدر، بر ميدانِ جولانيدر.
ايشته بتون سوزلردهكى قياساتِ تمثيليهلر بو چشيددرلر كه، برهانِ قطعىِ منطقيدن داها قوّتلى، داها يقينيدرلر.
ايكنجى سؤاله جواب: معلومدر كه: فنِّ بلاغتده بر لفظڭ، بر كلامڭ معناىِ حقيقيسى، باشقه بر مقصود معنايه صِرف بر آلَتِ ملاحظه اولسه، اوڭا "لفظِ كنائى" دينلير. و "كنائى" تعبير ايديلن بر كلامڭ معناىِ أصليسى، مدارِ صدق و كذب دگلدر. بلكه كنائى معناسيدر كه، مدارِ صدق و كذب اولور. أگر او كنائى معنا طوغرى ايسه، او كلام صادقدر. معناىِ أصلى، كاذب دخى اولسه صدقنى بوزماز. أگر معناىِ كنائى طوغرى دگلسه؛ معناىِ أصليسى طوغرى اولسه، او كلام كاذبدر.
مثلا: كنائى مثاللرندن: (فلان طويل النجاد) دينلير. يعنى: "قلنجينڭ قاييشى، بندى اوزوندر." شو كلام، او آدمڭ قامتنڭ اوزونلغنه كنايهدر. أگر او آدم اوزون ايسه، قلينجى و قاييشى و بندى اولماسه ده، ينه بو كلام صادقدر، طوغريدر. أگر او آدمڭ بويى اوزون اولمازسه؛ چندان اوزون بر قلينجى و اوزون بر قاييشى و اوزون بر بندى بولونسه، ينه بو كلام كاذبدر. چونكه معناىِ أصليسى، مقصود دگل.
ايشته اوننجى سوزڭ و يگرمى ايكنجى سوزڭ حكايهلرى گبى، سائر سوزلرڭ حكايهلرى، كنائيات قسمندندرلر كه، بغايت طوغرى و غايت صادق و مطابقِ واقع اولان حكايهلرڭ صوڭلرندهكى حقيقتلر، او حكايهلرڭ معناىِ كنائيهلريدر. معناىِ أصليلرى، بر تمثيلِ دوربينيدر. ناصل اولورسه اولسون، صدقنه و حقّانيتنه ضرر ويرمز. هم او حكايهلر برر تمثيلدرلر. يالڭز عمومه تفهيم ايچون لسانِ حال، لسانِ قال صورتنده و شخصِ معنوى، بر شخصِ مادّى شكلنده گوستريلمشدر.
اوچنجى مقصد
عموم أهلِ ضلالتڭ وكيلى، ايكنجى سؤالنه ﴿حاشيه[8]﴾ قارشى، قطعى و مقنع و ملزم جوابى آلدقدن صوڭره، شويله اوچنجى بر سؤال ايدييور،
دييور كه: قرآنده:
گبى كلمات، باشقه خالقلر، راحملر بولونديغنى إشعار ايدر.
هم دييورسڭز كه: "خالقِ عالمڭ نهايتسز كمالاتى وار. بتون أنواعِ كمالاتڭ أڭ نهايت مرتبهلرينى جامعدر." حالبوكه أشيانڭ كمالاتى، أضداد ايله بيلينير؛ ألم اولمازسه لذّت بر كمال اولماز، ظلمت اولمازسه ضيا تحقّق ايتمز، فراق اولمازسه وصال لذّت ويرمز و هكذا؟
الجواب: برنجى شقّه "بش إشارت" ايله جواب ويررز:
برنجى إشارت
قرآن باشدن باشه توحيدى إثبات ايتديگى و گوسترديگى ايچون، بر دليلِ قطعيدر كه؛ قرآنِ حكيمڭ او نوع كلمهلرى سزڭ فهم ايتديگڭز گبى دگلدر. بلكه اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ ديمسى، "خالقيت مرتبهلرينڭ أڭ أحسنندهدر" ديمكدر كه، باشقه خالق بولونديغنه هيچ دلالتى يوق. بلكه خالقيتڭ سائر صفتلر گبى چوق مراتبى وار. اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ ديمك، "مراتبِ خالقيتڭ أڭ گوزل، أڭ منتها مرتبهسنده بر خالقِ ذو الجلالدر" ديمكدر.
ايكنجى إشارت
اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ گبى تعبيرلر، خالقلرڭ تعدّدينه باقمهيور. بلكه مخلوقيتڭ أنواعنه باقييور. يعنى "هر شيئى، هر شيئه لايق بر طرزده، أڭ گوزل بر مرتبهده خلق ايدر بر خالقدر." ناصلكه شو معنايى اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ گبى آيتلر إفاده ايدر.
اوچنجى إشارت
گبى تعبيراتدهكى موازنه، جنابِ حقّڭ واقعدهكى صفات و أفعالى، سائر او صفات و أفعالڭ نمونهلرينه مالك اولانلرله موازنه و تفضيل دگلدر. چونكه بتون كائناتده جنّ و إنس و مَلكده اولان كمالات، اونڭ كمالنه نسبةً ضعيف بر گولگهدر؛ ناصل موازنهيه گلهبيلير؟ بلكه موازنه، إنسانلرڭ و باخصوص أهلِ غفلتڭ نظرينه گورهدر.
مثلا: ناصلكه بر نفر، اونباشيسنه قارشى كمالِ إطاعت و حرمتى گوسترييور، بتون اييلكلرى اوندن گورويور؛ پادشاهى آز دوشونور. اونى دوشونسه ده ينه تشكّراتنى اونباشىيه ويرييور. ايشته بويله بر نفره قارشى دينلير: "ياهو، پادشاه سنڭ اونباشڭدن داها بيوكدر. يالڭز اوڭا تشكّر ايت." شيمدى شو سوز، واقعدهكى پادشاهڭ حشمتلى حقيقى قوماندانلغيله، اونباشيسنڭ جزئى، صورى قوماندانلغنى موازنه دگل؛ چونكه او موازنه و تفضيل، معناسزدر. بلكه نفرڭ نظرِ أهمّيت و إرتباطنه گورهدر كه، اونباشيسنى ترجيح ايدر، تشكّراتنى اوڭا ويرر، يالڭز اونى سَور.
ايشته بونڭ گبى، خالق و منعم توهّم اولونان ظاهرى أسباب، أهلِ غفلتڭ نظرنده منعمِ حقيقىيه پرده اولور. أهلِ غفلت اونلره ياپيشير، نعمت و إحسانى، اونلردن بيلير. مدح و ثنالرينى، اونلره ويرر. قرآن دير كه: "جنابِ حق داها بيوكدر، داها گوزل بر خالقدر، داها ايى بر محسندر. اوڭا باقڭز، اوڭا تشكّر ايديڭز."
دردنجى إشارت
موازنه و تفضيل، واقع موجودلر ايچنده اولديغى گبى؛ إمكانى، حتّى فرضى أشيالر ايچنده دخى اولابيلير. ناصلكه أكثر ماهيتلرده، متعدّد مراتب بولونور. اويله ده: أسماءِ إلٰهيه و صفاتِ قدسيهنڭ ماهيتلرنده ده، عقل إعتباريله حدسز مراتب بولونهبيلير. حالبوكه جنابِ حق، او صفات و أسمانڭ ممكن و متصوّر بتون مراتبنڭ أڭ أكملنده، أڭ أحسنندهدر. بتون كائنات، كمالاتيله بو حقيقته شاهددر. لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى بتون أسماسنى أحسنيت ايله توصيف، شو معنايى إفاده ايدييور.
بشنجى إشارت
شو موازنه و مفاضله؛ جنابِ حقّڭ ماسوايه مقابل دگل، بلكه ايكى نوع تجلّيات و صفاتى وار.
برى: واحديت سرّيله و وسائط و أسباب پردهسى آلتنده و بر قانونِ عمومى صورتنده تصرّفاتيدر.
ايكنجيسى: أحديت سرّيله؛ پردهسز، طوغريدن طوغرىيه، خصوصى بر توجّه ايله تصرّفدر. ايشته أحديت سرّيله، طوغريدن طوغرىيه اولان إحسانى و ايجادى و كبرياسى ايسه؛ وسائط و أسبابڭ مظاهريله گورونن آثارِ إحسانندن و ايجاد و كبرياسندن داها بيوك، داها گوزل، داها يوكسكدر، ديمكدر.
مثلا ناصل بر پادشاهڭ، (فقط ولى بر پادشاهڭ) كه، عموم مأمورلرى و قوماندانلرى صِرف بر پرده اولوب، بتون حكم و إجراآت اونڭ ألنده فرض ايدييورز. او پادشاهڭ تصرّفات و إجراآتى ايكى چشيددر. بريسى: عمومى بر قانونله، ظاهرى مأمورلرڭ و قوماندانلرڭ صورتنده و مقاملرڭ قابليتنه گوره ويرديگى أمرلر و گوسترديگى إجراآتلردر. ايكنجيسى: عمومى قانونله دگل و ظاهرى مأمورلرى ده پرده ياپميهرق، طوغريدن طوغرىيه إحساناتِ شاهانهسى و إجراآتى داها گوزل، داها يوكسك دينلهبيلير.
اويله ده: سلطانِ أزل و أبد اولان خالقِ كائنات، چندان وسائط و أسبابى إجراآتنه پرده ياپمش، حشمتِ ربوبيتنى گوسترمش. فقط عبادينڭ قلبنده خصوصى بر تلفون بيراقمش كه، أسبابى آرقهده بيراقوب، طوغريدن طوغرىيه اوڭا توجّه ايتمك ايچون، عبوديتِ خاصّه ايله مكلّف ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ دييڭز دييه، كائناتدن يوزلرينى كندينه چويرر.
ايشته
معانيسى، شو معنايه ده باقييور.
وكيلڭ ايكنجى شق سؤالنه "بش رمز" ايله جوابدر:
برنجى رمز
سؤالده دييور كه: "بر شيئڭ ضدّى اولمازسه، او شيئڭ ناصل كمالى اولابيلير؟"
الجواب: شو سؤال صاحبى، حقيقى كمالى بيلمييور. يالڭز نسبى بر كمال ظن ايدييور. حالبوكه غيره باقان و غيره نسبةً حاصل اولان مزيتلر، فضيلتلر، تفوّقلر؛ حقيقى دگللر، نسبيدرلر، ضعيفدرلر. أگر غير، نظردن ساقط اولسهلر؛ اونلر ده سقوط ايدرلر. مثلا: صيجاقلغڭ نسبى لذّتى و فضيلتى، صوغوغڭ تأثيرى ايلهدر. يمگڭ نسبى لذّتى، آجلق ألمنڭ تأثيرى ايلهدر. اونلر گيتسه، بونلر ده آزالير.
حالبوكه حقيقى لذّت و محبّت و كمال و فضيلت اودر كه؛ غيرڭ تصوّرينه بنا ايديلمسين، ذاتنده بولونسون و بِالذّات بر حقيقتِ مقرّره اولسون. لذّتِ وجود و لذّتِ حيات و لذّتِ محبّت و لذّتِ معرفت و لذّتِ ايمان و لذّتِ بقا و لذّتِ رحمت و لذّتِ شفقت و حسنِ نور و حسنِ بصر و حسنِ كلام و حسنِ كرم و حسنِ سيرت و حسنِ صورت و كمالِ ذات و كمالِ صفات و كمالِ أفعال گبى بِالذّات مزيتلر؛ غير اولسون اولماسين، شو مزيتلر تبدّل ايتمز.
ايشته صانعِ ذو الجلال و فاطرِ ذو الجمال و خالقِ ذو الكمالڭ بتون كمالاتى حقيقيهدر، ذاتيهدر؛ غير و ماسوا، اوڭا تأثير ايتمز. يالڭز مظاهر اولابيليرلر.
ايكنجى رمز
سيّد شريف جُرجانى "شرح المواقف"ده ديمش كه: "سببِ محبّت يا لذّت ويا منفعت، يا مشاكلت (يعنى مَيلِ جنسيت)، يا كمالدر. چونكه كمال، محبوب لِذاتِهدر." يعنى، نه شيئى سَورسهڭ يا لذّت ايچون سَورسڭ، يا منفعت ايچون، يا أولاده مَيل گبى بر مشاكلهِٔ جنسيه ايچون، يا كمال اولديغى ايچون سَورسڭ. أگر كمال ايسه، باشقه بر سبب، بر غرض لازم دگل. او بِالذّات سَويلير. مثلا؛ أسكى زمانده صاحبِ كمالات إنسانلرى هركس سَور، اونلره قارشى هيچ بر علاقه اولماديغى حالده إستحسانكارانه محبّت ايديلير.
ايشته جنابِ حقّڭ بتون كمالاتى و أسماءِ حسنىسنڭ بتون مراتبلرى و بتون فضيلتلرى، حقيقى كمالات اولدقلرندن بِالذّات سَويليرلر. "محبوبة لِذاتها"درلر. محبوبِ بِالحق و حبيبِ حقيقى اولان ذاتِ ذو الجلال، حقيقى اولان كمالاتنى و صفات و أسماسنڭ گوزللكلرينى كندينه لايق بر طرزده سَور، محبّت ايدر.
هم او كمالاتڭ مظهرلرى، آيينهلرى اولان صنعتنى و مصنوعاتنى و مخلوقاتنڭ محاسننى سَور، محبّت ايدر. أنبياسنى و أولياسنى، خصوصًا سيّد المرسلين و سلطان الأوليا اولان حبيبِ أكرمنى سَور. يعنى كندى جمالنى سومسيله، او جمالڭ آيينهسى اولان حبيبنى سَور. و كندى أسماسنى سومسيله، او أسمانڭ مظهرِ جامعى و ذىشعورى اولان او حبيبنى و إخواننى سَور. و صنعتنى سومسيله، او صنعتڭ دلّال و تشهيرجيسى اولان او حبيبنى و أمثالنى سَور. و مصنوعاتنى سومسيله، او مصنوعاته قارشى "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه، نه قدر گوزل ياپيلمشلر" ديين و تقدير ايدن و إستحسان ايدن او حبيبنى و اونڭ آرقهسنده اولانلرى سَور. و مخلوقاتنڭ محاسننى سومسيله، او محاسنِ أخلاقڭ عمومنى جامع اولان او حبيبِ أكرمنى و اونڭ أتباع و إخواننى سَور، محبّت ايدر.
اوچنجى رمز
عموم كائناتدهكى عموم كمالات، بر ذاتِ ذو الجلالڭ كمالنڭ آياتيدر و جمالنڭ إشاراتيدر. بلكه حقيقى كمالنه نسبةً بتون كائناتدهكى حُسن و كمال و جمال، ضعيف بر گولگهدر. شو حقيقتڭ بش حجّتنه إجمالًا إشارت ايدرز.
برنجى حجّت: ناصلكه مكمّل، محتشم، منقّش، مزيَّن بر سراى؛ مكمّل بر اوستهلق، بر دولگرلگه بِالبداهه دلالت ايدر. و مكمّل فعل اولان او دولگرلك، او نقّاشلق؛ بِالضروره مكمّل بر فاعله، بر اوستهيه، بر مهندسه و "نقّاش و مصوّر" گبى عنوان و إسملريله برابر دلالت ايدر. و مكمّل او إسملر دخى، شبههسز او اوستهنڭ مكمّل، صنعتكارانه صفتنه دلالت ايدر. و او كمالِ صنعت و صفت، بِالبداهه او اوستهنڭ كمالِ إستعدادينه و قابليتنه دلالت ايدر. و او كمالِ إستعداد و قابليت، بِالضروره او اوستهنڭ كمالِ ذاتنه و علويتِ ماهيتنه دلالت ايدر.
عينًا اويله ده: شو سراىِ عالم، شو مكمّل، مزيَّن أثر؛ بِالبداهه غايت كمالدهكى أفعاله دلالت ايدر. چونكه أثردهكى كمالات، او أفعالڭ كمالاتندن ايلرى گلير و اونى گوسترر. كمالِ أفعال ايسه، بِالضروره بر فاعلِ مكمّله و او فاعلڭ كمالِ أسماسنه، يعنى آثاره نسبةً مدبّر، مصوّر، حكيم، رحيم، مزيِّن گبى إسملرڭ كمالنه دلالت ايدر. إسملرڭ و عنوانلرڭ كمالى ايسه، شكسز شبههسز او فاعلڭ كمالِ أوصافنه دلالت ايدر. زيرا صفت مكمّل اولمازسه، صفتدن نشئت ايدن إسملر، عنوانلر مكمّل اولاماز. و او أوصافڭ كمالى، بِالبداهه شئوناتِ ذاتيهنڭ كمالنه دلالت ايدر. چونكه صفاتڭ مبدألرى، او شئونِ ذاتيهدر. و شئونِ ذاتيهنڭ كمالى ايسه؛ بِعلم اليقين ذاتِ ذىشئونڭ كمالنه و اويله لايق بر كمالنه دلالت ايدر كه؛ او كمالڭ ضياسى، شئون و صفات و أسما و أفعال و آثار پردهلرندن گچديگى حالده، شو كائناتده ينه بو قدر حسنى و جمالى و كمالى گوسترمش.
ايشته شو درجه حقيقى كمالاتِ ذاتيهنڭ برهانِ قطعى ايله وجودى ثابت اولدقدن صوڭره، غيره باقان و أمثال و أضداده تفوّق جهتيله اولان نسبى كمالاتڭ نه أهمّيتى قالير، نه درجه سونوك دوشر، آڭلارسڭ...
ايكنجى حجّت: شو كائناته نظرِ عبرتله باقيلديغى وقت، وجدان و قلب بر حدسِ صادقله حسّ ايدر كه: شو كائناتى بو درجه گوزللشديرن و سوسلنديرن و أنواعِ محاسن ايله تزيين ايدنڭ، نهايت درجهده بر جمال و كمالاتى واردر كه، شويله ياپييور.
اوچنجى حجّت: معلومدر كه؛ موزون و منتظم و مكمّل و گوزل صنعتلر، غايت گوزل بر پروغرامه إستناد ايدر. مكمّل و گوزل بر پروغرام ايسه، مكمّل و گوزل بر علمه و گوزل بر ذهنه و گوزل بر قابليتِ روحيهيه دلالت ايدر. ديمك روحڭ معنوى گوزللگيدر كه؛ علم واسطهسيله صنعتنده تظاهر ايدييور.
ايشته شو كائنات، حدسز محاسنِ مادّيهسيله، بر معنوى و علمى محاسنڭ ترشّحاتيدر. و او علمى و معنوى محاسن و كمالات، ألبته حدسز بر سرمدى حُسن و جمالڭ و كمالڭ جلوهلريدر.
دردنجى حجّت: معلومدر كه؛ ضيايى ويرنڭ ضيادار اولماسى لازم، تنوير ايدنڭ نورانى اولماسى گرك، إحسان غنادن گلير، لطف لطيفدن ظهور ايدر. مادام اويلهدر؛ كائناته بو قدر حُسن و جمال ويرمك و موجوداته مختلف كمالات ويرمك؛ ايشيق، گونشى گوسترديگى گبى، بر جمالِ سرمدىيى گوستررلر.
مادام موجودات، زمينڭ يوزنده بيوك بر نهر گبى كمالاتڭ لمعهلريله پارلار گچر. او نهر، گونشڭ جلوهلريله پارلاديغى گبى، شو سَيْلِ موجودات دخى، حُسن و جمال و كمالڭ لمعهلريله موقّةً پارلار گيدر. آرقهلرندن گلنلر عين پارلامايى، عين لمعهلرى گوستردكلرندن آڭلاشيلييور كه: جريان ايدن صويڭ قبارجقلرندهكى جلوهلر، گوزللكلر، ناصل كنديلرندن دگل؛ بلكه بر گونشڭ ضياسنڭ گوزللكلرى، جلوهلريدر.
اويله ده: شو سَيْلِ كائناتدهكى موقّت پارلايان محاسن و كمالات، بر شمسِ سرمدينڭ لمعاتِ جمالِ أسماسيدر.
بشنجى حجّت: معلومدر كه؛ اوچ درت مختلف يولدن گلنلر، عين بر حادثهيى سويلهسهلر، يقينى إفاده ايدن تواتر درجهسنده او حادثهنڭ قطعى وقوعنه دلالت ايدر.
ايشته مشربجه و مسلكجه و إستعدادجه و عصرجه غايت مختلف آيرى آيرى بتون محقّقينڭ مختلف طبقاتندن و أوليانڭ مختلف طُرُقلرندن و أصفيانڭ مختلف مسلكلرندن و حكماىِ حقيقيهنڭ مختلف مذهبلرندن اولان بتون أهلِ كشف و ذوق و شهود و مشاهده، كشف و ذوق و شهود ايله إتّفاق ايتمشلر كه: كائنات مظاهرنده و موجودات آيينهلرنده گورولن محاسن و كمالات، بر تك ذاتِ واجب الوجودڭ تجلّياتِ كماليدر و جلوهِٔ جمالِ أسماسيدر.
ايشته بونلرڭ إجماعى، صارصيلماز بر حجّتِ قاطعهدر.
تخمين ايدرم كه: شو رمزده أهلِ ضلالتڭ وكيلى، ايشيتمهمك ايچون قولاغنى قپايوب قاچمغه مجبوردر. ذاتًا ظلمتلى قفالرى، خفّاش مِثللو، بو نورلرى گورمگه تحمّل ايدهمزلر. اويله ايسه بوندن صوڭره اونلرى، پك ده نظره آلميهجغز.
دردنجى رمز
بر شيئڭ لذّتى، حسنى، جمالى، أمثال و أضدادينه باقمقدن زياده، مظهرلرينه باقارلر. مثلا: كرم، گوزل و خوش بر صفتدر. كريم اولان ذات، باشقه مكرملره تفوّق جهتيله آلديغى لذّتِ نسبيهدن بيڭ دفعه داها خوش بر لذّتى، إكرام ايتديگى آدملرڭ تلذّذلريله، فرحلريله آلير. هم بر شفقت و مرحمت صاحبى، شفقت ايتديگى مخلوقلرڭ إستراحتلرى درجهسنده حقيقى بر لذّت آلير. مثلا: بر والدهنڭ أولادينڭ مسعوديتلرندن و إستراحتلرندن، شفقت واسطهسيله آلديغى لذّت، او درجه قوّتليدر كه؛ اونلرڭ راحتى ايچون روحنى فدا ايدر درجهسنه گتيرر. حتّى او شفقتڭ لذّتى، طاووغى جيوجيولرينى حمايه ايتمك ايچون آرسلانه صالديرتير.
ايشته مادام أوصافِ عاليهدهكى حقيقى لذّت و حُسن و سعادت و كمال، أقران و أضداده باقمهيور. بلكه مظاهر و متعلّقاتنه باقييور. ألبته حىِّ قيّوم و حنّانِ منّان و رحيم و رحمٰن اولان ذاتِ ذو الجمال و الكمالڭ رحمتندهكى جمال ايسه، مرحوملره باقار. مرحمتنه مظهر اولانلرڭ، خصوصًا جنّتِ باقيهده نهايتسز أنواعِ رحمت و شفقتنه مظهر اولانلرڭ درجهِٔ سعادتلرينه و تنعّملرينه و فرحلرينه گوره او ذاتِ رحمٰن الرحيم، اوڭا لايق بر طرزده بر محبّت، بر سومك گبى (اوڭا لايق شئوناتله تعبير ايديلن) علوى، قدسى، گوزل، منزّه معنالرى واردر. "لذّتِ قدسيه، عشقِ مقدّس، فرحِ منزّه، مسروريتِ قدسيه" تعبير ايديلن، إذنِ شرعى اولماديغندن ياد ايدهمديگمز غايت منزّه، مقدّس شئوناتى واردر كه؛ هر برى كائناتده گورديگمز و موجودات مابيْننده حسّ ايتديگمز عشق و فرح و مسروريتدن نهايتسز درجهلرده داها يوكسك، داها علوى، داها مقدّس، داها منزّه اولديغنى چوق يرلرده إثبات ايتمشز. او معنالرڭ برر لمعهسنه باقمق ايسترسهڭ، گلهجك تمثيلاتڭ دوربينى ايله باق:
مثلا: ناصلكه سخاوتلى، عالىجناب، مشفق بر ذات، گوزل بر ضيافتى، غايت فقير و آج و محتاج اولانلره ويرمك ايچون، سياحت ايدن گوزل بر گميسنه سرهر. كندى ده اوستنده سير ايدر. او فقارانڭ منّتدارانه تنعّملرى و او آج اولانلرڭ متشكّرانه تلذّذلرى و او محتاج اولانلرڭ ثناكارانه ممنونيتلرى؛ نه درجه او كريم ذاتى مسرور و مفرّح ايدر، نه قدر اونڭ خوشنه گيدر، آڭلارسڭ.
ايشته كوچوجك بر سفرهنڭ حقيقى مالكى اولميان و بر توزيعات مأمورى حكمنده اولان بر إنسانڭ مسروريتى بويله ايسه؛ جنّ و إنسى و حيواناتى، فضاىِ عالم دڭزنده سير و سياحت ايتديرن و بر سفينهِٔ ربّانيه اولان قوجه زمينڭ اوستنه بينديروب، يوزنده حدسز أنواعِ مطعوماتى جامع بر سفرهيى سروب، بتون ذىحياتى كوچك بر قهوهآلتى نوعنده او ضيافته دعوت ايتمكله برابر، غايت مكمّل و بتون أنواعِ لذائذى جامع، سرمدى، أبدى بر دارِ بقاده جنّتلرى، هر بريسنى برر سفرهِٔ نعمت ايدهرك حدسز لذائذى و لطائفى جامع بر طرزده، نهايتسز بر زمانده، نهايتسز محتاج، نهايتسز مشتاق، نهايتسز عبادينه، حقيقى يمك ايچون ضيافت آچان بر رحمٰن الرحيمه عائد و تعبيرنده عاجز اولديغمز معانئِ مقدّسهِٔ محبّتى و نتائجِ رحمتى قياس ايدهبيليرسڭ.
هم مثلا: ماهر بر صنعتپرور مهارتنى گوسترمگى سَور بر اوسته؛ گوزل، پلاقسز قونوشان فونوغراف گبى بر صنعتى ايجاد ايتدكدن صوڭره، اونى قوروب تجربه ايدييور، گوسترييور. او صنعتكارڭ دوشونديگى و ايستديگى نتيجهلرى أڭ مكمّل بر طرزده گوسترسه؛ اونڭ موجدى نه قدر إفتخار ايدر، نه قدر ممنون اولور، نه درجه خوشنه گيدر. كندى كندينه "بارك اللّٰه" دير.
ايشته كوچوجك بر إنسان، ايجادسز، صِرف صورى بر صنعتجغى ايله، بر فونوغرافڭ گوزل ايشلهمسيله بويله ممنون اولسه؛ عجبا بر صانعِ ذو الجلال، قوجه كائناتى، بر موسيقى، بر فونوغراف حكمنده ايجاد ايتديگى گبى، زمينى و زمين ايچندهكى بتون ذىحياتى و بِالخاصّه ذىحيات ايچنده إنسانڭ باشنى اويله بر فونوغرافِ ربّانى و بر موسيقهِٔ إلٰهى طرزنده ياپمش كه؛ حكمتِ بشر، او صنعت قارشيسنده حيرتندن پارمغنى ايصيرييور.
ايشته بتون او مصنوعات، بتون اونلردن مطلوب نتيجهلرى، نهايت درجهده و غايت گوزل بر صورتده گوستردكلرندن و عباداتِ مخصوصه و تسبيحاتِ خصوصيه و تحيّاتِ معيّنه ايله تعبير ايديلن أوامرِ تكوينيهيه قارشى اونلرڭ إطاعتلرى و اونلردن مطلوب اولان مقاصدِ ربّانيهنڭ حصولندن حاصل اولان و إفتخار و ممنونيت و فرحله تعبير ايدهمديگمز معانئِ مقدّسه و شئونِ منزّه، او درجه عالى و مقدّسدر كه؛ بتون عقولِ بشر إتّحاد ايدوب بر عقل اولسه، ينه اونلرڭ كنهنه يتيشهمز و إحاطه ايدهمز.
هم مثلا عدالتپرور، إحقاقِ حقّى سَور و اوندن ذوق آلير بر حاكم، مظلوملرڭ حقلرينى ويرمكدن و مظلوملرڭ تشكّرلرندن و ظالملرى تجزيه ايتمكله مظلوملرڭ إنتقاملرينى آلمقدن ناصل ممنون اولور، بر ذوق آلير.
ايشته حكيمِ مطلق و عادلِ بِالحق و قهّارِ ذو الجلال، دگل يالڭز جنّ و إنسده، بلكه بتون موجوداتده إحقاقِ حقدن، يعنى هر شيئه حقِّ وجودى و حقِّ حياتى ويرمكدن و وجود و حياتنى متجاوزلردن محافظه ايتمكدن و دهشتلى موجودلرى تجاوزلردن توقيف و طورديرمقدن، خصوصًا محشرده و دارِ آخرتده جنّ و إنسڭ محاكمهسندن باشقه بتون ذىحياته قارشى تجلّئِ كبراىِ عدل و حكمتدن گلن معانئِ مقدّسهيى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته شو اوچ مثال گبى، بيڭبر أسماءِ إلٰهيهنڭ هر برنده پك چوق طبقاتِ حُسن و جمال و فضل و كمال بولونديغى گبى، پك چوق مراتبِ محبّت و إفتخار و عزّت و كبريا واردر. ايشته بوندندر كه: "ودود" إسمنه مظهر اولان محقّقينِ أولياء؛ "بتون كائناتڭ مايهسى، محبّتدر. بتون موجوداتڭ حركاتى، محبّتلهدر. بتون موجوداتدهكى إنجذاب و جذبه و جاذبه قانونلرى، محبّتدندر." ديمشلر. اونلردن بريسى ديمش:
يعنى: محبّتِ إلٰهيهنڭ تجلّيسنده و او شرابِ محبّتدن هركس إستعدادينه گوره مستدر.
معلومدر كه: هر قلب، كندينه إحسان ايدنى سَور و حقيقى كماله محبّت ايدر و علوى جماله مفتون اولور. كنديله برابر سَوْديگى و شفقت ايتديگى ذاتلره دخى إحسان ايدنى داها پك چوق سَور. عجبا، (سابقًا بيان ايتديگمز گبى) هر بر إسمنده بيڭلر إحسان دفينهلرى بولونان و بتون سَوْدكلريمزى إحساناتيله مسعود ايدن و بيڭلر كمالاتڭ منبعى اولان و بيڭلر طبقاتِ جمالڭ مدارى اولان بيڭبر أسماسنڭ مسمّاسى اولان جميلِ ذو الجلال، محبوبِ ذو الكمال، نه درجه عشق و محبّته لايق اولديغى و بتون كائنات، اونڭ محبّتيله مست و سرگردان اولماسنڭ شايسته بولونديغى آڭلاشيلماز مى؟
ايشته شو سردندر كه؛ "ودود" إسمنه مظهر بر قسم أولياء، "جنّتى ايستهميورز. بر لمعهِٔ محبّتِ إلٰهيه، أبدًا بزه كافيدر." ديمشلر.
هم اوندندر كه؛ حديثده گلديگى گبى: "جنّتده بر دقيقه رؤيتِ جمالِ إلٰهى، بتون جنّت لذائذينه فائقدر."
ايشته شو نهايتسز كمالاتِ محبّت، واحديت و أحديت دائرهسنده ذاتِ ذو الجلالڭ كندى أسماء و مخلوقاتيله حاصل اولور. ديمك او دائره خارجنده توهّم اولونان كمالات، كمالات دگلدر.
بشنجى رمز
بش نقطهدر:
برنجى نقطه: أهلِ ضلالتڭ وكيلى دير كه: "أحاديثڭزده دنيا تلعين ايديلمش، "جيفه" إسميله ياد ايديلمش. هم بتون أهلِ ولايت و أهلِ حقيقت، دنيايى تحقير ايدييورلر. "فنادر، پيسدر" دييورلر. حالبوكه سن، بتون كمالاتِ إلٰهيهيه مدار و حجّت، اونى گوسترييورسڭ و عاشقانه اوندن بحث ايدييورسڭ؟"
الجواب: دنيانڭ اوچ يوزى وار:
برنجى يوزى: جنابِ حقّڭ أسماسنه باقار. اونلرڭ نقوشنى گوسترر. معناىِ حرفيله، اونلره آيينهدارلق ايدر. دنيانڭ شو يوزى، حدسز مكتوباتِ صمدانيهدر. بو يوزى غايت گوزلدر. نفرته دگل، عشقه لايقدر.
ايكنجى يوزى: آخرته باقار. آخرتڭ تارلاسيدر، جنّتڭ مزرعهسيدر، رحمتڭ مزهرهسيدر. شو يوزى دخى، أوّلكى يوزى گبى گوزلدر. تحقيره دگل، محبّته لايقدر.
اوچنجى يوزى: إنسانڭ هوساتنه باقان و غفلت پردهسى اولان و أهلِ دنيانڭ ملعبهِٔ هوساتى اولان يوزدر. شو يوز چركيندر. چونكه فانيدر، زائلدر، ألمليدر، آلداتير. ايشته حديثده وارد اولان تحقير و أهلِ حقيقتڭ ايتديگى نفرت، بو يوزدهدر.
قرآنِ حكيمڭ كائناتدن و موجوداتدن أهمّيتكارانه، إستحسانكارانه بحثى ايسه؛ أوّلكى ايكى يوزه باقار. صحابهلرڭ و سائر أهل اللّٰهڭ مرغوب دنيالرى، أوّلكى ايكى يوزدهدر.
شيمدى، دنيايى تحقير ايدنلر درت صنفدر:
برنجيسى: أهلِ معرفتدر كه، جنابِ حقّڭ معرفتنه و محبّت و عبادتنه سد چكديگى ايچون تحقير ايدر.
ايكنجيسى: أهلِ آخرتدر كه؛ يا دنيانڭ ضرورى ايشلرى اونلرى عملِ اُخرويدن منع ايتديگى ايچون وياخود شهود درجهسنده ايمان ايله جنّتڭ كمالات و محاسننه نسبةً دنيايى چركين گورور. أوت حضرتِ يوسف عليه السلامه گوزل بر آدم نسبت ايديلسه، ينه چركين گورونديگى گبى؛ دنيانڭ نه قدر قيمتدار محاسنى وارسه، جنّتڭ محاسننه نسبت ايديلسه، هيچ حكمندهدر.
اوچنجيسى: دنيايى تحقير ايدر. چونكه ألنه گچمز. شو تحقير، دنيانڭ نفرتندن گلمييور؛ محبّتندن ايلرى گلييور.
دردنجيسى: دنيايى تحقير ايدر. زيرا دنيا، ألنه گچييور. فقط طورمييور، گيدييور. او ده قيزييور. تسلّى بولمق ايچون تحقير ايدر. "پيسدر" دير. شو تحقير ايسه؛ او ده، دنيانڭ محبّتندن ايلرى گلييور. حالبوكه مقبول تحقير اودر كه، حبِّ آخرتدن و معرفت اللّٰهڭ محبّتندن ايلرى گلير.
ديمك مقبول تحقير، أوّلكى ايكى قسمدر. جنابِ حق، بزى اونلردن ياپسين. آمين بِحُرْمَةِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ.
اوچنجى موقف
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
شو اوچنجى موقف "ايكنجى نقطه"در. او ده ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ سرّنجه: هر شيدن جنابِ حقّه قارشى پنجرهلر حكمنده چوق وجهلر وار. بتون موجوداتڭ حقائقى، بتون كائناتڭ حقيقتى؛ أسماءِ إلٰهيهيه إستناد ايدر. هر بر شيئڭ حقيقتى، بر إسمه وياخود چوق أسمايه إستناد ايدر. أشيادهكى صفتلر، صنعتلر دخى، هر برى برر إسمه طايانييور.
حتّى حقيقى فنِّ حكمت، "حكيم" إسمنه و حقيقتلى فنِّ طب "شافى" إسمنه و فنِّ هندسه "مقدّر" إسمنه و هكذا هر بر فن، بر إسمه طايانديغى و اونده نهايت بولديغى گبى، بتون فنون و كمالاتِ بشريه و طبقاتِ كُمّلينِ إنسانيهنڭ حقيقتلرى، أسماءِ إلٰهيهيه إستناد ايدر.
حتّى محقّقينِ أوليانڭ بر قسمى ديمشلر: "حقيقى حقائقِ أشيا، أسماءِ إلٰهيهدر. ماهيتِ أشيا ايسه، او حقائقڭ گولگهلريدر."
حتّى بر تك ذىحيات شيده، يالڭز ظاهر اولارق يگرمى قدر أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهِٔ نقشى گورونهبيلير.
شو اينجه و دقيق و پك بيوك و گنيش حقيقتى، بر تمثيل ايله فهمه تقريبه چاليشهجغز. ايكى اوچ آيرى آيرى ألك ايله ألهمك صورتنده تحليل ايدهجگز. نه قدر اوزون بيان ايتسهك ينه قيصهدر. اوصانمهمق گرك. شويله:
ناصلكه غايت ماهر بر تصويرجى و هيكلتراش بر ذات، غايت گوزل بر چيچكله و إنسان جنسِ لطيفندن غايت گوزل بر حَسْنانڭ صورت و هيكلنى ياپمق ايستهسه؛ أوّلا، او ايكى شيئڭ عمومى شكللرينى بعض خطلرله تعيين ايدر. شو تعيينى، بر تنظيم ايلهدر، بر تقدير ايله ياپييور. هندسهيه إستنادًا حدود تعيين ايدييور. شو تنظيم و تقدير، بر حكمت و علم ايله ياپيلديغنى گوسترييور كه، تنظيم و تحديد فعللرى، علم و حكمت پرگاريله دونويور. اويله ايسه، تنظيم و تحديد آرقهسنده، علم و حكمت معنالرى حكم ايدييور.
اويله ايسه، علم و حكمت پرگارى، كندينى گوسترهجك. ايشته كندينى گوستردى كه، او حدودلر ايچنده، گوز، قولاق، بورون، ياپراق و اينجهجك پوسكولجكلر گبى شيلرڭ تصويرينه باشلادى. شيمدى گورويورز كه: ايچندهكى پرگارڭ حركاتيله تعيين ايديلن أعضالر، صنعتكارانه و عنايتكارانه دوشويور. اويله ايسه او علم و حكمت پرگارينى چويرن، آرقهده صنع و عنايت معنالرى وار، حكم ايدييورلر و كنديلرينى گوسترهجكلر.
ايشته اوندندر كه؛ بر حُسن و زينته قابليت گوسترييور. اويله ايسه؛ صنع و عنايتى چاليشديران، إرادهِٔ تحسين و قصدِ تزييندر. اويله ايسه اونلر حكم ايدييورلر كه؛ تزيينه، تنويره باشلادى. بر تبسّم وضعيتنى گوستردى و حياتدارلق هيئتنى ويردى.
ألبته شو تحسين و تنوير معناسنى چاليشديران، لطف و كرم معناسيدر. أوت او ايكى معنا، اونده او درجه حكم ايدر كه؛ عادتا او چيچك بر لطفِ مجسّم، او هيكل بر كرمِ متجسّددر.
شيمدى بو معناىِ كرم و لطفى چاليشديران و تحريك ايدن، "تودّد و تعرّف" معنالريدر. يعنى: كندينى، هنرى ايله طانيتديرمق و خلقه كندينى سَوْديرمك معنالرى آرقهده حكم ايدييور.
بو طانيتديرمق و سَوْديرمك، ألبته مَيلِ مرحمت و إرادهِٔ نعمتدن گلييور. مادام رحمت و إرادهِٔ نعمت، آرقهده حكم ايدييور. اويله ايسه او هيكلى، نعمتڭ أنواعيله طولديرهجق، تزيين ايدهجك، او چيچگڭ صورتنى ده بر هديهيه طاقهجق. ايشته او هيكلڭ أللرينى، قوجاغنى و جيبلرينى قيمتدار نعمتلر ايله طولديردى و او چيچك صورتنى ده بر مجوهراته طاقدى.
ديمك بو رحمت و إرادهِٔ نعمتى چاليشديران، ترحّم و تحنّندر. يعنى "آجيمق و شفقت ايتمك" معناسى، رحمت و نعمتى تحريك ايدييور.
و او مستغنى و هيچ كيمسهيه إحتياجى اولميان ذاتده اولان ترحّم و تحنّن معناسنى تحريك ايدن و إظهاره سَوق ايدن، ألبته او ذاتدهكى معنوى جمال و كمالدر كه، تظاهر ايتمك ايسترلر.
و او جمالڭ أڭ شيرين جزئى اولان محبّت و أڭ طاتلى قسمى اولان رحمت ايسه، صنعت آيينهسيله گورونمك و مشتاقلرڭ گوزلريله كنديلرينى گورمك ايسترلر. يعنى جمال و كمال، (چونكه بِالذّات سَويليرلر) هر شيدن زياده كندى كندينى سَوهرلر. هم حُسندر، هم عشقدرلر. حُسن و عشقڭ إتّحادى بو نقطهدندر. جمال مادام كندينى سَور، كندينى آيينهلرده گورمك ايستر. ايشته هيكله قونيلان و صورته طاقيلان سَويملى نعمتلر، گوزل ميوهلر، او جمالِ معنوينڭ (كندى قابليتلرينه گوره) برر لمعهسنى طاشييورلر. او لمعهلرى هم جمال صاحبنه، هم باشقهسنه گوسترييورلر.
عينًا اويله ده: صانعِ حكيم، جنّتى و دنيايى، سماواتى و زمينى، نباتات و حيواناتى، جنّ و إنسى، مَلك و روحانياتى، كلّى و جزئى بتون أشيايى؛ جلوهِٔ أسماسيله أشكالنى تحديد ايدييور، تنظيم ايدييور، برر مقدارِ معيّنه ويرييور. اونڭ ايله بونلره "مقدّر، منظّم، مصوّر" إسملرينى اوقوتديرييور. اويله بر طرزده شكلِ عموميسنڭ حدودينى تعيين ايدر كه، "عليم، حكيم" إسمنى گوسترر.
صوڭره علم و حكمت جدوليله، او حدود ايچنده، او شيئڭ تصويرينه باشلار. اويله بر طرزده كه، صنع و عنايت معنالرينى و "صانع و كريم" إسملرينى گوسترييور.
صوڭره صنعتڭ يدِ بيضاسيله، عنايتڭ فرچهسيله او صورتڭ، (أگر بر تك إنسان و بر تك چيچك ايسه) گوز، قولاق، ياپراق، پوسكول گبى أعضالرينه بر حُسن، بر زينت رنكلرى ويرييور. أگر زمين ايسه؛ معادن، نباتات و حيواناتنه بر حُسن و زينت رنكلرى ويرييور. أگر جنّت ايسه؛ باغلرينه، قصرلرينه، حوريلرينه بر حُسن و زينت رنكلرى ويرييور و هكذا... باشقهلرينى قياس ايت. هم اويله بر طرزده تزيين و تنوير ايدر كه: لطف و كرم معنالرى، اونده او درجه حكم ايدييور كه؛ عادتا او موجودِ مزيَّن، او مصنوعِ منوّر؛ بر لطفِ مجسّم، بر كرمِ متجسّد حكمنه گچر. "لطيف و كريم" إسمنى ذكر ايدر.
صوڭره او لطف و كرمى شو جلوهيه سَوق ايدن، ألبته تودّد و تعرّفدر، يعنى كندينى ذىحياته سَوْديرمك و ذىشعوره بيلديرمك شأنلريدر كه، "لطيف، كريم" إسملرينڭ آرقهلرنده "ودود و معروف" إسملرينى اوقوتويور و مصنوعڭ لسانِ حالندن ايشيديلييور.
صوڭره او مزيَّن موجودى، او گوزل مخلوقى، لذيذ ميوهلر، سَويملى نتيجهلرله سوسلنديروب، زينتدن نعمته، لطفدن رحمته چويرر. "منعم و رحيم" إسمنى اوقوتديرر و ظاهرى پردهلر آرقهسنده، او ايكى إسمڭ جلوهسنى گوسترر.
صوڭره بو رحيم و كريمى، (مستغنئِ على الإطلاق اولان ذاتده) بو جلوهيه سَوق ايدن، ألبته بر ترحّم، تحنّن شأنلريدر كه؛ إسمِ "حنّان و رحمٰن"ى اوقوتديرييور و گوسترييور.
شو ترحّم، تحنّن معنالرينى جلوهيه سَوق ايدن، ألبته بر جمال و كمالِ ذاتيدر كه، تظاهر ايتمك ايستر. "جميل" إسمنى و جميل إسمنده مندرج اولان "ودود و رحيم" إسملرينى اوقوتديرييور. چونكه جمال، بِالذّات سَويلير. ذىجمال و جمال، كندى كندينى سَور. هم حُسندر، هم محبّتدر. كمال دخى، بِالذّات محبوبدر، سببسز اولارق سَويلير. هم مُحِبدر، هم محبوبدر.
مادام نهايتسز درجهِٔ كمالده بر جمال و نهايتسز درجهِٔ جمالده بر كمال؛ نهايت درجهده سَويلير، محبّته و عشقه لايقدر. ألبته آيينهلرده و آيينهلرڭ قابليتلرينه گوره لمعاتنى و جلوهلرينى گورمك و گوسترمكله تظاهر ايتمك ايستر.
ديمك صانعِ ذو الجلالڭ و حكيمِ ذو الجمالڭ و قديرِ ذو الكمالڭ ذاتندهكى جمالِ ذاتى و كمالاتِ ذاتيهسى، ترحّم و تحنّن ايستر و "رحمٰن و حنّان" إسملرينى تجلّىيه سَوق ايدر.
ترحّم و تحنّن ايسه، رحمت و نعمتى گوسترمكله "رحيم و منعم" إسملرينى جلوهيه سَوق ايدر.
رحمت و نعمت ايسه؛ تودّد، تعرّف شأنلرينى إقتضا ايدوب "ودود و معروف" إسملرينى تجلّىيه سَوق ايدر.
مصنوعڭ بر پردهسنده اونلرى گوسترر، تودّد و تعرّف ايسه؛ لطف و كرم معنالرينى تحريك ايدر.
"لطيف و كريم" إسملرينى مصنوعڭ بعض پردهلرنده اوقوتديرييور.
لطف و كرم شأنلرى ايسه، تزيين و تنوير فعللرينى تحريك ايدر. "مزيِّن و منوّر" إسملرينى مصنوعڭ حُسن و نورانيتى لسانيله اوقوتديرر.
و او تزيين و تحسين شأنلرى ايسه، صنع و عنايت معنالرينى إقتضا ايدر. و "صانع و محسن" إسملرينى، او مصنوعڭ گوزل سيماسيله اوقوتديرر.
و او صنع و عنايت ايسه، بر علم و حكمتى إقتضا ايدر. و إسمِ "عليم و حكيم"ى، او مصنوعڭ إنتظاملى، حكمتلى أعضاسيله اوقوتديرر.
او علم و حكمت ايسه تنظيم، تصوير، تشكيل فعللرينى إقتضا ايدييور. "مصوّر و مقدّر" إسملرينى مصنوعڭ هيئتيله، شكليله اوقوتديرر، گوسترر.
ايشته صانعِ ذو الجلال، بتون مصنوعاتنى اويله بر طرزده ياپمش كه؛ أكثريسى، خصوصًا ذىحيات قسمى، چوق أسماءِ إلٰهيهيى اوقوتديرر. گويا هر بر مصنوعنه آيرى آيرى، بربرى اوستنده يگرمى گوملك گيديرمش، يگرمى پردهيه صارمش. هر گوملكده، هر پردهده آيرى آيرى أسماسنى يازمش. مثلا: تمثيلده گوستريلديگى گبى، تك گوزل بر چيچكله، إنسانڭ قسمِ ثانيسندن بر فردِ حَسْنانڭ يالڭز ظاهرى خلقتلرنده، چوق صحيفهلر واردر. باشقه بيوك و كلّى مصنوعاتى، او ايكى جزئى مثاله قياس ايت.
برنجى صحيفه: عمومى شكل و مقدارينى گوسترن هيئتدر كه: "يا مصوّر، يا مقدّر، يا منظّم" إسملرينى ياد ايدر.
ايكنجى صحيفه: صورتلرنده آيرى آيرى أعضالرڭ إنكشافيله حاصل اولان چيچك و إنسانڭ بسيط هيئتيدر كه؛ او صحيفهده "عليم، حكيم" إسملرى گبى چوق إسملر يازيلييور.
اوچنجى صحيفه: او ايكى مخلوقڭ آيرى آيرى أعضالرينه، آيرى آيرى حُسن و زينت ويرمكله، او صحيفهده "صانع و بارئ" إسملرى گبى چوق إسملر يازيلييور.
دردنجى صحيفه: اويله بر زينت و حُسن، او ايكى مصنوعه ويريلييور كه؛ گويا لطف و كرم تجسّم ايتمش، اونلر اولمش. او صحيفه "يا لطيف، يا كريم" گبى چوق إسملرى ياد ايدر، اوقور.
بشنجى صحيفه: او چيچگه لذيذ ميوهلر، او حَسْنايه سَويملى أولادلر، گوزل أخلاقلر طاقمقله؛ او صحيفه "يا ودود، يا رحيم، يا منعم" گبى إسملرى اوقوتديرييور.
آلتنجى صحيفه: او إنعام و إحسان صحيفهسنده، "يا رحمٰن، يا حنّان" گبى إسملر اوقونويور.
يدنجى صحيفه: او نعمتلرده، او نتيجهلرده، اويله لمعاتِ حُسن و جمال گورونويور كه، حقيقى بر شوق و شفقتله يوغرولمش خالص بر شكر و صافى بر محبّته لايق اولور. او صحيفهده "يا جميلِ ذو الكمال، يا كاملِ ذو الجمال" إسملرى يازيلى اوقونويور.
ايشته يالڭز بر گوزل چيچك و حسنا بر إنسان و يالڭز مادّى و ظاهر صورتنده بو قدر أسمايى گوستررسه؛ عجبا عموم چيچكلر و بتون ذىحيات و بيوك و كلّى موجودات، نه درجه علوى و كلّى أسمايى اوقوتويور، قياس ايدهبيليرسڭ.
هم إنسان روح، قلب، عقل جهتيله و حيات و لطائف صحيفهلريله "حىّ، قيّوم و محيى" گبى نه قدر أسماءِ قدسيهِٔ نورانيهيى اوقور و اوقوتديرر، قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته، جنّت بر چيچكدر. حورى طائفهسى دخى بر چيچكدر. روىِ زمين دخى بر چيچكدر. بهار ده بر چيچكدر. سما ده بر چيچكدر؛ ييلديزلر، او چيچگڭ يالديزلى نقشلريدر. گونش ده بر چيچكدر؛ ضياسندهكى يدى رنگى، او چيچگڭ نقشلى بويالريدر. عالم، گوزل و بيوك بر إنساندر؛ ناصلكه إنسان، كوچك بر عالمدر. حوريلر نوعى و روحانيلر جماعتى و مَلك جنسى و جنّ طائفهسى و إنسان نوعى، برر گوزل شخص حكمنده تصوير و تنظيم و ايجاد ايديلمشدر.
هم هر برى كلّيتى ايله؛ هم هر بر فردى، تك باشيله صانعِ ذو الجمالنڭ أسماسنى گوستردكلرى گبى؛ اونڭ جمالنه، كمالنه، رحمتنه و محبّتنه برر آيرى آيرى آيينهلردر. و نهايتسز جمال و كمالنه و رحمت و محبّتنه برر شاهدِ صادقدر. و او جمال و كمالڭ و رحمت و محبّتڭ برر آياتيدر، برر أماراتيدر. ايشته شو نهايتسز أنواعِ كمالات، دائرهِٔ واحديتده و أحديتده حاصلدر. ديمك او دائره خارجنده توهّم اولونان كمالات، كمالات دگلدر.
ايشته حقائقِ أشيانڭ أسماءِ إلٰهيهيه طايانديغنى و إستناد ايتديگنى، بلكه حقيقى حقائق، او أسمانڭ جلوهلرى اولديغنى و هر شيئڭ چوق جهتلرله، چوق ديللرله صانعنى ذكر و تسبيح ايتديگنى آڭلا. وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ نڭ بر معناسنى بيل و سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ دى. و آيتلرڭ آخرلرنده اولان
گبى ذكر و تكرارلرندهكى بر سرّى فهم ايت.
أگر بر چيچكده أسمايى اوقويامييورسهڭ و واضح گورهميورسهڭ؛ جنّته باق، بهاره دقّت ايت، زمينڭ يوزينى تماشا ايت. رحمتڭ شو بيوك چيچكلرى اولان جنّت و بهار و زمينده يازيلان أسمايى واضحًا اوقويهبيليرسڭ، جلوهلرينى و نقشلرينى آڭلار، گورورسڭ.
ايكنجى نقطهنڭ ايكنجى مبحثى
أهلِ ضلالتڭ وكيلى، طوتونهجق و ضلالتنى اوڭا بنا ايدهجك هيچ بر شى بولاماديغى و ملزم قالديغى زمان شويله دييور كه:
"بن، سعادتِ دنيايى و لذّتِ حياتى و ترقّياتِ مدنيتى و كمالِ صنعتى؛ كندمجه، آخرتى دوشونمهمكده و اللّٰهى طانيمهمقده و حبِّ دنياده و حرّيتده و كندينه گوونمكده گورديگم ايچون، إنسانڭ أكثريسنى بو يوله شيطانڭ همّتيله سَوق ايتدم و ايدييورم."
الجواب: بز دخى قرآن نامنه دييورز كه: أى بيچاره إنسان! عقلڭى باشڭه آل! أهلِ ضلالتڭ وكيلنى ديڭلهمه! أگر اونى ديڭلرسهڭ خسارتڭ او قدر بيوك اولور كه، تصوّرندن روح، عقل و قلب ئورپرير. سنڭ اوڭنده ايكى يول وار:
بريسى: أهلِ ضلالتڭ وكيلنڭ گوسترديگى شقاوتلى يولدر.
ديگرى: قرآنِ حكيمڭ تعريف ايتديگى سعادتلى يولدر.
ايشته او ايكى يولڭ پك چوق موازنهلرينى، چوق سوزلرده، خصوصًا كوچك سوزلرده گوردڭ و آڭلادڭ. شيمدى مقام مناسبتيله بيڭده بر موازنهلرينى ينه گور، آڭلا. شويله كه:
شرك و ضلالتڭ و فسق و سفاهتڭ يولى، إنسانى نهايت درجهده سقوط ايتديرييور. حدسز ألملر ايچنده نهايتسز آغير بر يوكى ضعيف و عاجز بلنه يوكلتير. چونكه إنسان، جنابِ حقّى طانيمازسه و اوڭا توكّل ايتمزسه، او وقت إنسان، غايت درجهده عاجز و ضعيف، نهايت درجهده محتاج، فقير، حدسز مصيبتلره معروض، ألملى، كدرلى بر فانى حيوان حكمنده اولوب، بتون سَوْديگى و علاقه پيدا ايتديگى بتون أشيادن متماديًا فراق ألمنى چكه چكه، نهايتده، باقى قالان بتون أحبابنى بر فراقِ أليم ايچنده بيراقوب، قبرڭ ظلماتنه يالڭز اولارق گيدر.
هم مدّتِ حياتنده غايت جزئى بر إختيار و كوچك بر إقتدار و قيصهجق بر حيات و آز بر عمر و سونوك بر فكر ايله نهايتسز ألملر ايله و أمللر ايله فائدهسز چارپيشير و حدسز آرزولرڭ و مقاصدڭ تحصيلنه، ثمرهسز بوش بوشنه چاليشير. هم كندى وجودينى يوكلنهمديگى حالده، قوجه دنيا يوكنى بيچاره بلنه و قفاسنه يوكلهنير. داها جهنّمه گيتمهدن جهنّم عذابنى چكر.
أوت شو أليم ألمى و دهشتلى معنوى عذابى حسّ ايتمهمك ايچون، أهلِ ضلالت إبطالِ حسّ نوعندن غفلت سرخوشلغيله موقّةً حسّ ايتمز. فقط حسّ ايدهجگى زمان يعنى قبره ياقين اولديغى وقت بردن حسّ ايدر. چونكه جنابِ حقّه حقيقى عبد اولمازسه، كندى كندينه مالك ظن ايدهجك. حالبوكه او جزئى إختيار، او كوچك إقتدارى ايله شو فورطنهلى دنياده وجودينى إداره ايدهمييور. حياتنه مضر ميقروبدن طوت، تا زلزلهيه قدر بيڭلر طائفه دشمنلرى، حياتنه قارشى تهاجم وضعيتنده گورور. أليم بر قورقو دهشتى ايچنده هر وقت كندينه مدهش گورونن قبر قپوسنه باقييور.
هم بو وضعيتده ايكن إنسانيت إعتباريله نوعِ إنسانى ايله و دنيا ايله علاقهدار اولديغى حالده، دنيايى و إنسانى حكيم، عليم، قدير، رحيم، كريم بر ذاتڭ تصرّفنده تصوّر ايتمديگى و اونلرى تصادف و طبيعته حواله ايتديگى ايچون، دنيانڭ أهوالى و إنسانڭ أحوالى اونى دائما إزعاج ايدر. كندى ألميله برابر إنسانلرڭ ألمنى ده چكر. دنيانڭ زلزلهسى، طاعونى، طوفانى، قحط و غلاسى، فنا و زوالى، اوڭا غايت مُزعج و قراڭلقلى برر مصيبت صورتنده اونى تعذيب ايدر.
هم شو حالدهكى إنسان، مرحمت و شفقته لايق دگلدر. چونكه كندى كندينه بو دهشتلى وضعيتى ويرييور. سكزنجى سوزده قويويه گيرمش ايكى قارداشڭ موازنهِٔ حالنده دينلديگى گبى؛ ناصل بر آدم، گوزل بر باغچهده، گوزل بر ضيافتده، گوزل أحبابلر ايچنده، نزاهتلى، طاتلى، ناموسلى، خوش، مشروع بر لذّت و أگلنجهيه قناعت ايتمهيوب، غيرِ مشروع و ملوّث بر لذّت ايچون چركين و نجس بر شرابى ايچسه، سرخوش اولوب كندينى قيش اورتهسنده، پيس بر يرده و حتّى جاناوارلر ايچنده تخيّل ايتسه، تيترهيوب باغيروب چاغيرسه ناصل مرحمته لايق دگل. چونكه أهلِ ناموس و مبارك آرقداشلرينى جاناوار تصوّر ايدر، اونلره قارشى حقارت ايدر. هم ضيافتدهكى لذيذ طعاملرى و تميز قابلرى ملوّث، پيس طاشلر تصوّر ايدر، قيرمغه باشلار. هم مجلسده محترم كتابلرى و معنيدار مكتوبلرى معناسز و عادى نقشلر تصوّر ايدر، ييرتهرق آياق آلتنه آتار و هكذا... بويله بر شخص، ناصل مرحمته مستحق دگل، بلكه طوقاده مستحقدر.
اويله ده: سوءِ إختيارندن نشئت ايدن كفر سرخوشلغيله و ضلالت ديوانهلگيله صانعِ حكيمڭ شو مسافرخانهِٔ دنياسنى، تصادف و طبيعت اويونجغى اولديغنى توهّم ايدوب و جلوهِٔ أسماءِ إلٰهيهيى تازهلنديرن مصنوعاتڭ، زمانڭ گچمهسيله وظيفهلرينڭ بيتديگندن عالمِ غيبه گچمهلرينى، عدم ايله إعدام تصوّر ايدهرك و تسبيحات صدالرينى، زوال و فراقِ أبدى واويلاسى اولدقلرينى تخيّل ايتديگندن و مكتوباتِ صمدانيه اولان شو موجودات صحيفهلرينى، معناسز، قارمهقاريشق تصوّر ايتديگندن و عالمِ رحمته يول آچان قبر قپوسنى ظلماتِ عدم آغزى تصوّر ايتديگندن و أجلى، حقيقى أحبابلره وصال دعوتى اولديغى حالده، بتون أحبابلردن فراق نوبتى تصوّر ايتديگندن؛ هم كندينى دهشتلى بر عذابِ أليمده بيراقييور، هم موجوداتى، هم جنابِ حقّڭ أسماسنى، هم مكتوباتنى إنكار و تزييف و تحقير ايتديگندن، مرحمته و شفقته لايق اولماديغى گبى، شدّتلى بر عذابه ده مستحقدر. هيچ بر جهتده مرحمته لايق دگلدر.
ايشته أى بدبخت أهلِ ضلالت و سفاهت! شو دهشتلى سقوطه قارشى و أزيجى مأيوسيته مقابل؛ هانگى تكمّلڭز، هانگى فنونڭز، هانگى كمالڭز، هانگى مدنيتڭز، هانگى ترقّياتڭز قارشى گلهبيلير؟ روحِ بشرڭ أشدِّ إحتياج ايله محتاج اولديغى حقيقى تسلّىيى نرهده بولابيليرسڭز؟
هم گوونديگڭز و بل باغلاديغڭز و آثارِ إلٰهيهيى و إحساناتِ ربّانيهيى اونلره إسناد ايتديگڭز هانگى طبيعتڭز، هانگى أسبابڭز، هانگى شريكڭز، هانگى كشفياتڭز، هانگى ملّتڭز، هانگى باطل معبوديڭز، سزى سزجه إعدامِ أبدى اولان موتڭ ظلماتندن قورتاروب، قبر حدودندن، برزخ حدودندن، محشر حدودندن، صراط كوپريسندن حاكمانه گچيرهبيلير، سعادتِ أبديهيه مظهر ايدهبيلير؟
حالبوكه قبر قپوسنى قپاماديغڭز ايچون، سز قطعى اولارق بو يولڭ يولجيسيسڭز. بويله بر يولجى، اويله بريسنه طايانير كه، بتون بو دائرهِٔ عظيمه و بو گنيش حدودلر، اونڭ تحتِ أمرنده و تصرّفندهدر.
هم دخى، أى بدبخت أهلِ ضلالت و غفلت! "غيرِ مشروع بر محبّتڭ نتيجهسى، مرحمتسز عذاب چكمكدر." قاعدهسى سرّنجه، سز، فطرتڭزدهكى جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه صرف ايديلهجك محبّت و معرفت إستعدادينى و شكر و عبادات جهازاتنى، نفسڭزه و دنيايه غيرِ مشروع بر صورتده صرف ايتديگڭزدن، بِالإستحقاق جزاسنى چكييورسڭز. چونكه جنابِ حقّه عائد محبّتى، نفسڭزه ويرديڭز. محبوبڭز اولان نفسڭزڭ حدسز بلاسنى چكييورسڭز. چونكه حقيقى بر راحتى او محبوبڭزه ويرمييورسڭز. هم اونى، حقيقى محبوب اولان قديرِ مطلقه توكّل ايله تسليم ايتمييورسڭز، دائما ألم چكييورسڭز.
هم جنابِ حقّڭ أسماء و صفاتنه عائد محبّتى، دنيايه ويرديڭز و آثارِ صنعتنى، عالمڭ أسبابنه تقسيم ايتديڭز؛ بلاسنى چكييورسڭز. چونكه او حدسز محبوبلريڭزڭ بر قسمى سزه اللّٰهه ايصمارلادق ديمهيوب، سزه آرقهسنى چويروب، بيراقوب گيدييور. بر قسمى سزى هيچ طانيمايور، طانيسه ده سزى سومييور. سوسه ده سزه بر فائده ويرمييور. دائما حدسز فراقلردن و اميدسز دونمهمك اوزره زواللردن عذاب چكييورسڭز.
ايشته أهلِ ضلالتڭ سعادتِ حياتيه و تكمّلاتِ إنسانيه و محاسنِ مدنيت و لذّتِ حرّيت ديدكلرى شيلرڭ ايچ يوزلرى و ماهيتلرى بودر. سفاهت و سرخوشلق بر پردهدر، موقّةً حسّ ايتديرمز. "توه اونلرڭ عقلنه!" دى...
امّا قرآنڭ جادّهِٔ نورانيهسى ايسه: بتون أهلِ ضلالتڭ چكديگى يارهلرى، حقائقِ ايمانيه ايله تداوى ايدر. بتون أوّلكى يولدهكى ظلماتى طاغيتير. بتون ضلالت و هلاكت قپولرينى قپاتير. شويله كه:
إنسانڭ ضعف و عجزينى و فقر و إحتياجنى، بر قديرِ رحيمه توكّل ايله تداوى ايدر. حيات و وجودڭ يوكنى، اونڭ قدرتنه، رحمتنه تسليم ايدوب؛ كندينه يوكلهمهيوب بلكه كنديسى او حياتنه و نفسنه بينر حكمنده بر راحت مقام بولور. كنديسنڭ "ناطق بر حيوان" دگل، بلكه حقيقى بر إنسان و مقبول بر مسافرِ رحمٰن اولديغنى بيلديرر. دنيايى، بر مسافرخانهِٔ رحمٰن اولديغنى گوسترمكله و دنيادهكى موجودات ايسه، أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهلرى اولدقلرينى و مصنوعاتى ايسه، هر وقت تازهلهنن مكتوباتِ صمدانيه اولدقلرينى بيلديرمكله، إنسانڭ فناءِ دنيادن و زوالِ أشيادن و حبِّ فانياتدن گلن يارهلرينى گوزلجه تداوى ايدر و أوهامڭ ظلماتندن قورتارير.
هم موت و أجلى، عالمِ برزخه گيدن و عالمِ بقاده اولان أحبابلره وصال و ملاقات مقدّمهسى اولارق گوسترر. أهلِ ضلالتڭ نظرنده بتون أحبابندن بر فراقِ أبدى تلقّى ايتديگى ئولوم يارهلرينى بويلهجه تداوى ايدر. و او فراق، عينِ لقاء اولديغنى إثبات ايدر.
هم قبرڭ عالمِ رحمته و دارِ سعادته و باغستانِ جنانه و نورستانِ رحمانه آچيلان بر قپو اولديغنى إثبات ايتمكله، بشرڭ أڭ مدهش قورقوسنى إزاله ايدوب، أڭ أليم و قساوتلى و صيقنتيلى اولان برزخ سياحتنى، أڭ لذيذ و انسيتلى و فرحلى بر سياحت اولديغنى گوسترر. قبر ايله أژدرها آغزينى قپاتير، گوزل بر باغچهيه قپو آچار. يعنى قبر أژدرها آغزى اولماديغنى، بلكه باغستانِ رحمته آچيلان بر قپو اولديغنى گوسترر.
هم مؤمنه دير: "إختيارڭ جزئى ايسه؛ كندى مالكڭڭ إرادهِٔ كلّيهسنه ايشڭى بيراق. إقتدارڭ كوچك ايسه، قديرِ مطلقڭ قدرتنه إعتماد ايت. حياتڭ آز ايسه، حياتِ باقيهيى دوشون. عمرڭ قيصه ايسه؛ أبدى بر عمرڭ وار، مراق ايتمه. فكرڭ سونوك ايسه؛ قرآنڭ گونشى آلتنه گير، ايمانڭ نوريله باق كه: ييلديز بوجگى اولان فكرڭ يرينه هر بر آيتِ قرآن، برر ييلديز مِثللو سڭا ايشيق ويرر. هم حدسز أمللرڭ، ألملرڭ وارسه، نهايتسز بر ثواب و حدسز بر رحمت سنى بكلهيور. هم حدسز آرزولرڭ، مقاصدڭ وارسه، اونلرى دوشونوب مضطرب اولمه. اونلر بو دنيايه صيغيشماز. اونلرڭ يرلرى باشقه دياردر و اونلرى ويرن ده باشقهدر."
هم دير: "أى إنسان! سن كنديڭه مالك دگلسڭ. سن، قدرتى نهايتسز بر قدير، رحمتى حدسز بر رحيمِ ذاتِ ذو الجلالڭ مملوكيسڭ. اويله ايسه سن، كندى حياتڭى كنديڭه يوكلهيوب زحمت چكمه؛ چونكه حياتى ويرن اودر، إداره ايدن ده اودر. هم دنيا صاحبسز دگل كه، سن كندى قفاڭه دنيا يوكنى يوكلتديرهرك أهوالنى دوشونوب مراق ايتمه؛ چونكه اونڭ صاحبى حكيمدر، عليمدر. سن ده مسافرسڭ؛ فضولى اولارق قاريشمه، قاريشديرمه.
هم إنسانلر، حيوانلر گبى موجودات، باشى بوش دگللر؛ بلكه وظيفهدار مأموردرلر. بر حكيمِ رحيمڭ نظرندهدرلر. اونلرڭ آلام و مشقّتلرينى دوشونوب، روحڭه ألم چكديرمه. و اونلرڭ خالقِ رحيمنڭ رحمتندن داها ايلرى شفقتڭى سورمه. هم سڭا دشمنلق وضعيتنى آلان ميقروبدن تا طاعون و طوفان و قحط و زلزلهيه قدر بتون أشيانڭ ديزگينلرى، او رحيمِ حكيمڭ ألندهدرلر. او حكيمدر، عبث ايش ياپماز. رحيمدر، رحيميتى چوقدر. ياپديغى هر ايشنده بر نوع لطف وار."
هم دير: "شو عالم چندان فانيدر، فقط أبدى بر عالمڭ لوازماتنى يتيشديرييور. چندان زائلدر، گچيجيدر؛ فقط باقى ميوهلر ويرييور، باقى بر ذاتڭ باقى أسماسنڭ جلوهلرينى گوسترييور. و چندان لذّتلرى آز، ألملرى چوقدر؛ فقط رحمٰنِ رحيمڭ إلتفاتاتى، زوالسز حقيقى لذّتلردر. ألملر ايسه ثواب جهتيله معنوى لذّت يتيشديرييور. مادام مشروع دائره؛ روح و قلب و نفسڭ بتون لذّتلرينه، صفالرينه، كيفلرينه كافيدر. غيرِ مشروع دائرهيه گيرمه. چونكه او دائرهدهكى بر لذّتڭ بعضًا بيڭ ألمى وار. هم حقيقى و دائمى لذّت اولان إلتفاتاتِ رحمانيهيى غائب ايتمگه سببدر."
هم ضلالتڭ يولنده سابقًا بيان ايديلديگى گبى أسفلِ سافلينه إنسانى اويله بر سقوط ايتديرييور كه؛ هيچ بر مدنيت، هيچ بر فلسفه اوڭا چاره بولامادقلرى و او درين ظلمات قويوسندن هيچ بر ترقّياتِ بشريه، هيچ بر كمالاتِ فنّيه إنسانى چيقاراماديغى حالده، قرآنِ حكيم ايمان و عملِ صالح ايله او أسفلِ سافلينه سقوطدن إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير و دلائلِ قطعيه ايله چيقارماسنى إثبات ايدييور و او درين قويويى ترقّياتِ معنويهنڭ باصامقلرى ايله و تكمّلاتِ روحيهنڭ جهازاتيله طولديرييور.
هم بشرڭ اوزون و فورطنهلى و دغدغهلى اولان أبد طرفندهكى يولجيلغنى غايت درجهده تسهيل ايدر و قولايلاشديرر. بيڭ، بلكه أللى بيڭ سنهلك مسافهيى بر گونده كسديرهجك وسائطى گوسترر.
هم سلطانِ أزل و أبد اولان ذاتِ ذو الجلالى طانتديرمقله، إنسانى اوڭا بر مأمور عبد و بر وظيفهدار مسافر وضعيتنى ويرر. هم دنيا مسافرخانهسنده، هم برزخى و اُخروى منزللرده كمالِ راحتله سياحتنى تأمين ايدر. ناصلكه بر پادشاهڭ مستقيم بر مأمورى، اونڭ دائرهِٔ مملكتنده، هم هر ولايتڭ حدودلرندن سهولتله و طيّاره، گمى، شمندوفر گبى سرعتلى واسطهِٔ سياحتله گزر، گچر. اويله ده: سلطانِ أزلىيه ايمان ايله إنتساب ايدن و عملِ صالح ايله إطاعت ايدن بر إنسان، شو مسافرخانهِٔ دنيا منزللرندن و عالمِ برزخ و عالمِ محشر دائرهلرندن و هكذا قبردن صوڭرهكى بتون عالملرڭ گنيش حدودلرندن برق و براق سرعتنده گچر. تا سعادتِ أبديهيى بولور. و شو حقيقتى قطعى إثبات ايدر و أصفيا و أوليايه گوسترر.
هم ده قرآنڭ حقيقتى دير كه: "أى مؤمن! سندهكى نهايتسز محبّت قابليتنى، چركين و نقصان و شرور و سڭا مضر اولان نفسِ أمّارهڭه ويرمه. اونى محبوب و اونڭ هواسنى كنديڭه معبود إتّخاذ ايتمه. بلكه سندهكى او نهايتسز محبّت قابليتنى، نهايتسز بر محبّته لايق، هم نهايتسز سڭا إحسان ايدهبيلن، هم إستقبالده سنى نهايتسز مسعود ايدن، هم بتون علاقهدار اولديغڭ و اونلرڭ سعادتلريله مسعود اولديغڭ بتون ذاتلرى، إحساناتيله مسعود ايدن، هم نهايتسز كمالاتى بولونان و نهايتسز درجهده قدسى، علوى، منزّه، قصورسز، نقصانسز، زوالسز جمال صاحبى اولان و بتون أسماسى، نهايت درجهده گوزل اولان و هر إسمنده پك چوق أنوارِ حُسن و جمال بولونان و جنّت بتون گوزللكلريله و نعمتلريله، اونڭ جمالِ رحمتنى و رحمتِ جمالنى گوسترن و سَويملى و سَويلن بتون كائناتدهكى بتون حُسن و جمال و محاسن و كمالات، اونڭ جمالنه و كمالنه إشارت ايدن و دلالت ايدن و أماره اولان بر ذاتى، محبوب و معبود إتّخاذ ايت..."
هم دير: "أى إنسان! اونڭ أسماء و صفاتنه عائد إستعدادِ محبّتڭى، سائر بقاسز موجوداته ويرمه؛ فائدهسز مخلوقاته طاغيتمه. چونكه آثار و مخلوقات فانيدرلر. فقط او آثارده و او مصنوعاتده نقشلرى، جلوهلرى گورونن أسماءِ حسنى باقيدرلر، دائميدرلر. و أسماء و صفاتڭ هر بريسنده بيڭلر مراتبِ إحسان و جمال و بيڭلر طبقاتِ كمال و محبّت وار. سن يالڭز رحمٰن إسمنه باق كه: جنّت بر جلوهسى و سعادتِ أبديه بر لمعهسى و دنيادهكى بتون رزق و نعمت، بر قطرهسيدر."
ايشته شو موازنه، أهلِ ضلالتله أهلِ ايمانڭ حيات و وظيفه جهتندهكى ماهيتلرينه إشارت ايدن
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ
ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ
اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
هم نتيجه و عاقبتلرينه إشارت ايدن
فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَٓاءُ وَ الْاَرْضُ
اولان آيته دقّت ايت. نه قدر علوى، معجزانه، بيان ايتديگمز موازنهيى إفاده ايدرلر.
برنجى آيت، اون برنجى سوزده تفصيلًا او آيتڭ إعجازكارانه و ايجازكارانه إفاده ايتديگى حقيقتى، او سوزده بيان ايديلديگندن، اونى اورايه حواله ايدرز.
ايكنجى آيت ايسه، يالڭز بر كوچك إشارتله گوسترهجگز كه، نه قدر علوى بر حقيقتى إفاده ايدييور. شويله كه:
شو آيت، مفهومِ موافق ايله شويله فرمان ايدييور: "أهلِ ضلالتڭ ئولمهسيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلامييورلر." و مفهومِ مخالف ايله دلالت ايدييور كه: "أهلِ ايمانڭ دنيادن گيتمهسيله، سماوات و زمين، اونلرڭ اوستنده آغلايور." يعنى: أهلِ ضلالت، مادام سماوات و أرضڭ وظيفهلرينى إنكار ايدييور. معنالرينى بيلمهيور. اونلرڭ قيمتلرينى إسقاط ايدييور. صانعلرينى طانيمايور. اونلره قارشى بر حقارت، بر عداوت ايتديگندن ألبته سماوات و زمين، اونلره آغلامق دگل، بلكه اونلره نفرين ايدر، اونلرڭ گبرمهسيله ممنون اولورلر.
و مفهومِ مخالف ايله دير: "سماوات و أرض، أهلِ ايمانڭ ئولمهسيله آغلارلر." زيرا أهلِ ايمان ايسه (چونكه) سماوات و أرضڭ وظيفهلرينى بيلير. حقيقى حقيقتلرينى تصديق ايدييور. و اونلرڭ إفاده ايتدكلرى معنالرى ايمان ايله آڭلايور. "نه قدر گوزل ياپيلمشلر، نه قدر گوزل خدمت ايدييورلر." دييور. و اونلره لايق قيمتى ويرييور و إحترام ايدييور. جنابِ حق حسابنه اونلره و اونلر آيينه اولدقلرى أسمايه محبّت ايدييور. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، سماوات و زمين، آغلار گبى أهلِ ايمانڭ زوالنه محزون اولويورلر.
مهمّ بر سؤال
دييورسڭز كه: "محبّت، إختيارى دگل. هم إحتياجِ فطرىيه بناءً، لذيذ طعاملرى و ميوهلرى سَوهرم. پدر و والده و أولادلريمى سَوهرم. رفيقهِٔ حياتمى سَوهرم. دوست و أحبابلريمى سَوهرم. أنبيا و أوليايى سَوهرم. حياتمى، گنجلگمى سَوهرم. بهارى و گوزل شيلرى و دنيايى سَوهرم. ناصل بونلرى سوميهجگم؟ ناصل بتون بو محبّتلرى، جنابِ حقّڭ ذات و صفات و أسماسنه ويرهبيليرم؟ بو نه ديمكدر؟
الجواب: "درت نكته"يى ديڭله.
برنجى نكته
محبّت، چندان إختيارى دگل. فقط إختيار ايله، محبّتڭ يوزى، بر محبوبدن ديگر بر محبوبه دونهبيلير. مثلا: بر محبوبڭ چركينلگنى گوسترمكله وياخود أصل لايقِ محبّت اولان ديگر بر محبوبه پرده ويا آيينه اولديغنى گوسترمكله، محبّتڭ يوزى، مجازى محبوبدن حقيقى محبوبه چوريلهبيلير.
ايكنجى نكته
تعداد ايتديگڭ سَوْدكلريڭى، سومه ديمييورز. بلكه اونلرى جنابِ حقّڭ حسابنه و اونڭ محبّتى نامنه سهو، ديرز.
مثلا: لذيذ طعاملرى، گوزل ميوهلرى، جنابِ حقّڭ إحسانى و او رحمٰنِ رحيمڭ إنعامى جهتنده سومك، "رحمٰن" و "منعم" إسملرينى سومكدر، هم معنوى بر شكردر. شو محبّت، يالڭز نفس حسابنه اولماديغنى و رحمٰن نامنه اولديغنى گوسترن؛ مشروع دائرهسنده قناعتكارانه قزانمق و متفكّرانه، متشكّرانه يمكدر.
هم پدر و والدهيى شفقت ايله تجهيز ايدن و سنى اونلرڭ مرحمتلى أللريله تربيه ايتديرن حكمت و رحمت حسابنه اونلره حرمت و محبّت، جنابِ حقّڭ محبّتنه عائددر. او محبّت و حرمت، شفقت ِللّٰه ايچون اولديغنه علامتى شودر كه: اونلر إختيار اولدقلرى و سڭا هيچ بر فائدهلرى قالماديغى و سنى زحمت و مشقّته آتدقلرى زمان، داها زياده محبّت و مرحمت و شفقت ايتمكدر. اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَٓا اُفٍّ آيتى بش مرتبه حرمت و شفقته أولادى دعوت ايتمهسى؛ قرآنڭ نظرنده والديْنڭ حقوقلرى نه قدر أهمّيتلى و عقوقلرى نه درجه چركين اولديغنى گوسترر. مادام پدر؛ كيمسهيى دگل، يالڭز ولدينڭ كندندن داها زياده ايى اولماسنى ايستر. اوڭا مقابل ولد دخى، پدره قارشى حق دعوا ايدهمز. ديمك والديْن و ولد اورتهسنده فطرةً سببِ مناقشه يوق. زيرا مناقشه، يا غبطه و حسددن گلير. پدرده اوغلنه قارشى او يوق. ويا مناقشه، حقسزلقدن گلير. ولدڭ حقّى يوقدر كه، پدرينه قارشى حق دعوا ايتسين. پدرينى حقسز گورسه ده، اوڭا عصيان ايدهمز. ديمك پدرينه عصيان ايدن و اونى رنجيده ايدن، إنسان بوزماسى بر جاناواردر.
و أولادلريڭى، او ذاتِ رحيمِ كريمڭ هديهلرى اولديغى ايچون كمالِ شفقت و مرحمت ايله اونلرى سومك و محافظه ايتمك، ينه حقّه عائددر. و او محبّت ايسه، جنابِ حقّڭ حسابنه اولديغنى گوسترن علامت ايسه: وفاتلرنده صبر ايله شكردر، مأيوسانه فرياد ايتمهمكدر. "خالقمڭ بنم نظارتمه ويرديگى سَويملى بر مخلوقى ايدى، بر مملوكى ايدى، شيمدى حكمتى إقتضا ايتدى، بندن آلدى، داها ايى بر يره گوتوردى. بنم او مملوكده بر ظاهرى حصّهم وارسه، حقيقى بيڭ حصّه اونڭ خالقنه عائددر. "اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ" دييوب تسليم اولمقدر.
هم دوست و أحباب ايسه: أگر اونلر ايمان و عملِ صالح سببيله جنابِ حقّڭ دوستلرى ايسهلر، "اَلْحُبُّ فِى اللّٰهِ" سرّنجه او محبّت دخى، حقّه عائددر.
هم رفيقهِٔ حياتڭى، رحمتِ إلٰهيهنڭ مونس، لطيف بر هديهسى اولديغى جهتيله سهو و محبّت ايت. فقط چابوق بوزولان حسنِ صورتنه محبّتڭى باغلامه. بلكه قادينڭ أڭ جاذبهدار، أڭ طاتلى گوزللگى، قادينلغه مخصوص بر لطافت و نزاكت ايچندهكى حسنِ سيرتيدر. و أڭ قيمتدار و أڭ شيرين جمالى ايسه؛ علوى، جدّى، صميمى، نورانى شفقتيدر. شو جمالِ شفقت و حسنِ سيرت، آخر حياته قدر دوام ايدر، زيادهلشير. و او ضعيفه، لطيفه مخلوقڭ حقوقِ حرمتى، او محبّتله محافظه ايديلير. يوقسه حسنِ صورتڭ زواليله، أڭ محتاج اولديغى بر زمانده بيچاره حقّنى غائب ايدر.
هم أنبياء و أوليايى سومك، جنابِ حقّڭ مقبول عبادى اولمق جهتيله، جنابِ حقّڭ نامنه و حسابنهدر و او نقطهِٔ نظردن اوڭا عائددر.
هم حياتى، جنابِ حقّڭ إنسانه و سڭا ويرديگى أڭ قيمتدار و حياتِ باقيهيى قزانديرهجق بر سرمايه و بر دفينه و باقى كمالاتڭ جهازاتنى جامع بر خزينه جهتيله اونى سومك، محافظه ايتمك، جنابِ حقّڭ خدمتنده إستخدام ايتمك، ينه او محبّت بر جهتده معبوده عائددر.
هم گنجلگڭ لطافتنى، گوزللگنى؛ جنابِ حقّڭ لطيف، شيرين، گوزل بر نعمتى نقطهِٔ نظرندن إستحسان ايتمك، سومك، حسنِ إستعمال ايتمك، شاكرانه بر نوع محبّتِ مشروعهدر.
هم بهارى؛ جنابِ حقّڭ نورانى أسمالرينڭ أڭ لطيف، گوزل نقشلرينڭ صحيفهسى و صانعِ حكيمڭ آنتيقه صنعتنڭ أڭ مزيَّن و شعشعهلى بر مشهرِ صنعتى اولديغى جهتيله متفكّرانه سومك، جنابِ حقّڭ أسماسنى سومكدر.
هم دنيايى؛ آخرتڭ مزرعهسى و أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهسى و جنابِ حقّڭ مكتوباتى و موقّت بر مسافرخانهسى جهتنده سومك، (نفسِ أمّاره قاريشمهمق شرطيله) جنابِ حقّه عائد اولور.
الحاصل: دنيايى و اوندهكى مخلوقاتى معناىِ حرفيله سهو. معناىِ إسميله سومه. "نه قدر گوزل ياپيلمش" دى. "نه قدر گوزلدر" ديمه. و قلبڭ باطننه، باشقه محبّتلرڭ گيرمهسنه ميدان ويرمه. چونكه باطنِ قلب، آيينهِٔ صمددر و اوڭا مخصوصدر. اَللّٰهُمَّ ارْزُقْنَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ دى.
ايشته بتون تعداد ايتديگمز محبّتلر، أگر بو صورتله اولسه، هم ألمسز بر لذّت ويرر، هم بر جهتده زوالسز بر وصالدر. هم محبّتِ إلٰهيهيى زيادهلشديرر. هم مشروع بر محبّتدر. هم عينِ لذّت بر شكردر. هم عينِ محبّت بر فكردر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهِ عالى، ﴿حاشيه[9]﴾ سڭا بر ألمايى إحسان ايتسه، او ألمايه ايكى محبّت و اونده ايكى لذّت وار:
برى؛ ألما، ألما اولديغى ايچون سَويلير و ألمايه مخصوص و ألما قدر بر لذّت وار. شو محبّت پادشاهه عائد دگل. بلكه حضورنده او ألمايى آغزينه آتوب يين آدم، پادشاهى دگل، ألمايى سَور و نفسنه محبّت ايدر. بعضًا اولور كه؛ پادشاه او نفسپرورانه اولان محبّتى بگنمز، اوندن نفرت ايدر. هم ألما لذّتى دخى جزئيدر. هم زوال بولور؛ ألمايى يديكدن صوڭره او لذّت دخى گيدر، بر تأسّف قالير.
ايكنجى محبّت ايسه: ألما ايچندهكى ألما ايله گوستريلن إلتفاتاتِ شاهانهدر. گويا او ألما، إلتفاتِ شاهانهنڭ نمونهسى و مجسّميدر دييه باشنه قويان آدم، پادشاهى سَوْديگنى إظهار ايدر. هم إلتفاتڭ غلافى اولان او ميوهده اويله بر لذّت وار كه، بيڭ ألما لذّتنڭ فوقندهدر. ايشته شو لذّت عينِ شكراندر. شو محبّت، پادشاهه قارشى حرمتلى بر محبّتدر.
عينًا اونڭ گبى بتون نعمتلره و ميوهلره، ذاتلرى ايچون محبّت ايديلسه، يالڭز مادّى لذّتلريله غافلانه تلذّذ ايتسه، او محبّت نفسانيدر. او لذّتلر ده گچيجى و ألمليدر. أگر جنابِ حقّڭ إلتفاتاتِ رحمتى و إحساناتنڭ ميوهلرى جهتيله سوسه و او إحسان و إلتفاتاتڭ درجهِٔ لطفلرينى تقدير ايتمك صورتنده كمالِ إشتها ايله لذّت آلسه؛ هم معنوى بر شكر، هم ألمسز بر لذّتدر...
اوچنجى نكته
جنابِ حقّڭ أسماسنه قارشى اولان محبّتڭ طبقاتى وار: سابقًا بيان ايتديگمز گبى؛ بعضًا آثاره محبّت صورتيله أسمايى سَور. بعضًا أسمايى، كمالاتِ إلٰهيهنڭ عنوانلرى اولديغى جهتله سَور. بعضًا إنسان، جامعيتِ ماهيت جهتيله حدسز إحتياجات نقطهسنده أسمايه محتاج و مشتاق اولور و او إحتياجله سَور.
مثلا: سن بتون شفقت ايتديگڭ أقربا و فقرا و ضعيف و محتاج مخلوقاته قارشى، عاجزانه إستمداد إحتياجنى حسّ ايتديگڭ حالده؛ برى چيقسه، ايستديگڭ گبى اونلره اييلك ايتسه، او ذاتڭ إنعام ايديجى عنوانى و كريم إسمى نه قدر سنڭ خوشڭه گيدر، نه قدر او ذاتى، او عنوان ايله سَوهرسڭ. اويله ده: يالڭز جنابِ حقّڭ رحمٰن و رحيم إسملرينى دوشون كه: سن سَوْديگڭ و شفقت ايتديگڭ بتون مؤمن آبا و أجداديڭى و أقربا و أحبابڭى دنياده نعمتلرڭ أنواعيله و جنّتده أنواعِ لذائذ ايله و سعادتِ أبديهده اونلرى سڭا گوستروب و كندينى اونلره گوسترمهسيله مسعود ايتديگى جهتده او "رحمٰن" إسمى و "رحيم" عنوانى، نه قدر سَويلمگه لايقدرلر و نه درجه او ايكى إسمه روحِ بشر محتاج اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. و نه درجه، اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى رَحْمَانِيَّتِهٖ وَ عَلٰى رَحٖيمِيَّتِهٖ يرندهدر آڭلارسڭ.
هم علاقهدار اولديغڭ و پريشانيتلرندن متأثّر اولديغڭ؛ سنڭ بر نوع خانهڭ و ايچندهكى موجودات، سنڭ او خانهڭڭ انسيتلى لوازماتى و سَويملى مزيّناتى حكمنده اولان دنيايى و ايچندهكى مخلوقاتى كمالِ حكمت ايله تنظيم و تدبير و تربيه ايدن ذاتڭ "حكيم" إسمنه و "مربّى" عنواننه سنڭ روحڭ نه قدر محتاج، نه قدر مشتاق اولديغنى دقّت ايتسهڭ آڭلارسڭ.
هم بتون علاقهدار اولديغڭ و زواللريله متألّم اولديغڭ إنسانلرى، موتلرى هنگامنده عدم ظلماتندن قورتاروب شو دنيادن داها گوزل بر يرده يرلشديرن بر ذاتڭ "وارث، باعث" إسملرينه، "باقى، كريم، محيى و محسن" عنوانلرينه نه قدر روحڭ محتاج اولديغنى دقّت ايتسهڭ آڭلارسڭ.
ايشته إنسانڭ ماهيتى علويه، فطرتى جامعه اولديغندن؛ بيڭلر أنواعِ حاجات ايله بيڭبر أسماءِ إلٰهيهيه، هر بر إسمڭ چوق مرتبهلرينه فطرةً محتاجدر. مضاعف إحتياج، إشتياقدر. مضاعف إشتياق، محبّتدر. مضاعف محبّت دخى عشقدر. روحڭ تكمّلاتنه گوره مراتبِ محبّت، مراتبِ أسمايه گوره إنكشاف ايدر. بتون أسمايه محبّت دخى (چونكه او أسماء ذاتِ ذو الجلالڭ عنوانلرى و جلوهلرى اولديغندن) محبّتِ ذاتيهيه دونر.
شيمدى يالڭز نمونه اولارق بيڭبر أسمادن يالڭز "عدل" و "حكم" و "حق" و "رحيم" إسملرينڭ بيڭبر مرتبهلرندن بر مرتبهيى بيان ايدهجگز. شويله كه:
حكمت و عدل ايچندهكى "رحمٰن الرحيم" و "حق" إسمنى أعظمى بر دائرهده گورمك ايسترسهڭ، شو تمثيله باق: ناصلكه بر اوردوده درت يوز مختلف طائفهلر بولونديغنى فرض ايدييورز كه؛ هر بر طائفه بگنديگى ألبسهلرى آيرى، خوشنه گيتديگى أرزاقى آيرى، راحتله إستعمال ايدهجگى سلاحلرى آيرى و مزاجنه دوا اولاجق علاجلرى آيرى اولدقلرى حالده؛ بتون او درت يوز طائفه، آيرى آيرى طاقم، بولوك تفريق ايديلميهرك، بلكه بربرينه قاريشق اولديغى حالده اونلرى كمالِ شفقت و مرحمتندن و خارق العاده إقتدارندن و معجزانه علم و إحاطهسندن و فوق العاده عدالت و حكمتندن، مِثلسز بر تك پادشاه اونلرڭ هيچ برينى شاشيرميهرق، هيچ برينى اونوتميهرق، بتون آيرى آيرى اونلره لايق ألبسه، أرزاق، علاج و سلاحلرينى معينسز اولارق بِالذّات كنديسى ويرسه، او ذات عجبا نه قدر مقتدر، مشفق، عادل، كريم بر پادشاه اولديغنى آڭلارسڭ. چونكه بر طابورده اون ملّتدن أفراد بولونسه، اونلرى آيرى آيرى گيديرمك و تجهيز ايتمك چوق مشكل اولديغندن، بِالمجبوريه نه جنسدن اولورسه اولسون، بر طرزده تجهيز ايديلير.
ايشته اويله ده: جنابِ حقّڭ عدل و حكمت ايچندهكى إسمِ "حق و رحمٰن الرحيم"ڭ جلوهسنى گورمك ايسترسهڭ، بهار موسمنده زمينڭ يوزنده چاديرلرى قورولمش، محتشم درت يوز بيڭ ملّتدن مركّب نباتات و حيوانات اوردوسنه باق كه؛ بتون او ملّتلر، او طائفهلر، بربرى ايچنده اولدقلرى حالده، هر برينڭ لباسى آيرى، أرزاقى آيرى، سلاحى آيرى، طرزِ حياتى آيرى، تعليماتى آيرى، ترخيصاتى آيرى اولدقلرى حالده و او حاجاتلرينى تدارك ايدهجك إقتدارلرى و او مطالبى ايستيهجك ديللرى اولماديغى حالده، دائرهِٔ حكمت و عدل ايچنده، ميزان و إنتظام ايله "حق" و "رحمٰن"، "رزّاق" و "رحيم"، "كريم" عنوانلرينى سير ايت، گور. ناصل هيچ برينى شاشيرميهرق، اونوتميهرق، إلتباس ايتميهرك تربيه و تدبير و إداره ايدر.
ايشته، بويله حيرت ويريجى محيط بر إنتظام و ميزان ايله ياپيلان بر ايشه، باشقهلرينڭ پارمقلرى قاريشهبيلير مى؟ واحدِ أحد، حكيمِ مطلق، قادرِ كلّ شيدن باشقه، بو صنعته، بو تدبيره، بو ربوبيته، بو تدويره هانگى شى ألنى اوزاتهبيلير؟ هانگى سبب مداخله ايدهبيلير؟
دردنجى نكته
دييورسڭ: بنم طعاملره، نفسمه، رفيقهمه، والديْنمه، أولاديمه، أحبابمه، أوليايه، أنبيايه، گوزل شيلره، بهاره، دنيايه متعلّق آيرى آيرى مختلف محبّتلريمڭ (قرآنڭ أمر ايتديگى طرزده اولسه) نتيجهلرى، فائدهلرى نهدر؟
الجواب: بتون نتيجهلرى بيان ايتمك ايچون بيوك بر كتاب يازمق لازم گلير. شيمديلك يالڭز إجمالًا بر ايكى نتيجهيه إشارت ايديلهجك. أوّلا، دنيادهكى معجّل نتيجهلرى بيان ايديلهجك. صوڭره آخرتده تظاهر ايدن نتيجهلرى ذكر ايديلهجك. شويله كه:
سابقًا بيان ايديلديگى گبى؛ أهلِ غفلت و أهلِ دنيا طرزنده و نفس حسابنه اولان محبّتلرڭ؛ دنياده بلالرى، ألملرى، مشقّتلرى چوقدر. صفالرى، لذّتلرى، راحتلرى آزدر. مثلا: شفقت، عجز يوزندن ألملى بر مصيبت اولور. محبّت، فراق يوزندن بلالى بر حرقت اولور. لذّت، زوال يوزندن زهرلى بر شربت اولور. آخرتده ايسه؛ جنابِ حقّڭ حسابنه اولمادقلرى ايچون، يا فائدهسزدر ويا عذابدر. (أگر حرامه گيرمش ايسه.)
سؤال: أنبياء و أوليايه محبّت، ناصل فائدهسز قالير؟
الجواب: أهلِ تثليثڭ عيسى عليه السلامه و رافضيلرڭ حضرتِ على رضى اللّٰه عنهه محبّتلرى فائدهسز قالديغى گبى.
أگر او محبّتلر، قرآنڭ إرشاد ايتديگى طرزده و جنابِ حقّڭ حسابنه و محبّتِ رحمٰن نامنه اولسهلر، او زمان هم دنياده، هم آخرتده گوزل نتيجهلرى وار.
امّا دنياده ايسه لذيذ طعاملره، گوزل ميوهلره محبّتڭ، ألمسز بر نعمت و عينِ شكر بر لذّتدر.
نفسڭه محبّت ايسه: اوڭا آجيمق، تربيه ايتمك، ضررلى هوساتدن منع ايتمكدر. او وقت نفس سڭا بينمز، سنى هواسنه أسير ايتمز. بلكه سن نفسڭه بينرسڭ. اونى هوايه دگل، هدايه سَوق ايدرسڭ.
رفيقهِٔ حياتڭه محبّتڭ، مادام حسنِ سيرت و معدنِ شفقت و هديهِٔ رحمت اولديغنه بنا ايديلمش. او رفيقهيه صميمى محبّت و مرحمت ايدرسهڭ، او ده سڭا جدّى حرمت و محبّت ايدر. ايكيڭز إختيار اولدقجه او حال زيادهلشير، مسعودانه حياتڭى گچيررسڭ. يوقسه حسنِ صورته محبّت نفسانى اولسه، او محبّت چابوق بوزولور، حسنِ معاشرتى ده بوزار.
پدر و والدهيه قارشى محبّتڭ، جنابِ حق حسابنه اولديغى ايچون هم بر عبادت، هم ده اونلر إختيارلندقجه حرمت و محبّتى زيادهلشديررسڭ. أڭ عالى بر حسّ ايله، أڭ مردانه بر همّت ايله اونلرڭ طولِ عمرينى جدّى آرزو ايدوب بقالرينه دعا ايتمك، تا اونلرڭ يوزندن داها زياده ثواب قزانهيم دييه صميمى حرمتله اونلرڭ ألنى اوپمك، علوى بر لذّتِ روحانى آلمقدر. يوقسه نفسانى، دنيا إعتباريله اولسه، اونلر إختيار اولدقلرى و سڭا بار اولاجق بر وضعيته گيردكلرى زمان؛ أڭ سفلى و أڭ آلچاق بر حسّ ايله وجودلرينى إستثقال ايتمك، سببِ حياتڭ اولان او محترم ذاتلرڭ موتلرينى آرزو ايتمك گبى وحشى، كدرلى، روحانى بر ألمدر.
أولاديڭه محبّت ايسه: جنابِ حقّڭ سنڭ نظارتڭه و تربيهڭه أمانت ايتديگى سَويملى، انسيتلى او مخلوقلره محبّت ايسه؛ سعادتلى بر محبّت، بر نعمتدر. نه مصيبتلريله فضله ألم چكرسڭ، نه ده ئولوملريله مأيوسانه فرياد ايدرسڭ. سابقًا گچديگى گبى؛ اونلرڭ خالقلرى هم حكيم، هم رحيم اولديغندن، اونلر حقّنده او موت بر سعادتدر ديرسڭ. سنڭ حقّڭده ده، اونلرى سڭا ويرن ذاتڭ رحمتنى دوشونورسڭ، فراق ألمندن قورتولورسڭ.
أحبابلره محبّتڭ ايسه: مادام "للّٰه" ايچوندر. او أحبابلرڭ فراقلرى، حتّى ئولوملرى، صحبتڭزه و اخوّتڭزه مانع اولماديغى ايچون، او معنوى محبّت و روحانى إرتباطدن إستفاده ايدرسڭ. و ملاقات لذّتى دائمى اولور. "للّٰه" ايچون اولمازسه، بر گونلك ملاقات لذّتى، يوز گونلك فراق ألمنى نتيجه ويرر. ﴿حاشيه[10]﴾
أنبياء و أوليايه محبّتڭ ايسه: أهلِ غفلته قراڭلقلى بر وحشتگاه گورونن عالمِ برزخ، او نورانيلرڭ وجودلريله تنوّر ايتمش منزلگاهلرى صورتنده سڭا گورونديگى ايچون او عالمه گيتمگه توحّش، تدهّش دگل؛ بلكه بِالعكس تمايل و إشتياق حسّنى ويرر؛ حياتِ دنيويهنڭ لذّتنى قاچيرماز. يوقسه اونلرڭ محبّتى، أهلِ مدنيتڭ مشاهيرِ إنسانيهيه محبّتى نوعندن اولسه؛ او كامل إنسانلرڭ فنا و زواللرينى و ماضى دينلن مزارِ أكبرنده چورومهلرينى دوشونمكله، ألملى حياتنه بر كدر داها علاوه ايدر. يعنى "اويله كامللرى چوروتن بر مزاره، بن ده گيدهجگم" دييه دوشونور؛ مزارستانه أنديشهلى بر نظرله باقار. "آه!" چكر. أوّلكى نظرده ايسه: جسم لباسنى ماضيده بيراقوب، كنديلرى إستقبال صالونى اولان برزخ عالمنده كمالِ راحتله إقامتلرينى دوشونور، مزارستانه انسيتكارانه باقار.
هم گوزل شيلره محبّتڭ، مادام صانعلرى حسابنهدر. "نه گوزل ياپيلمشلر" طرزندهدر. او محبّتڭ بر لذيذ تفكّر اولديغى حالده، حُسنپرست، جمالپرست ذوقڭڭ نظرينى داها يوكسك، داها مقدّس و بيڭلر دفعه داها گوزل جمال مرتبهلرينڭ دفينهلرينه يول آچار، باقديرر. چونكه او گوزل آثاردن أفعالِ إلٰهيهنڭ گوزللگنه إنتقال ايتديرر. اوندن أسمانڭ گوزللگنه، اوندن صفاتڭ گوزللگنه، اوندن ذاتِ ذو الجلالڭ جمالِ بىمثالنه قارشى قلبه يول آچار. ايشته بو محبّت بو صورتده اولسه، هم لذّتليدر، هم عبادتدر و هم تفكّردر.
گنجلگه محبّتڭ ايسه: مادام جنابِ حقّڭ گوزل بر نعمتى جهتنده سومشسڭ؛ ألبته اونى عبادتده صرف ايدرسڭ، سفاهتده بوغديروب ئولديرمزسڭ. اويله ايسه او گنجلكده قزانديغڭ عبادتلر، او فانى گنجلگڭ باقى ميوهلريدر. سن إختيارلندقجه، گنجلگڭ اييلكلرى اولان باقى ميوهلرينى ألده ايتديگڭ حالده، گنجلگڭ ضررلرندن، طاشقينلقلرندن قورتولورسڭ. هم إختيارلقده داها زياده عبادته موفّقيت و مرحمتِ إلٰهيهيه داها زياده لياقت قزانديغڭى دوشونورسڭ. أهلِ غفلت گبى بش اون سنهلك بر گنجلك لذّتنه مقابل، أللى سنهده "أيواه گنجلگم گيتدى" دييه تأسّف ايدوب، گنجلگه آغلاميهجقسڭ. ناصلكه، اويلهلرڭ بريسى ديمش:
لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشٖيبُ
يعنى: كاشكه گنجلگم بر گون دونسه ايدى؛ إختيارلق بنم باشمه نهلر گتيرديگنى شكوا ايدهرك خبر ويرهجكدم."
بهار گبى زينتلى مشهرلره محبّت ايسه: مادام صنعتِ إلٰهيهيى سيران إعتباريلهدر. او بهارڭ گيتمهسيله، تماشا لذّتى زائل اولماز. چونكه بهار يالديزلى بر مكتوب گبى، ويرديگى معنالرى هر وقت تماشا ايدهبيليرسڭ. سنڭ خيالڭ و زمان، ايكيسى ده سينهما شريدلرى گبى سڭا او تماشا لذّتنى إدامه ايتديرمكله برابر او بهارڭ معنالرينى، گوزللكلرينى سڭا تازهلنديررلر. او وقت محبّتڭ أسفلى، ألملى، موقّت اولماز. لذّتلى، صفالى اولور.
دنيايه محبّتڭ ايسه: مادام جنابِ حقّڭ نامنهدر. او وقت دنيانڭ دهشتلى موجوداتى، سڭا انسيتلى بر آرقداش حكمنه گچر. مزرعهِٔ آخرت جهتيله سَوْديگڭ ايچون، هر شيئنده، آخرته فائده ويرهجك بر سرمايه، بر ميوه آلابيليرسڭ. نه مصيبتلرى سڭا دهشت ويرر، نه زوال و فناسى سڭا صيقنتى ويرر. كمالِ راحتله او مسافرخانهده مدّتِ إقامتڭى گچيررسڭ. يوقسه أهلِ غفلت گبى سَورسهڭ، يوز دفعه سڭا سويلهمشز كه: صيقنتيلى، أزيجى، بوغوجى، فنايه محكوم، نتيجهسز بر محبّت ايچنده بوغولور، گيدرسڭ.
ايشته بعض محبوبلرڭ، قرآنڭ إرشاد ايتديگى صورتده اولديغى وقت، هر بريسندن يوزده آنجق بر لطافتنى گوستردك. قرآنڭ گوسترديگى يولده اولمازسه، يوزدن بر مضرّتنه إشارت ايتدك.
شيمدى شو محبوبلرڭ دارِ بقاده، عالمِ آخرتده، قرآنِ حكيمڭ آياتِ بيّناتيله إشارت ايتديگى نتيجهلرى ايشيتمك و آڭلامق ايسترسهڭ، ايشته او چشيد مشروع محبّتلرڭ دارِ آخرتدهكى نتيجهلرينى "بر مقدّمه" و "طوقوز إشارت"له يوزدن بر فائدهسنى إجمالًا گوسترهجگز:
مقدّمه
جنابِ حق جليل الوهيتيله، جميل رحمتيله، كبير ربوبيتيله، كريم رأفتيله، عظيم قدرتيله، لطيف حكمتيله، شو كوچك إنسانڭ وجودينى بو قدر حواس و حسّيات ايله، بو درجه جوارح و جهازات ايله و مختلف أعضا و آلات ايله و متنوّع لطائف و معنويات ايله، تجهيز و تزيين ايتمشدر كه؛ تا، متنوّع و پك چوق آلات ايله، حدسز أنواعِ نعمتنى، أقسامِ إحساناتنى، طبقاتِ رحمتنى، او إنسانه إحساس ايتسين، بيلديرسين، طاتديرسين، طانيتديرسين. هم تا بيڭبر أسماسنڭ حدسز أنواعِ تجلّياتلرينى، إنسانه او آلات ايله بيلديرسين، طارتديرسين، سَوْديرسين. و او إنساندهكى پك كثرتلى آلات و جهازاتڭ هر بريسنڭ آيرى آيرى خدمتى، عبوديتى اولديغى گبى، آيرى آيرى لذّتى، ألمى، وظيفهسى و مكافاتى واردر.
مثلا گوز، صورتلردهكى گوزللكلرى و عالمِ مبصراتده گوزل معجزاتِ قدرتڭ أنواعنى تماشا ايدر. وظيفهسى، نظرِ عبرتله صانعنه شكراندر. نظره مخصوص لذّت و ألم معلومدر، تعريفه حاجت يوق.
مثلا قولاق، صدالرڭ أنواعلرينى، لطيف نغمهلرينى و مسموعات عالمنده جنابِ حقّڭ لطائفِ رحمتنى حسّ ايدر. آيرى بر عبوديت، آيرى بر لذّت، آيرى ده بر مكافاتى وار.
مثلا قوّهِٔ شامّه، قوقولر طائفهسندهكى لطائفِ رحمتى حسّ ايدر. كندينه مخصوص بر وظيفهِٔ شكرانيهسى، بر لذّتى واردر. ألبته مكافاتى دخى واردر.
مثلا ديلدهكى قوّهِٔ ذائقه، بتون مطعوماتڭ أذواقنى آڭلامقله غايت متنوّع بر شكرِ معنوى ايله وظيفه گورور و هكذا...
بتون جهازاتِ إنسانيهنڭ و قلب و عقل و روح گبى بيوك و مهمّ لطائفڭ بويله آيرى آيرى وظيفهلرى، لذّتلرى و ألملرى واردر. ايشته جنابِ حق و حكيمِ مطلق، بو إنسانده إستخدام ايتديگى بو جهازاتڭ ألبته هر بررلرينه لايق اجرتلرينى ويرهجكدر.
او متعدّد أنواعِ محبّتڭ سابقًا بيان ايديلن دنيادهكى معجّل نتيجهلرينى، هركس وجدان ايله حسّ ايدر و بر حدسِ صادق ايله إثبات ايديلير. آخرتدهكى نتيجهلرى ايسه؛ قطعيًا وجودلرى و تحقّقلرى، إجمالًا اوننجى سوزڭ اون ايكى حقيقتِ قاطعهِٔ ساطعهسيله و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آلتى أساسِ باهرهسيله إثبات ايديلديگى گبى، تفصيلًا اَصْدَقُ الْكَلَامِ وَاَبْلَغُ النِّظَامِ كَلَامُ اللّٰهِ الْمَلِكِ الْعَزٖيزِ الْعَلَّامِ اولان قرآنِ حكيمڭ آياتِ بيّناتيله تصريح و تلويح و رمز و إشاراتيله قطعيًا ثابتدر. داها اوزون برهانلرى گتيرمگه لزوم يوق. ذاتًا باشقه سوزلرده و جنّته دائر يگرمى سكزنجى سوزڭ عربى اولان ايكنجى مقامنده و يگرمى طوقوزنجى سوزده چوق برهانلر گچمشدر.
برنجى إشارت
لذيذ طعاملره، خوش ميوهلره شاكرانه محبّتِ مشروعهنڭ اُخروى نتيجهسى، قرآنڭ نصّيله، جنّته لايق بر طرزده لذيذ طعاملرى، گوزل ميوهلريدر. و او طعاملره و او ميوهلره مشتهيانه بر محبّتدر. حتّى دنياده يديگڭ ميوه اوستنده سويلهديگڭ "الحمد ِللّٰه" كلمهسى، جنّت ميوهسى اولارق تجسّم ايتديريلوب سڭا تقديم ايديلير. بوراده ميوه يرسڭ، اوراده "الحمد ِللّٰه" يرسڭ. و نعمتده و طعام ايچنده إنعامِ إلٰهىيى و إلتفاتِ رحمانىيى گورديگڭدن او لذّتلى شكرِ معنوى، جنّتده غايت لذيذ بر طعام صورتنده سڭا ويريلهجگى، حديثڭ نصّيله، قرآنڭ إشاراتيله و حكمت و رحمتڭ إقتضاسيله ثابتدر.
ايكنجى إشارت
دنياده مشروع بر صورتده نفسڭه محبّت، يعنى محاسننه بنا ايديلن محبّت دگل، بلكه نقصانيتلرينى گوروب تكميل ايتمگه بنا ايديلن شفقت ايله اونى تربيه ايتمك و اونى خيره سَوق ايتمك نتيجهسى؛ او نفسه لايق محبوبلرى، جنّتده ويرييور. نفس، مادام دنياده هوا و هوسنى جنابِ حق يولنده حسنِ إستعمال ايتمش. جهازاتنى، طويغولرينى حسنِ صورتله إستخدام ايتمش. كريمِ مطلق، اوڭا دنيادهكى مشروع و عبوديتكارانه محبّتڭ نتيجهسى اولارق جنّتده، جنّتڭ يتمش آيرى آيرى أنواعِ زينت و لطافتنڭ نمونهلرى اولان يتمش مختلف حُلّهيى گيديروب، نفسدهكى بتون حاسّهلرى ممنون ايدهجك، اوقشايهجق يتمش أنواعِ حُسن ايله وجودينى سوسلنديروب؛ هر برى، روحلى كوچك برر جنّت حكمنده اولان حوريلرى، او دارِ بقاده ويرهجگى، پك چوق آيات ايله تصريح و إثبات ايديلمشدر.
هم دنياده گنجلگه محبّت، يعنى عبادتده گنجلك قوّتنى صرف ايتمهنڭ نتيجهسى: دارِ سعادتده أبدى بر گنجلكدر.
اوچنجى إشارت
رفيقهِٔ حياتڭه مشروع دائرهسنده، يعنى لطيف شفقتنه، گوزل خصلتنه، حسنِ سيرتنه بناءً صميمى محبّت ايله، رفيقهِٔ حياتڭى ده ناشزهلكدن، سائر گناهلردن محافظه ايتمهنڭ نتيجهِٔ اُخرويهسى ايسه: رحيمِ مطلق، او رفيقهِٔ حياتى، حوريلردن داها گوزل بر صورتده و داها زينتلى بر طرزده، داها جاذبهدار بر شكلده، اوڭا دارِ سعادتده أبدى بر رفيقهِٔ حياتى و دنيادهكى أسكى ماجرالرى بربرينه متلذّذانه نقل ايتمك و أسكى خاطراتى بربرينه تخطّر ايتديرهجك أنيس، لطيف، أبدى بر آرقداش، بر محبّ و محبوب اولارق ويريلهجگنى وعد ايتمشدر. ألبته وعد ايتديگى شيئى قطعى ويرهجكدر.
دردنجى إشارت
والديْن و أولاده محبّتِ مشروعهنڭ نتيجهسى: (نصِّ قرآن ايله) جنابِ أرحم الراحمين، اونلرڭ مقاملرى آيرى آيرى ده اولسه ينه او مسعود عائلهيه صافى اولارق لذّتِ صحبتى، جنّته لايق بر حسنِ معاشرت صورتنده، دارِ بقاده أبدى ملاقات ايله إحسان ايدر. و اون بش ياشنه گيرمهدن، يعنى حدِّ بلوغه واصل اولمادن وفات ايدن چوجقلر، وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ ايله تعبير ايديلن جنّت چوجقلرى شكلنده و جنّته لايق بر طرزده غايت سوسلى، سَويملى بر صورتده، اونلرى جنّتده دخى پدر و والدهلرينڭ قوجاقلرينه ويرر. ولدپرورلك حسلرينى ممنون ايدر. أبدى او ذوقى و او لذّتى اونلره ويرر. زيرا چوجقلر سنِّ تكليفه گيرمهدكلرندن؛ أبدى، سَويملى، شيرين چوجق اولارق قالاجقلر. دنيادهكى هر لذّتلى شيئڭ أڭ أعلاسى جنّتده بولونور، يالڭز چوق شيرين اولان ولدپرورلك، يعنى چوجقلرينى سَووب اوقشامق ذوقى (جنّت تناسل يرى اولماديغندن) جنّتده يوقدر ظن ايديليردى. ايشته بو صورتده او دخى واردر. هم أڭ ذوقلى و أڭ شيرين بر طرزده واردر. ايشته قبل البلوغ أولادى وفات ايدنلره مژده...
بشنجى إشارت
دنياده "اَلْحُبُّ فِى اللّٰه" حكمنجه صالح أحبابلره محبّتڭ نتيجهسى: جنّتده اَلْحُبُّ فِى اللّٰهِ ايله تعبير ايديلن، قارشى قارشىيه قورولمش جنّت إسكملهلرنده اوطوروب خوش، شيرين، گوزل، طاتلى بر صورتده، دنيا ماجرالرينى و قديم اولان خاطراتلرينى بربرينه نقل ايدوب أگلنديرمهلرى صورتنده؛ فراقسز، صافى بر محبّت و صحبت صورتنده أحبابلريله گوروشديرهجگى، قرآنڭ نصّيله ثابتدر.
آلتنجى إشارت
أنبياء و أوليايه قرآنڭ تعريف ايتديگى طرزده محبّتڭ نتيجهسى: او أنبياء و أوليانڭ شفاعتلرندن برزخده، حشرده إستفاده ايتمكله برابر؛ غايت علوى و اونلره لايق مقام و فيوضاتدن او محبّت واسطهسيله إستفاضه ايتمكدر. أوت اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ سرّنجه، عادى بر آدم، أڭ يوكسك بر مقامه، محبّت ايتديگى عالى مقام بر ذاتڭ تبعيتيله گيرهبيلير.
يدنجى إشارت
گوزل شيلره و بهاره مشروع محبّتڭ، يعنى "نه قدر گوزل ياپيلمش" نظريله، او آثارڭ آرقهسندهكى أفعالڭ گوزللگنى و إنتظامنى و إنتظامِ أفعال آرقهسندهكى گوزل أسمانڭ جلوهلرينى و او گوزل أسمانڭ آرقهسنده صفاتڭ تجلّياتنى و هكذا سومكلگڭ نتيجهسى ايسه: دارِ بقاده او گوزل گورديگى مصنوعاتدن بيڭ دفعه داها گوزل بر طرزده أسمانڭ جلوهسنى و أسماء ايچندهكى جمال و صفاتنى، جنّتده گورمكدر. حتّى إمامِ ربّانى (رضى اللّٰه عنه) ديمش كه: "لطائفِ جنّت، جلوهِٔ أسمانڭ تمثّلاتيدر." (تأمّل!..)
سكزنجى إشارت
دنياده، دنيانڭ آخرت مزرعهسى و أسماءِ إلٰهيه آيينهسى اولان ايكى گوزل يوزينه قارشى متفكّرانه محبّتڭ اُخروى نتيجهسى: دنيا قدر، فقط فانى دنيا گبى فانى دگل، باقى بر جنّت ويريلهجكدر. هم دنياده يالڭز ضعيف گولگهلرى گوستريلن أسماء، او جنّتڭ آيينهلرنده أڭ شعشعهلى بر صورتده گوستريلهجكدر.
هم دنيايى، مزرعهِٔ آخرت يوزنده سومهنڭ نتيجهسى: دنيايى فدانلق، يعنى آنجق فدانلرى بر درجه يتيشديرن كوچك بر مزرعهسى حكمنده اولاجق اويله بر جنّتى ويرهجك كه: دنياده حواس و حسّياتِ إنسانيه، كوچك فدانلر اولديغى حالده، جنّتده أڭ مكمّل بر صورتده إنكشاف و دنياده تخمجقلر حكمنده اولان إستعدادلرى، أنواعِ لذائذ و كمالات ايله سنبللنهجك صورتده اوڭا ويريلهجگى، رحمتڭ و حكمتڭ مقتضاسى اولديغى گبى، حديثڭ نصوصيله و قرآنڭ إشاراتيله ثابتدر.
هم مادام دنيانڭ؛ هر خطانڭ باشى اولان مذموم محبّتى دگل، بلكه أسمايه و آخرته باقان ايكى يوزينى، أسماء و آخرت ايچون سومش و عبادتِ فكريه ايله او يوزلرى معمور ايتمش، گويا بتون دنياسيله عبادت ايتمش. ألبته دنيا قدر بر مكافات آلماسى، مقتضاىِ رحمت و حكمتدر.
هم مادام آخرتڭ محبّتيله اونڭ مزرعهسنى سومش و جنابِ حقّڭ محبّتيله آيينهِٔ أسماسنى سومش. ألبته دنيا گبى بر محبوب ايستر. او ده، دنيا قدر بر جنّتدر.
سؤال: او قدر بيوك و خالى بر جنّت نهيه يارار؟
الجواب: ناصلكه أگر ممكن اولسه ايدى، خيال سرعتيله زمينڭ أقطارينى و ييلديزلرڭ أكثرينى گزسهڭ، "بتون عالم بنمدر" دييهبيليرسڭ. ملائكه و إنسان و حيوانلرڭ إشتراكلرى، سنڭ او حكمڭى بوزماز. اويله ده: او جنّت دخى طولو اولسه، "او جنّت بنمدر" دييهبيليرسڭ. حديثده بعض أهلِ جنّته ويريلن بش يوز سنهلك بر جنّت سرّى، يگرمى سكزنجى سوزده و إخلاص لمعهسنده بيان ايديلمشدر.
طوقوزنجى إشارت
ايمان و محبّت اللّٰهڭ نتيجهسى: أهلِ كشف و تحقيقڭ إتّفاقيله؛ دنيانڭ بيڭ سنه حياتِ مسعودانهسى، بر ساعتنه دگمهين جنّت حياتى و جنّت حياتنڭ دخى بيڭ سنهسى، بر ساعت مشاهدهسنه دگمهين بر قدسى، منزّه جمال و كمال صاحبى اولان ذاتِ ذو الجلالڭ مشاهدهسى، رؤيتيدر كه؛ ﴿حاشيه[11]﴾ حديثِ قطعى ايله و قرآنڭ نصّيله ثابتدر.
حضرتِ سليمان عليه السلام گبى محتشم بر كمال ايله مشهور بر ذاتڭ رؤيتنه إشتياقلى بر مراق، حضرتِ يوسف عليه السلام گبى بر جمال ايله ممتاز بر ذاتڭ شهودينه مراقلى بر إشتياق؛ هركس وجدانًا حسّ ايدر. عجبا دنيانڭ بتون محاسن و كمالاتندن بيڭلر درجه يوكسك اولان جنّتڭ بتون محاسن و كمالاتى، بر جلوهِٔ جمالى و كمالى اولان بر ذاتڭ رؤيتى، نه قدر مرغوب، مراقآور و شهودى نه درجه مطلوب و إشتياقآور اولديغنى قياس ايدهبيليرسهڭ ايت...
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
تنبيه
شو سوزڭ آخرنده اوزون تفصيلاتى اوزون گورمه؛ أهمّيتنه نسبةً قيصهدر، داها اوزون ايستر.
بتون سوزلرده قونوشان بن دگلم. بلكه، إشاراتِ قرآنيه نامنه حقيقتدر. حقيقت ايسه حق سويلر، طوغرى قونوشور. أگر ياڭليش بر شى گورديڭز، محقّق بيليڭز كه؛ خبرم اولمادن فكرم قاريشمش، قاريشديرمش، ياڭليش ايتمش.
مناجات
يا ربّ! ناصل بيوك بر سرايڭ قپوسنى چالان بر آدم، آچيلمهديغى وقت، او سرايڭ قپوسنى، ديگر مقبول بر ذاتڭ سرايجه مأنوس صداسيله چالار؛ تا اوڭا آچيلسين. اويله ده: بيچاره بن دخى، سنڭ درگاهِ رحمتڭى، محبوب عبدڭ اولان اويس القرانىنڭ نداسيله و مناجاتيله شويله چالييورم. او درگاهڭى اوڭا آچديغڭ گبى، رحمتڭله بڭا ده آچ.
اَنْتَ رَبّٖى وَ اَنَا الْعَبْدُ
وَ اَنْتَ الْخَالِقُ وَ اَنَا الْمَخْلُوقُ
وَ اَنْتَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا الْمَرْزُوقُ
وَ اَنْتَ الْمَالِكُ وَ اَنَا الْمَمْلُوكُ
وَ اَنْتَ الْعَزٖيزُ وَ اَنَا الذَّلٖيلُ
وَ اَنْتَ الْغَنِىُّ وَ اَنَا الْفَقٖيرُ
وَ اَنْتَ الْحَىُّ وَ اَنَا الْمَيِّتُ
وَ اَنْتَ الْبَاقٖى وَ اَنَا الْفَانٖى
وَ اَنْتَ الْكَرٖيمُ وَ اَنَا اللَّئٖيمُ
وَ اَنْتَ الْمُحْسِنُ وَ اَنَا الْمُسِىءُ
وَ اَنْتَ الْغَفُورُ وَ اَنَا الْمُذْنِبُ
وَ اَنْتَ الْعَظٖيمُ وَ اَنَا الْحَقٖيرُ
وَ اَنْتَ الْقَوِىُّ وَ اَنَا الضَّعٖيفُ
وَ اَنْتَ الْمُعْطٖى وَ اَنَا السَّائِلُ
وَ اَنْتَ الْاَمٖينُ وَ اَنَا الْخَائِفُ
وَ اَنْتَ الْجَوَّادُ وَ اَنَا الْمِسْكٖينُ
وَ اَنْتَ الْمُجٖيبُ وَ اَنَا الدَّاعٖى
وَ اَنْتَ الشَّافٖى وَ اَنَا الْمَرٖيضُ
فَاغْفِرْلٖى ذُنُوبٖى وَ تَجَاوَزْ عَنّٖى وَ اشْفِ اَمْرَاضٖى
فَاعْفُ عَنّٖى مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ
وَارْضَ عَنّٖى اَبَدًا بِرَحْمَتِكَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ
(↑Sayfa Başı↑)
Önceki Risale: Otuz Birinci Söz ←Sözler → Otuz Üçüncü Söz: Sonraki Risale
- ↑ أوت متحرّك هر بر شى، ذرّاتدن سيّاراته قدر، كنديلرنده اولان سكّهِٔ صمديت ايله وحدتى گوستردكلرى گبى؛ حركاتلريله دخى، گزدكلرى بتون يرلرى وحدت نامنه ضبط ايدرلر. كندى مالكنڭ ملكنه إدخال ايدرلر. حركت ايتمهين مصنوعات ايسه، نباتاتدن نجومِ ثوابته قدر، برر مُهرِ وحدانيت حكمندهدرلر كه؛ بولونديغى مكانى، كندى صانعنڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر. ديمك هر بر نبات، هر بر ميوه، برر مُهرِ وحدانيت، برر سكّهِٔ وحدتدرلر كه؛ مكانلرينى و وطنلرينى، وحدت نامنه صانعلرينڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر.
الحاصل: هر بر شى، حركتيله بتون أشيايى وحدت نامنه ضبط ايدر. ديمك بتون ييلديزلرى ألنده طوتميان، بر تك ذرّهيه ربّ اولاماز. - ↑ صانعِ حكيم، بدنِ إنسانى غايت منتظم بر شهر حكمنده خلق ايتمشدر.
طمارلرڭ بر قسمى، تلغراف و تلفون وظيفهسنى گورور. بر قسمى ده چشمهلرڭ بورولرى حكمنده، آبِ حيات اولان قانڭ جولاننه مداردرلر.
قان ايسه ايچنده ايكى قسم كريوات خلق ايديلمش. بر قسمى كريواتِ حمرا تعبير ايديلير كه، بدنڭ حجيرهلرينه أرزاق طاغيتييور و بر قانونِ إلٰهى ايله حجيرهلره أرزاق يتيشديرييور (تجّار و أرزاق مأمورلرى گبى). ديگر قسمى كريواتِ بيضادرلر كه؛ اوتهكيلره نسبةً أقلّيتدهدرلر. وظيفهلرى، خستهلق گبى دشمنلره قارشى عسكر گبى مدافعهدر كه، نه وقت مدافعهيه گيرسهلر مولوى گبى ايكى حركتِ دوريه ايله سرعتلى بر وضعيتِ عجيبه آليرلر.
قانڭ هيئتِ مجموعهسى ايسه؛ ايكى وظيفهِٔ عموميهسى وار: برى: بدندهكى حجيراتڭ تخريباتنى تعمير ايتمك. ديگرى: حجيراتڭ أنقاضلرينى طوپلايوب، بدنى تميزلهمكدر.
أورده و شرايين نامنده ايكى قسم طمارلر وار كه؛ برى صافى قانى گتيرر، طاغيتير، صافى قانڭ مجرالريدر. ديگر قسمى؛ أنقاضى طوپلايان بولانيق قانڭ مجراسيدر كه، شو ايكنجى ايسه قانى "رئه" دينلن نَفَسڭ گلديگى يره گتيررلر.
صانعِ حكيم، هواده ايكى عنصر خلق ايتمشدر. برى آزوت، برى مولّد الحموضه. مولّد الحموضه ايسه نَفَس ايچنده قانه تماس ايتديگى وقت، قانى تلويث ايدن قاربون عنصرِ كثيفنى كهربار گبى كندينه چكر. ايكيسى إمتزاج ايدر. بخارى حامضِ قاربون دينلن (سملى هوائى) بر مادّهيه إنقلاب ايتديرر. هم حرارتِ غريزيهيى تأمين ايدر، هم قانى تصفيه ايدر. چونكه صانعِ حكيم، فنِّ كيمياده عشقِ كيميوى تعبير ايديلن بر مناسبتِ شديدهيى مولّد الحموضه ايله قاربونه ويرمش كه؛ او ايكى عنصر بربرينه ياقين اولديغى وقت، او قانونِ إلٰهى ايله او ايكى عنصر إمتزاج ايدرلر. فنًّا ثابتدر كه؛ إمتزاجدن حرارت حاصل اولور. چونكه إمتزاج، بر نوع إحتراقدر.
شو سرّڭ حكمتى شودر كه: او ايكى عنصرڭ هر بريسنڭ ذرّهلرينڭ آيرى آيرى حركتلرى وار. إمتزاج وقتنده هر ايكى ذرّه، يعنى اونڭ ذرّهسى بونڭ ذرّهسيله إمتزاج ايدر، بر تك حركتله حركت ايدر. بر حركت معلّق قالير. چونكه إمتزاجدن أوّل ايكى حركت ايدى؛ شيمدى ايكى ذرّه بر اولدى، هر ايكى ذرّه بر ذرّه حكمنده بر حركت آلدى. ديگر حركت، صانعِ حكيمڭ بر قانونى ايله حرارته إنقلاب ايدر. ذاتًا "حركت، حرارتى توليد ايدر" بر قانونِ مقرّرهدر. ايشته بو سرّه بناءً بدنِ إنسانيدهكى حرارتِ غريزيه، بو إمتزاجِ كيميويه ايله تأمين ايديلديگى گبى، قاندهكى قاربون آلينديغى ايچون قان دخى صافى اولور.
ايشته نَفَس داخله گيرديگى وقت، وجودڭ هم آبِ حياتنى تميزلهيور، هم نارِ حياتى إشعال ايدييور. چيقديغى وقت آغزده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان كلمه ميوهلرينى ويرييور. فَسُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فٖى صُنْعِهِ الْعُقُولُ - ↑ فقط شو خاليچه هم حياتداردر، هم إنتظاملى بر إهتزازدهدر. هر وقت نقشلرى كمالِ حكمت و إنتظام ايله تبدّل ايدر. تا كه نسّاجنڭ مختلف جلوهِٔ أسماسنى آيرى آيرى گوسترسين.
- ↑ الحاصل: ذرّه، او مدّعىيى كريواتِ حمرايه حواله ايدر. كريواتِ حمرا اونى حجيرهيه، حجيره دخى بدنِ إنسانه، بدنِ إنسان ايسه نوعِ إنسانه، نوعِ إنسان اونى ذىحيات أنواعندن طوقونان أرضڭ گوملگنه، أرضڭ گوملگى دخى كُرهِٔ أرضه، كُرهِٔ أرض اونى گونشه، گونش ايسه بتون ييلديزلره حواله ايدر. هر برى دير: "گيت، بندن يوقاريدهكنى ضبط ايدهبيليرسهڭ صوڭره گل بنم ضبطمه چاليش. أگر اونى مغلوب ايتمزسهڭ، بنى أله گچيرهمزسڭ."
ديمك، بتون ييلديزلره سوزينى گچيرهمهين، بر تك ذرّهيه ربوبيتنى ديڭلتهمز. - ↑ بر دائرهنڭ تقريبًا نصفِ قطرى، يوز سكسان ميليون كيلومتره اولسه؛ او دائره (كنديسى) تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك مسافه اولور.
- ↑ جنابِ حقّڭ عجائبِ مصنوعاتنه باقوب، تماشا ايدوب و ايتديرن إشارتلرز. يعنى: سماوات، حدسز گوزلرله زميندهكى عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى تماشا ايدر گبى گورونويور. سمانڭ ملائكهلرى گبى، ييلديزلر دخى محشرِ عجائب و غرائب اولان أرضه باقييورلر و ذىشعورلرى دقّتله باقديرييورلر، ديمكدر.
- ↑ فقط سقوطدن صوڭره طبيعت توبه ايتدى. حقيقى وظيفهسى، تأثير و فعل اولماديغنى، بلكه قبول و إنفعال اولديغنى آڭلادى. و كنديسى قدرِ إلٰهينڭ بر نوع دفترى (فقط تبدّل و تغيّره قابل بر دفترى) و قدرتِ ربّانيهنڭ بر نوع پروغرامى و قديرِ ذو الجلالڭ بر نوع فطرى شريعتى و بر نوع مجموعهِٔ قوانينى اولديغنى بيلدى. كمالِ عجز و إنقياد ايله وظيفهِٔ عبوديتنى طاقيندى. و فطرتِ إلٰهيه و صنعتِ ربّانيه إسمنى آلدى.
- ↑ ايكنجى مقصدڭ باشندهكى سؤال ديمكدر. يوقسه، خاتمهنڭ آخرندهكى بو كوچوجك سؤال دگلدر.
- ↑ بر زمان ايكى عشيرت رئيسى، بر پادشاهڭ حضورينه گيرمشلر، يازيلان عين وضعيتده بولونمشلر.
- ↑ للّٰه ايچون بر ثانيه ملاقات، بر سنهدر. دنيا ايچون اولسه؛ بر سنه، بر ثانيهدر.
- ↑ حديثڭ نصّيله "او شهود، بتون لذائذِ جنّتڭ او درجه فوقندهدر كه، اونلرى اونوتديرر. و شهوددن صوڭره أهلِ شهودڭ حسنِ جمالى او درجه فضلهلشير كه؛ دوندكلرى وقت، سرايلرندهكى عائلهلرى چوق دقّت ايله زور ايله اونلرى طانيهبيليرلر." حديثده وارد اولمشدر.