Risale:10. Söz (Kur'an Hattı)

Kur'an • Kudsi Hadisler • Hadisler • 33 Hadis • Evrâd • Sözler • Mektubat • Lem'alar • Şuâlar • Tarihçe-i Hayat • İşarat-ül İ'caz • Mesnevi-î Nuriye • Asâ-yı Mûsa • Barla Lahikası • Kastamonu Lahikası • Emirdağ Lahikası-1 • Emirdağ Lahikası-2 • Sikke-i Tasdik-i Gaybî • Muhakemat • Âsâr-ı Bedîiyye • Mesnevi-i Nuriye (Badıllı) • İşarat-ül İ'caz (Badıllı) • Rumuzat-ı Semaniye • Kur'an Hattı Risaleler • Tüm Risaleler

Önceki Risale: Dokuzuncu Söz ←Sözler → On Birinci Söz: Sonraki Risale

Bu risale hakkında bilgi edinmek için Onuncu Söz sayfasına ve bu risaleyi Latin harfleri ile okumak için Onuncu Söz okuma sayfasına gidin

اوننجى سوز‌

حشر بحثى‌

إخطار: شو رساله‌لرده تشبيه و تمثيللرى، حكايه‌لر صورتنده يازديغمڭ سببى؛ هم تسهيل، هم حقائقِ إسلاميه نه قدر معقول، متناسب، محكم، متساند اولديغنى گوسترمكدر. حكايه‌لرڭ معنالرى، صوڭلرنده‌كى حقيقتلردر. كنائيات قبيلندن يالڭز اونلره دلالت ايدرلر. ديمك، خيالى حكايه‌لر دگل، طوغرى حقيقتلردر

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

برادر، حشر و آخرتى بسيط و عوام لسانيله و واضح بر طرزده بياننى ايستر ايسه‌ڭ، اويله ايسه شو تمثيلى حكايه‌جگه نفسمله برابر باق، ديڭله

بر زمان ايكى آدم، جنّت گبى گوزل بر مملكته (شو دنيايه إشارتدر‌) گيدييورلر. باقارلر كه: هركس أو، خانه، دكّان قپولرينى آچيق بيراقوب محافظه‌سنه دقّت ايتمييورلر. مال و پاره، ميدانده صاحبسز قالير. او آدملردن بريسى، هر ايستديگى شيئه ألنى اوزاتوب، يا چالييور، يا غصب ايدييور. هوسنه تبعيت ايدوب هر نوع ظلمى، سفاهتى إرتكاب ايدييور. أهالى ده اوڭا چوق ايليشميورلر.

ديگر آرقداشى اوڭا ديدى كه:

"نه ياپييورسڭ؟ جزا چكه‌جكسڭ؛ بنى ده بلايه صوقه‌جقسڭ. بو ماللر ميرى ماليدر. بو أهالى چولوق چوجغيله عسكر اولمشلر ويا مأمور اولمشلر. شو ايشلرده سيويل اولارق إستخدام ايديلييورلر. اونڭ ايچون سڭا چوق ايليشميورلر. فقط إنتظام شديددر. پادشاهڭ هر يرده تلفونى وار و مأمورلرى بولونور. چابوق گيت، دخالت ايت!" ديدى.

فقط او سرسم عناد ايدوب ديدى:

يوق، ميرى مالى دگل، بلكه وقف ماليدر، صاحبسزدر. هركس ايستديگى گبى تصرّف ايده‌بيلير. بو گوزل شيلردن إستفاده‌يى منع ايده‌جك هيچ بر سبب گورمييورم. گوزمله گورمزسه‌م اينانميه‌جغم." ديدى. هم فيلسوفانه چوق سفسطياتى سويله‌دى

".ايكيسى آراسنده جدّى بر مناظره باشلادى. أوّلا او سرسم ديدى:

"پادشاه كيمدر؟ طانيمام."

صوڭره آرقداشى اوڭا جوابًا: "بر كوى مختارسز اولماز. بر ايگنه اوسته‌سز اولماز، صاحبسز اولاماز. بر حرف كاتبسز اولاماز، بيلييورسڭ. ناصل اولويور كه، نهايت درجه‌ده منتظم شو مملكت حاكمسز اولور؟ و بو قدر چوق ثروت كه، هر ساعتده بر شمندوفر ﴿‌حاشيه‌﴾ غائبدن گلير گبى قيمتدار، مصنّع ماللرله طولو گلير. بوراده دوكوليور گيدييور. ناصل صاحبسز اولور؟ و هر يرده گورونن إعلاننامه‌لر و بياننامه‌لر و هر مال اوستنده گورونن طرّه و سكّه‌لر، طامغه‌لر و هر كوشه‌سنده صاللانان بايراقلر ناصل مالكسز اولابيلير؟ سن آڭلاشيلييور كه، بر پارچه فرنگى اوقومشسڭ. بو إسلام يازيلرينى اوقويامييورسڭ. هم ده بيلندن صورمايورسڭ. ايشته گل، أڭ بيوك فرمانى سڭا اوقوياجغم."

او سرسم دوندى ديدى:

"هايدى پادشاه وار؛ فقط بنم جزئى إستفاده‌م اوڭا نه ضرر ويره‌بيلير، خزينه‌سندن نه نقصان ايدر؟ هم بوراده حپس مپس يوقدر، جزا گورونميور."

آرقداشى اوڭا جوابًا ديدى:

"ياهو شو گورونن مملكت بر مانوره ميدانيدر. هم صنايعِ غريبهٔ‌ِ سلطانيه‌نڭ مشهريدر. هم موقّت تملسز مسافرخانه‌لريدر. گورمييور ميسڭ كه، هر گون بر قافله گلير، برى گيدر، غائب اولور. دائما طولار بوشانير. بر زمان صوڭره شو مملكت تبديل ايديله‌جك. بو أهالى باشقه و دائمى بر مملكته نقل ايديله‌جك. اوراده هركس خدمتنه مقابل يا جزا، يا مكافات گوره‌جك." ديدى.

ينه او خائن سرسم، تمرّد ايدوب: "اينانمام. هيچ ممكن ميدر كه، بو مملكت خراب ايديلسين؛ باشقه بر مملكته گوچ ايتسين." ديدى.

بونڭ اوزرينه أمين آرقداشى ديدى:

"مادام بو درجه عناد و تمرّد ايدرسڭ. گل، حدّ و حسابى اولميان دلائل ايچنده اون ايكى صورت ايله سڭا گوستره‌جگم كه: بر محكمهٔ‌ِ كبرا وار، بر دارِ مكافات و إحسان و بر دارِ مجازات و زندان وار و بو مملكت هر گون بر درجه بوشانديغى گبى، بر گون گلير كه، بتون بتون بوشانوب خراب ايديله‌جك.

برنجى صورت

هيچ ممكن ميدر كه: بر سلطنت، باخصوص بويله محتشم بر سلطنت، حسنِ خدمت ايدن مطيعلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. بوراده يوق حكمنده‌در.

ديمك باشقه يرده بر محكمهٔ‌ِ كبرا واردر.

ايكنجى صورت

بو گيديشاته، إجراآته باق! ناصل أڭ فقير، أڭ ضعيفدن طوت، تا هركسه مكمّل، مكلّف أرزاق ويريلييور؛ كيمسه‌سز خسته‌لره چوق گوزل باقيلييور. هم غايت قيمتدار و شاهانه طعاملر، قابلر، مرصّع نشانلر، مزيَّن ألبسه‌لر، محتشم ضيافتلر واردر. باق سنڭ گبى سرسملردن باشقه، هركس وظيفه‌سنه غايت دقّت ايدر. كيمسه ذرّه‌جه حدّندن تجاوز ايتمز. أڭ بيوك شخص، أڭ بيوك بر إطاعتله متواضعانه بر خوف و هيبت آلتنده خدمت ايدر.

ديمك شو سلطنت صاحبنڭ پك بيوك بر كرمى، پك گنيش بر مرحمتى وار. هم پك بيوك عزّتى، پك جلاللى بر حيثيتى، ناموسى واردر. حالبوكه كرم ايسه، إنعام ايتمك ايستر. مرحمت ايسه، إحسانسز اولاماز. عزّت ايسه غيرت ايستر. حيثيت و ناموس ايسه، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر. حالبوكه شو مملكتده او مرحمت، او ناموسه لايق بيڭدن برى ياپيلمييور. ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب بورادن گوچوب گيدييورلر.

ديمك بر محكمهٔ‌ِ كبرايه بيراقيلييور.

اوچنجى صورت

اوچنجى صورت: باق نه قدر عالى بر حكمت، بر إنتظامله ايشلر دونويور. هم نه قدر حقيقى بر عدالت، بر ميزانله معامله‌لر گورولويور. حالبوكه حكمتِ حكومت ايسه، سلطنتڭ جناحِ حمايه‌سنه إلتجا ايدن ملتجيلرڭ تلطيفنى ايستر. عدالت ايسه، رعيتڭ حقوقنڭ محافظه‌سنى ايستر؛ تا حكومتڭ حيثيتى، سلطنتڭ حشمتى محافظه ايديلسين. حالبوكه شو يرلرده او حكمته، او عدالته لايق بيڭدن برى إجرا ايديلمييور. سنڭ گبى سرسملر، چوغى جزا گورمه‌دن بورادن گوچوب گيدييورلر.

ديمك بر محكمهٔ‌ِ كبرايه بيراقيلييور...

دردنجى صورت

دردنجى صورت: باق حدّ و حسابه گلمه‌ين شو سرگيلرده اولان مِثلسز مجوهرات، شو سفره‌لرده اولان أمثالسز مطعومات گوسترييورلر كه: بو يرلرڭ پادشاهنڭ حدسز بر سخاوتى، حسابسز طولو خزينه‌لرى واردر. حالبوكه بويله بر سخاوت و توكنمز خزينه‌لر، دائمى و ايسته‌نيلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت ايستر. هم ايستر كه، او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر اوراده دوام ايتسينلر. تا زوال و فراق ايله ألم چكمه‌سينلر. چونكه زوالِ ألم، لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر.

بو سرگيلره باق! و شو إعلانلره دقّت ايت! و بو دلّاللره قولاق وير كه، معجزنما بر پادشاهڭ آنتيقه صنعتلرينى تشكيل و تشهير ايدييورلر. كمالاتنى گوسترييورلر. مِثلسز جمالِ معنويسنى بيان ايدييورلر. حسنِ مخفيسنڭ لطائفندن بحث ايدييورلر. ديمك اونڭ پك مهمّ، حيرت ويريجى كمالات و جمالِ معنويسى واردر.

گيزلى، قصورسز كمال ايسه؛ تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه‌ دييوب مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. مخفى، نظيرسز جمال ايسه؛ گورونمك و گورمك ايستر. يعنى، كندى جمالنى ايكى وجهله گورمك: برى، مختلف آيينه‌لرده بِالذّات مشاهده ايتمك. ديگرى، مشتاق سيرجى و متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ مشاهده‌سيله مشاهده ايتمك ايستر. هم گورمك، هم گورونمك، هم دائمى مشاهده، هم أبدى إشهاد ايستر.

هم او دائمى جمال، مشتاق سيرجى و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال، زائل مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمه‌مك اوزره زواله محكوم اولان بر سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرت و حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه إنسان، بيلمديگى و يتيشمديگى شيئه دشمندر. حالبوكه شو مسافرخانه‌لردن هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او كمال و او جمالڭ بر ايشيغنى بلكه ضعيف بر گولگه‌سنى، بر آنده باقوب طويمادن گيدييور.

ديمك بر سيرانگاهِ دائمى‌يه گيديلييور...

بشنجى صورت

باق بو ايشلر ايچنده گورونويور كه، او مِثلسز ذاتڭ پك بيوك بر شفقتى واردر. چونكه هر مصيبتزده‌نڭ إمدادينه قوشديرييور. هر سؤاله و مطلوبه جواب ويرييور. حتّى باق، أڭ أدنا بر حاجت، أڭ أدنا بر رعيتدن گورسه، شفقتله قضا ايدييور. بر چوبانڭ بر قويونى، بر آياغى اينجينسه، يا مرهم، يا بيطر گوندرييور.

گل گيده‌لم، شو آطه‌ده بيوك بر إجتماع وار. بتون مملكت أشرافى اوراده طوپلانمشلر. باق، پك بيوك بر نشانى طاشييان بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. او شفقتلى پادشاهندن بر شيلر ايسته‌يور. بتون أهالى: "أوت، أوت بز ده ايسته‌يورز" دييورلر. اونى تصديق و تأييد ايدييورلر. شيمدى ديڭله، بو پادشاهڭ سَوْگيليسى دييور كه:

"أى بزى نعمتلريله پرورده ايدن سلطانمز! بزه گوسترديگڭ نمونه‌لرڭ و گولگه‌لرڭ أصللرينى، منبعلرينى گوستر. و بزى مقرِّ سلطنتڭه جلب ايت. بزى بو چوللرده محو ايتديرمه. بزى حضوريڭه آل. بزه مرحمت ايت. بوراده بزه طاتديرديغڭ لذيذ نعمتلريڭى اوراده ييدير. بزى زوال و تبعيد ايله تعذيب ايتمه. سڭا مشتاق و متشكّر شو مطيع رعيتڭى باشى بوش بيراقوب إعدام ايتمه." دييور و پك چوق يالوارييور. سن ده ايشيدييورسڭ.

عجبا بو قدر شفقتلى و قدرتلى بر پادشاه، هيچ ممكن ميدر كه؛ أڭ أدنا بر آدمڭ أڭ أدنا بر مرامنى أهمّيتله يرينه گتيرسين، أڭ سَوْگيلى بر ياورِ أكرمنڭ أڭ گوزل بر مقصودينى يرينه گتيرمه‌سين؟ حالبوكه او سَوْگيلينڭ مقصودى، عمومڭ ده مقصوديدر. هم پادشاهڭ مرضيسى، هم مرحمت و عدالتنڭ مقتضاسيدر. هم اوڭا راحتدر، آغير دگل. بو مسافرخانه‌لرده‌كى موقّت نزهتگاهلر قدر آغير گلمز. مادام نمونه‌لرينى گوسترمك ايچون بش آلتى گون سيرانگاهلره بو قدر مصرف ايدييور، بو مملكتى قوردى. ألبته حقيقى خزينه‌لرينى، كمالاتنى، هنرلرينى مقرِّ سلطنتنده اويله بر طرزده گوستره‌جك، اويله سيرانگاهلر آچاجق كه، عقللرى حيرتده بيراقه‌جق.

ديمك بو ميدانِ إمتحانده اولانلر، باشى بوش دگللر؛ سعادت سرايلرى و زندانلر اونلرى بكله‌يورلر...

آلتنجى صورت

ايشته گل باق، بو محتشم شمندوفرلر، طيّاره‌لر، تجهيزاتلر، ده‌پولر، سرگيلر، إجراآتلر گوسترييورلر كه، پرده آرقه‌سنده پك محتشم بر سلطنت واردر، ﴿حاشيه‌﴾ حكم ايدييور. بويله بر سلطنت، كنديسنه لايق بر رعيت ايستر. حالبوكه گورييورسڭ، بتون رعيت بو مسافرخانه‌ده طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت مانوره ايچون بو ميدانِ إمتحانده بولونويورلر. ميدان ايسه، هر ساعت تبديل ايديلييور. هم بتون رعيت، پادشاهڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونه‌لرينى و خارقه صنعتلرينڭ آنتيقه‌لرينى سرگيلرده تماشا ايتمك ايچون شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر. مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر.

ايشته بو حال، شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقه‌سنده دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو نمونه‌لرڭ و صورتلرڭ خالص و يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينه‌لر واردر.

ديمك بوراده چابالامق اونلر ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره اوراده بر سعادتى وار...

يدنجى صورت

گل، بر پارچه گزه‌لم. شو مدنى أهالى ايچنده نه وار، نه يوق گوره‌لم. ايشته باق! هر يرده، هر كوشه‌ده، متعدّد فوطوغرافلر قورولمش، صورت آلييورلر. باق، هر يرده متعدّد كاتبلر اوطورمشلر، بر شيلر يازييورلر. هر شيئى قيد ايدييورلر. أڭ أهمّيتسز بر خدمتى، أڭ عادى بر وقوعاتى ضبط ايدييورلر. ها، شو يوكسك طاغده پادشاهه مخصوص بر بيوك فوطوغراف قورولمش كه؛ ﴿حاشيه‌﴾ بتون بو يرلرده نه جريان ايدر، صورتنى آلييورلر. ديمك او ذات أمر ايتمش كه؛ ملكنده جريان ايدن بتون معامله و ايشلر ضبط ايديلسين. ديمك اولويور كه؛ او ذاتِ معظّم بتون حادثاتى قيد ايتديرر، صورتنى آلير. ايشته شو دقّتلى حفظ و محافظه، ألبته بر محاسبه ايچوندر.

شيمدى، أڭ عادى رعيتڭ أڭ عادى معامله‌لرينى إهمال ايتمه‌ين بر حاكمِ حفيظ، هيچ ممكن ميدر كه رعيتڭ أڭ بيوكلرندن أڭ بيوك عمللرينى محافظه ايتمه‌سين، محاسبه ايتمه‌سين، مكافات و مجازات ويرمه‌سين. حالبوكه او ذاتڭ عزّتنه و غيرتنه طوقونه‌جق و شأنِ مرحمتى هيچ قبول ايتميه‌جك معامله‌لر، او بيوكلردن صدور ايدييور. بوراده جزايه چارپمييور.

ديمك، بر محكمهٔ‌ِ كبرايه بيراقيلييور...

سكزنجى صورت

گل، اوندن گلن بو فرمانلرى سڭا اوقوياجغم. باق، مكرّر وعد ايدييور و شدّتلى تهديد ايدييور كه: "سزلرى اورادن آلوب، مقرِّ سلطنتمه گتيره‌جگم و مطيعلرى مسعود، عاصيلرى محبوس ايده‌جگم. او موقّت يرى خراب ايدوب، مؤبّد سرايلرى، زندانلرى حاوى ديگر بر مملكت قوراجغم." هم او وعد ايتديگى شيلر، اوڭا غايت راحتدر. رعيتنه، غايت مهمدر. وعدنده خلف ايسه، عزّتِ إقتدارينه غايت ضددر.

ايشته باق أى سرسم! سن يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدييورسڭ. و هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر جهتله خلاف حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن ايشلر صدقنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ. ألبته بيوك بر جزايه مستحق اولورسڭ. مثالڭ شوڭا بڭزر كه: بر يولجى، گونشڭ ضياسندن گوزينى قاپايور، خيالنه باقييور؛ وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايسته‌يور. مادام وعد ايتمش، ياپه‌جقدر. حالبوكه ايفاسى اوڭا چوق راحت و بزه و هر شيئه و اوڭا و سلطنتنه پك چوق لازمدر.

ديمك بر محكمهٔ‌ِ كبرا، بر سعادتِ عظما واردر.

طوقوزنجى صورت

شيمدى گل! بو دائره‌لرڭ و جماعتلرڭ بعض رؤسالرينه كه، ﴿حاشيه‌﴾ هر برى بِالذّات پادشاهله گوروشه‌جك خصوصى برر تلفونى وار. هم بعض اونڭ حضورينه چيقمشلر. نه دييورلر باق! بونلر إتّفاقله إخبار ايدييورلر كه: او ذات، مكافات و مجازات ايچون پك محتشم و دهشتلى بر ير إحضار ايتمش. غايت قوى وعد و شدّتلى تهديد ايدييور. هم اونڭ عزّت و جلالتى هيچ بر وجهله خلف الوعده تنزّل ايدوب، تذلّلى قبول ايتمز.

حالبوكه او مخبرلر هم تواتر درجه‌سنده چوق، هم إجماع قوّتنده بر إتّفاقله خبر ويرييورلر كه: شو بعض آثارى گورونن سلطنتِ عظيمه‌نڭ مدارى و مقرّى، بورادن اوزاق بر باشقه مملكتده‌در و شو ميدانِ إمتحانده بنالر موقّتدرلر. صوڭره دائمى سرايلره تبديل ايديله‌جك. بو يرلر دگيشه‌جكلر. چونكه أثرلريله عظمتى آڭلاشيلان شو محتشم، زوالسز سلطنت؛ بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورلر اوزرنده قورولماز، طورلماز... ديمك اوڭا لايق، دائمى، مستقر، زوالسز، مستمر، مكمّل، محتشم امورلر اوزرنده طورييور.ديمك بر ديارِ آخَر وار؛ ألبته او مقرّه گيديله‌جكدر...

اوننجى صورت: گل، بوگون نوروزِ سلطانيدر.

اوننجى صورت

گل، بوگون نوروزِ سلطانيدر. ﴿حاشيه‌﴾ بر تبدّلات اولاجق، عجيب ايشلر چيقه‌جق. شو بهارڭ شو گوزل گوننده، شو گوزل چيچكلى اولان شو يشيل صحرايه گيدوب بر سيران ايدرز. ايشته باق! أهالى ده بو طرفه گلييورلر. باق بر سحر وار. او بنالر بردن خراب اولديلر، باشقه بر شكل آلدى. باق، بر معجزه وار. او خراب اولان بنالر، بردن بوراده ياپيلدى. عادتا بو خالى بر چول، بر مدنى شهر اولدى. باق، سينه‌ما پرده‌لرى گبى هر ساعت باشقه بر عالم گوسترر، باشقه بر شكل آلير. بوڭا دقّت ايت كه؛ او قدر قاريشق، سرعتلى، كثرتلى، حقيقى پرده‌لر ايچنده نه قدر مكمّل بر إنتظام واردر كه، هر شى يرلى يرينه قونولييور. خيالى سينه‌ما پرده‌لرى دخى، بونڭ قدر منتظم اولاماز. ميليونلر ماهر سحربازلر دخى، بو صنعتلرى ياپامازلر. ديمك، بزه گورونمه‌ين او پادشاهڭ چوق بيوك معجزه‌لرى واردر.

أى سرسم! سن دييورسڭ: "ناصل بو قوجه مملكت تخريب ايديلوب، باشقه يره قوروله‌جق؟ "

ايشته گورييورسڭ كه: هر ساعت، سنڭ عقلڭ قبول ايتمديگى او تبديلِ ديار گبى چوق إنقلابلر، تبديللر اولويور. شو طوپلانمق، طاغيلمق و شو حاللردن آڭلاشيلييور كه: بو گورونن سرعتلى إجتماعلر، طاغيلمه‌لر، تشكيللر، تخريبلر ايچنده باشقه بر مقصد وار. بر ساعتلك إجتماع ايچون اون سنه قدر مصرف ياپيلييور. ديمك بو وضعيتلر مقصودِ بِالذّات دگللر. بر تمثيلدر، بر تقليددرلر. او ذات معجزه ايله ياپييور. تا صورتلرى آلينوب تركيب ايديلسين و نتيجه‌لرى حفظ ايديلوب يازيلسين. (ناصلكه، مانوره ميدانِ إمتحاننڭ هر شيئى قيد ايديلييوردى و يازيلييوردى.‌) ديمك، بر مجمعِ أكبرده معامله، بونلر اوزرينه دوام ايدوب دونه‌جك. هم بر مشهرِ أعظمده دائمى گوستريله‌جك. ديمك شو گچيجى، قرارسز وضعيتلر؛ ثابت صورتلر، باقى ميوه‌لر ويرييورلر.

ديمك بو إحتفالات؛ بر سعادتِ عظما، بر محكمهٔ‌ِ كبرا، بيلمديگمز علوى غايه‌لر ايچوندر...

اون برنجى صورت

گل، أى معنّد آرقداش! بر طيّاره‌يه، يا شرقه ويا غربه يعنى ماضى و مستقبله گيدن بر شمندوفره بينه‌لم. شو معجزه‌كار ذاتڭ، سائر يرلرده نه چشيد معجزه‌لر گوسترديگنى گوره‌لم. ايشته باق، گورديگمز منزل و ميدان و مشهر گبى عجائبلر، هر طرفده بولونويور. لٰكن صنعتجه، صورتجه بربرندن آيريدرلر. فقط بوڭا ايى دقّت ايت كه: او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده؛ نه قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتى، نه درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتى، نه مرتبه عالى بر عدالتڭ أماراتى، نه درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتى گورونويور. بصيرتسز اولميان هركس يقينًا آڭلار كه: اونڭ حكمتندن داها أكمل بر حكمت و عنايتندن داها أجمل بر عنايت و مرحمتندن داها أشمل بر مرحمت و عدالتندن داها أجلّ بر عدالت اولاماز و تصوّر ايديله‌مز.

أگر فرضا توهّم ايتديگڭ گبى، دائرهٔ‌ِ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود رعيتى بولونمازسه؛ شو حكمت، عنايت، مرحمت، عدالتڭ حقيقتلرينه شو بقاسز مملكت مظهر اولامديغى معلوم و اونلره مظهر اولاجق، باشقه يرده ده بولونمازسه؛ او وقت گوندوز اورته‌سنده گونشڭ ايشيغنى گورديگمز حالده گونشى إنكار ايتمك درجه‌سنده بر أحمقلقله، شو گوزيمز اوڭنده‌كى حكمتى إنكار ايتمك و شو مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى، إشاراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك لازم گلير. هم بو گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانه‌نڭ صاحبنى؛ (حاشا ثمّ حاشا!‌) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه، حقيقتلرڭ ضدلرينه إنقلابيدر. حالبوكه إنقلابِ حقائق، بتون أهلِ عقلڭ إتّفاقيله محالدر، ممكن دگلدر. يالڭز، هر شيئڭ وجودينى إنكار ايدن سوفسطائى أبلهلر خارجدر.

ديمك، بو دياردن باشقه بر ديار واردر. اونده بر محكمهٔ‌ِ كبرا، بر معدلهٔ‌ِ عليا، بر مكرمهٔ‌ِ عظما واردر كه؛ تا شو مرحمت و حكمت و عنايت و عدالت تمامًا تظاهر ايتسينلر...

اون ايكنجى صورت

گل شيمدى دونه‌جگز. شو جماعتلرڭ رئيسلريله و ضابطلريله گوروشه‌جگز و تجهيزاتلرينه باقه‌جغز كه؛ او تجهيزات، يالڭز او ميدانده‌كى قيصه بر مدّت ايچنده گچينمك ايچون مى ويريلمشدر؟ ياخود باشقه يرده اوزون بر سعادت حياتى تحصيل ايتمك ايچون مى ويريلمشدر؟ گوره‌لم. هركسه و هر تجهيزاته باقه‌مايز. فقط نمونه ايچون شو ضابطڭ جزدان و دفترينه باقه‌جغز:

بو جزدانده ضابطڭ رتبه‌سى، معاشى، وظيفه‌سى، مطلوباتى، دستورِ حركاتى واردر. باق، بو رتبه بر قاچ گونلك ايچون دگل؛ پك اوزون بر زمان ايچون ويريله‌بيلير. "شو معاشى خزينهٔ‌ِ خاصّه‌دن فلان تاريخده آلاجقسڭ" يازيليدر. حالبوكه او تاريخ، چوق زمان صوڭره و بو ميدان قپاندقدن صوڭره گلير. شو وظيفه ايسه؛ شو موقّت ميدانه گوره دگل، بلكه پادشاهڭ قربنده دائمى بر سعادتى قزانمق ايچون ويريلمشدر. شو مطلوبات ايسه، بر قاچ گونلك بو مسافرخانه‌ده گچينمك ايچون اولاماز. بلكه اوزون و مسعودانه بر حيات ايچون اولابيلير. شو دستور ايسه، بتون بتون آچيغه ويرر كه؛ جزدان صاحبى باشقه يره نامزددر، باشقه عالمه چاليشير.

باق شو دفترلرده، آلَتلر تجهيزاتنڭ صورتِ إستعمالى و مسؤليتلر واردر. حالبوكه أگر يالڭز بو ميداندن باشقه عالى، دائمى بر ير بولونمازسه؛ شو محكم دفتر، او قطعى جزدان، بتون بتون معناسز اولور. هم شو محترم ضابط و مكرّم قوماندان و معزّز رئيس؛ بتون أهاليدن آشاغى، هركسدن داها بدبخت، داها بيچاره، داها ذليل، داها مصيبتلى، داها فقير، داها ضعيف بر دركه‌يه دوشر. ايشته بوڭا قياس ايت. هانگى شيئه دقّت ايتسه‌ڭ شهادت ايدر كه: بو فانيدن صوڭره بر باقى وار...

أى آرقداش!

ديمك، بو موقّت مملكت بر تارلا حكمنده‌در. بر تعليمگاهدر، بر پازاردر. ألبته آرقه‌سنده بر محكمهٔ‌ِ كبرا، بر سعادتِ عظما گله‌جكدر. أگر بونى إنكار ايتسه‌ڭ؛ بتون ضابطلرده‌كى جزدانلرى، دفترلرى تجهيزاتلرى، دستورلرى بلكه شو مملكتده‌كى بتون إنتظاماتى، حتّى حكومتى إنكار ايتمگه مجبور اولورسڭ و بتون واقع اولان إجراآتڭ وجودينى تكذيب ايتمك لازم گلير. او وقت سڭا، إنسان و ذى‌شعور دينلمز. سوفسطائيلردن داها عقلسز اولورسڭ.

صاقين ظن ايتمه؛ تبديلِ مملكت دليللرى بو "اون ايكى صورته" منحصردر. بلكه حدّ و حسابه گلمز أماره‌لر، دليللر وار كه: شو قرارسز متغيّر مملكت؛ زوالسز، مستقر بر مملكته تحويل ايديله‌جكدر. هم حدّ و حسابه گلمز إشارتلر، علامتلر وار كه: بو أهالى، شو موقّت مسافرخانه‌لردن آلينه‌جق، سلطنتڭ مقرِّ دائميسنه گوندريله‌جك.

باخصوص، گل سڭا "اون ايكى صورت" قوّتندن داها قوّتلى بر برهان داها گوستره‌جگم.

ايشته گل باق، شو اوزاقده‌كى گورونن جماعتِ عظيمه ايچنده، أوّل آطه‌ده گورديگمز بيوك نشان صاحبى ياورِ أكرم بر تبليغاتده بولونويور. گيده‌لم، ديڭله‌يه‌لم. باق او پارلاق ياورِ أكرم، باق او يوكسكده تعليق ايديلمش فرمانِ أعظمى أهالى‌يه بيلديرييور و دييور كه:

"حاضرلانڭز؛ باشقه، دائمى بر مملكته گيده‌جكسڭز. اويله بر مملكت كه، بو مملكت اوڭا نسبةً بر زندان حكمنده‌در. پادشاهمزڭ مقرِّ سلطنتنه گيدوب مرحمتنه، إحسانلرينه مظهر اولاجقسڭز. أگر گوزلجه بو فرمانى ديڭله‌يوب إطاعت ايتسه‌ڭز... يوقسه عصيان ايدوب ديڭله‌مزسه‌ڭز، مدهش زندانلره آتيلاجقسڭز." گبى تبليغاتده بولونويور.

سن ده گورييورسڭ كه؛ او فرمانِ أعظمده اويله إعجازكار بر طرّه وار كه، هيچ بر وجهله قابلِ تقليد دگل. سنڭ گبى سرسملردن باشقه هركس؛ او فرمان، پادشاهڭ فرمانى اولديغنى قطعى بيلير. و او پارلاق ياورِ أكرمده اويله نشانلر وار كه؛ سنڭ گبى كورلردن باشقه هركس او ذاتى، پادشاهڭ پك طوغرى ترجمانِ أوامرى اولديغنى يقينًا آڭلار.

عجبا او ياورِ أكرم او فرمانِ أعظمله برابر بتون قوّتيله دعوا ايدوب تبليغ ايتدكلرى شو تبديلِ مملكت مسئله‌سى، هيچ قابل ميدر كه إعتراض قبول ايتسين. أوت قابل دگل! إلّا كه، بتون بو گورديگمز هر شيئى إنكار ايده‌سڭ...

شيمدى أى آرقداش!. سوز سنڭدر، سويله. نه دييورسه‌ڭ دى!

بن نه دييه‌جگم، داها بوڭا قارشى بر شى دينه‌بيلير مى؟ گوندوز اورته‌سنده گونشه قارشى سوز سويله‌نير مى؟ يالڭز ديرم كه: الحمد ِللّٰه‌، يوز بيڭ دفعه شكر اولسون كه؛ وهم و هوا تحكّمندن، نفس و هوس أسارتندن قورتولوب، دائمى حپس و زنداندن خلاص اولدم و ايناندم كه: بو قارمه‌قاريشق، قرارسز مسافرخانه‌لردن باشقه و قربِ شاهانه‌ده بر ديارِ سعادت واردر؛ بز ده اوڭا نامزدز...

ايشته حشر و آخرتدن كنايه و عبارت اولان شو حكايهٔ‌ِ تمثيليه بوراده تمام اولدى.

شيمدى توفيقِ إلٰهى ايله حقيقتِ عليايه گچه‌جگز. گچمش "اون ايكى صورته" مقابل "اون ايكى متساند حقيقت" ايله بر "مقدّمه" بيان ايده‌جگز.

مقدّمه

بر قاچ إشارتله باشقه يرلرده يعنى يگرمى ايكنجى، اون طوقوزنجى، يگرمى آلتنجى سوزلرده ايضاح ايديلن بر قاچ مسئله‌يه إشارت ايدرز.

برنجى إشارت

حكايه‌ده‌كى سرسم آدمڭ او أمين آرقداشيله، اوچ حقيقتلرى وار:

برنجيسى: نفسِ أمّاره‌م ايله قلبمدر.

ايكنجيسى: فلسفه شاكردلريله، قرآنِ حكيم تلميذلريدر.

اوچنجيسى: اُمّتِ إسلاميه ايله ملّتِ كفريه‌در.

فلسفه شاكردلرى و ملّتِ كفريه و نفسِ أمّاره‌نڭ أڭ مدهش ضلالتى، جنابِ حقّى طانيمامقده‌در. حكايه‌ده ناصل أمين آدم ديمشدى: "بر حرف كاتبسز اولماز، بر قانون حاكمسز اولماز." بز ده ديرز:

ناصلكه بر كتاب، باخصوص اويله بر كتاب كه؛ هر كلمه‌سى ايچنده كوچك قلمله بر كتاب يازيلمش، هر حرفى ايچنده اينجه قلم ايله منتظم بر قصيده يازيلمش. كاتبسز اولمق، صوڭ درجه محالدر.

اويله ده شو كائنات نقّاشسز اولمق، صوڭ درجه محال أندر محالدر. زيرا بو كائنات اويله بر كتابدر كه، هر صحيفه‌سى چوق كتابلرى تضمّن ايدر. حتّى هر كلمه‌سى ايچنده بر كتاب واردر. هر بر حرفى ايچنده بر قصيده واردر. ير يوزى بر صحيفه‌در، نه قدر كتاب ايچنده وار. بر آغاج بر كلمه‌در، نه قدر صحيفه‌سى واردر. بر ميوه بر حرف؛ بر چكردك، بر نقطه‌در. او نقطه‌ده قوجه بر آغاجڭ پروغرامى، فهرسته‌سى وار. ايشته بويله بر كتاب، أوصافِ جلال و جماله، نهايتسز قدرت و حكمته مالك بر ذاتِ ذو الجلالڭ نقشِ قلمِ قدرتى اولابيلير. ديمك عالمڭ شهوديله، بو ايمان لازم گلير. إلّا كه، ضلالتدن سرخوش اولمش اوله...

هم ناصلكه بر خانه اوسته‌سز اولماز. باخصوص اويله بر خانه كه؛ خارقه صنعتلرله، عجيب نقشلرله، غريب زينتلرله تزيين ايديلمش. حتّى هر بر طاشنده، بر سراى قدر صنعت درج ايديلمش. اوسته‌سز اولمق، هيچ بر عقل قبول ايده‌مز، غايت ماهر بر صنعتكار ايستر. باخصوص او سراى ايچنده سينه‌ما پرده‌لرى گبى هر ساعتده حقيقى منزللر تشكيل ايديلوب، كمالِ إنتظامله ألبسه دگيشديرديگى گبى دگيشديرييور. حتّى هر بر حقيقى پرده ايچنده، متعدّد كوچك كوچك منزللر ايجاد ايديلييور.

اويله ده شو كائنات نهايتسز حكيم، عليم، قدير بر صانع ايستر. چونكه شو محتشم كائنات اويله بر سرايدر كه: آى، گونش لامبالرى؛ ييلديزلر، موملرى؛ زمان، بر ايپ، بر شريددر كه، او صانعِ ذو الجلال هر سنه بر باشقه عالمى اوڭا طاقوب، گوسترييور. او طاقديغى عالمڭ ايچنده اوچ يوز آلتمش طرزده منتظم صورتلرينى تجديد ايدييور. كمالِ إنتظامله و حكمتله دگيشديرييور. ير يوزينى بر سفرهٔ‌ِ نعمت ياپمش كه، هر بهار موسمنده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ مصنوعاتيله تزيين ايدييور. حدّ و حسابه گلمز أنواعِ إحساناتيله طولديرييور. اويله بر طرزده كه، نهايت إختلاط ايچنده و قاريشمش اولدقلرى حالده، نهايت درجه‌ده إمتياز و فرقله بربرلرندن آيريلييور. باشقه جهتلرى بوڭا قياس ايت... ناصل، بويله بر سرايڭ صانعندن غفلت ايديله‌بيلير؟

هم ناصلكه بلوطسز، گوندوز اورته‌سنده، گونشڭ دڭز يوزنده بتون قبارجقلر اوستنده و قره‌ده بتون پارلاق شيلرده و قارڭ بتون پارچه‌لرنده جلوه‌سى گورونديگى و عكسى مشاهده ايديلديگى حالده گونشى إنكار ايتمك، نه درجه عجيب بر ديوانه‌لك هذيانيدر. چونكه او وقت بر تك گونشى إنكار و قبول ايتمه‌مكله؛ قطرات صاييسنجه، قبارجقلر مقدارنجه، پارچه‌لر عددنجه، حقيقى و بِالأصاله گونشجكلرى قبول ايتمك لازم گلييور.

هر ذرّه‌جكده (كه آنجق بر ذرّه صيقيشه‌بيلديگى حالده‌) قوجه بر گونشڭ حقيقتنى ايچنده قبول ايتمك لازم گلديگى گبى، عينًا اويله ده: شو صيراوارى ايچنده هر زمان حكمتله دگيشن و دوزگونلك ايچنده هر وقت تازه‌له‌نن شو منتظم كائناتى گوروب، خالقِ ذو الجلالى أوصافِ كماليله تصديق ايتمه‌مك، اوندن داها برباد بر ضلالت ديوانه‌لگيدر، بر مجنونلق هذيانيدر. زيرا هر شيده، حتّى هر بر ذرّه‌ده بر الوهيتِ مطلقه قبول ايتمك لازمدر. چونكه مثلا هوانڭ هر بر ذرّه‌سى؛ هر بر چيچك ايله هر بر ميوه‌يه، هر بر ياپراغه گيرر و ايشله‌يه‌بيلير. ايشته شو ذرّه، أگر مأمور اولمازسه، بتون گيره‌بيلديگى و ايشلديگى مصنوعلرڭ طرزِ تشكيلاتنى و صورتلرينى و هيئتلرينى بيلمك لازمدر، تا ايچنده ايشله‌يه‌بيلسين. ديمك محيط بر علم و قدرته مالك اولمالى كه، بويله ياپسين.

مثلا، طوپراقده هر بر ذرّه‌سى قابلدر كه، مختلف بتون تخملر و چكردكلره مدار و منشأ اولسون. أگر مأمور اولمازسه، لازم گلييور كه: اوتلر و آغاجلر عددنجه معنوى جهازات و ماكينه‌لرى تضمّن ايتسين. وياخود اونلرڭ بتون طرزِ تشكيلاتنى بيلير، ياپار، بتون اونلره گيديريلن صورتلرى طانير، ديكه‌بيلير بر صنعت و قدرت ويرمك لازم گلير.

داها سائر موجوداتى ده قياس ايت. تا آڭلايه‌جقسڭ كه: هر شيده آشكاره، وحدانيتڭ چوق دليللرى وار. أوت بر شيدن هر شيئى ياپمق و هر شيئى بر تك شى ياپمق، هر شيئڭ خالقنه خاص بر ايشدر. وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ فرمانِ ذى‌شاننه دقّت ايت.

ديمك واحدِ أحدى قبول ايتمه‌مك ايله، موجودات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك لازم گلير.

ايكنجى إشارت

حكايه‌ده بر ياورِ أكرمدن بحث ايديلمش و دينلمش كه: كور اولميان هركس اونڭ نشانلرينى گورمكله آڭلار كه: او ذات، پادشاهڭ أمريله حركت ايدر و اونڭ خاص بنده‌سيدر. ايشته او ياورِ أكرم، رسولِ أكرمدر (عليه الصلاة والسلام‌).

أوت شويله مزيَّن بر كائناتڭ، اويله مقدّس بر صانعنه بويله بر رسولِ أكرم، ايشيق شمسه لزومى درجه‌سنده ألزمدر. چونكه ناصل گونش، ضيا ويرمكسزين ممكن دگلدر. اويله ده الوهيت ده، پيغمبرلرى گوندرمكله كندينى گوسترمكسزين ممكن دگلدر.

هم هيچ ممكن اولور مى كه، نهايت كمالده اولان بر جمال؛ گوستريجى و تعريف ايديجى بر واسطه ايله كندينى گوسترمك ايسته‌مسين؟

هم ممكن اولور مى كه؛ غايت جمالده بر كمالِ صنعت، اونڭ اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايدن بر دلّال واسطه‌سيله تشهير ايسته‌مسين؟

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بر ربوبيتِ عامّه‌نڭ سلطنتِ كلّيه‌سى، كثرت و جزئيات طبقاتنده وحدانيت و صمدانيتنى، ذو الجناحين بر مبعوث واسطه‌سيله إعلاننى ايسته‌مسين! يعنى او ذات، عبوديتِ كلّيه جهتيله كثرت طبقاتنڭ درگاهِ إلٰهيه ألچيسى اولديغى گبى، قربيت و رسالت جهتيله درگاهِ إلٰهينڭ كثرت طبقاتنه مأموريدر.

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نهايت درجه‌ده بر حسنِ ذاتى صاحبى، جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينه‌لرده گورمك و گوسترمك ايسته‌مسين! يعنى بر حبيب رسول واسطه‌سيله كه؛ هم حبيبدر، عبوديتيله كندينى اوڭا سَوْديرر، آيينه‌دارلق ايدر. هم رسولدر؛ اونى مخلوقاتنه سَوْديرر، جمالِ أسماسنى گوسترر.

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ عجيب معجزه‌لرله، غريب و قيمتدار شيلرله طولو خزينه‌لر صاحبى، صرّاف بر تعريف ايديجى و وصّاف بر تشهير ايديجى واسطه‌سيله أنظارِ خلقه عرض و باشلرنده إظهار ايتمكله، گيزلى كمالاتنى بيان ايتمك إراده ايتمه‌سين و ايسته‌مسين؟

هم ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتى بتون أسماسنڭ كمالاتنى إفاده ايدن مصنوعاتله تزيين ايده‌رك سير ايچون غريب و اينجه صنعتلرله سوسله‌نلمش بر سرايه بڭزتسين ده، رهبر بر معلّم تعيين ايتمه‌سين؟

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتڭ صاحبى، شو كائناتڭ تحوّلاتنده‌كى مقصد و غايه نه اولاجغنى مشعر طلسمِ مغلقنى، هم موجوداتڭ "نره‌دن؟ نره‌يه؟ نه‌جيسڭ؟" اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطه‌سيله آچديرماسين!

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو گوزل مصنوعات ايله كندينى ذى‌شعوره طانيتديران و قيمتلى نعمتلر ايله كندينى سَوْديرن صانعِ ذو الجلال؛ اونڭ مقابلنده ذى‌شعوردن مرضياتى و آرزولرى نه اولديغنى بر ألچى واسطه‌سيله بيلديرمسين!

هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نوعِ إنسانى، شعورجه كثرته مبتلا، إستعدادجه عبوديتِ كلّيه‌يه مهيّا صورتنده ياراتوب، معلّم بر رهبر واسطه‌سيله اونلرى كثرتدن وحدته يوزلرينى چويرمك ايسته‌مسين!

داها بونلر گبى چوق وظائفِ نبوّت وار كه، هر برى بر برهانِ قطعيدر كه: الوهيت، رسالتسز اولاماز...

شيمدى عجبا عالمده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن (بيان اولونان أوصاف و وظائفه‌) داها أهل و داها جامع كيم ظهور ايتمش؟ و رتبهٔ‌ِ رسالته و وظيفهٔ‌ِ تبليغه اوندن داها أليق، داها أوفق هيچ زمان گوسترمش ميدر؟ خاير، أصلا و قطعا!. بلكه او، بتون رسوللرڭ سيّديدر، بتون أنبيانڭ إماميدر، بتون أصفيانڭ سَرْوريدر، بتون مقرّبينڭ أقربيدر، بتون مخلوقاتڭ أكمليدر، بتون مرشدلرڭ سلطانيدر.

أوت أهلِ تحقيقاتڭ إتّفاقيله، شقِّ قمر و پارمقلرندن صو آقماسى گبى بيڭه بالغ معجزاتندن حدّ و حسابه گلمز دلائلِ نبوّتندن باشقه، قرآنِ عظيم الشان گبى بر بحرِ حقائق و قرق وجهله معجزه اولان معجزهٔ‌ِ كبرا، گونش گبى رسالتنى گوسترمگه كافيدر. باشقه رساله‌لرده و بِالخاصّه يگرمى بشنجى سوزده قرآنڭ قرقه قريب وجوهِ إعجازندن بحث ايتديگمزدن بوراده قيصه كسييورز.

اوچنجى إشارت

خاطره گلمسين كه: بو كوچوجك إنسانڭ نه أهمّيتى وار كه، بو عظيم دنيا اونڭ محاسبهٔ‌ِ أعمالى ايچون قپانسين، باشقه بر دائره آچيلسين؟ چونكه بو كوچوجك إنسان، جامعيتِ فطرت إعتباريله شو موجودات ايچنده بر اوسته باشى و بر دلّالِ سلطنتِ إلٰهيه و بر عبوديتِ كلّيه‌يه مظهر اولديغندن بيوك أهمّيتى واردر.

هم خاطره گلمسين كه: قيصه‌جق بر عمرده ناصل أبدى بر عذابه مستحق اولور؟ زيرا كفر؛ شو مكتوباتِ صمدانيه درجه‌سنده و قيمتنده اولان كائناتى معناسز، غايه‌سز بر دركه‌يه دوشورديگى ايچون، بتون كائناته قارشى بر تحقير اولديغى گبى؛ بو موجوداتده جلوه‌لرى، نقشلرى گورونن بتون أسماءِ قدسيهٔ‌ِ إلٰهيه‌يى إنكار ايله ردّ و جنابِ حقّڭ حقّانيت و صدقنى گوسترن غيرِ متناهى بتون دليللرينى تكذيب اولديغندن نهايتسز بر جنايتدر. نهايتسز جنايت ايسه، نهايتسز عذابى ايجاب ايدر...

دردنجى إشارت

ناصلكه حكايه‌ده اون ايكى صورتله گوردك كه: هيچ بر جهتله ممكن دگل؛ اويله بر پادشاهڭ، اويله موقّت مسافرخانه گبى بر مملكتى بولونسون ده، مستقر و حشمتنه مظهر و سلطنتِ عظماسنه مدار ديگر دائمى بر مملكتى بولونماسين...

اويله ده هيچ بر وجهله ممكن دگل كه؛ بو فانى عالمڭ باقى خالقى، بونى ايجاد ايتسين ده، باقى بر عالمى ايجاد ايتمه‌سين؟ هم ممكن دگل: شو بديع و زائل كائناتڭ سرمدى صانعى بونى خلق ايتسين ده، مستقر و دائمى ديگر بر كائناتى ايجاد ايتمه‌سين؟ هم ممكن دگل: بو مشهر و ميدانِ إمتحان و تارلا حكمنده اولان دنيانڭ حكيم و قدير و رحيم اولان فاطرى اونى ياراتسين، اونڭ بتون غايه‌لرينه مظهر اولان دارِ آخرتى خلق ايتمه‌سين؟

بو حقيقته اون ايكى قپو ايله گيريلير. اون ايكى حقيقت ايله او قپولر آچيلير. أڭ قيصه و بسيطدن باشلارز:

برنجى حقيقت

برنجى حقيقت: بابِ ربوبيت و سلطنتدر كه، إسمِ ربّڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: شأنِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيت، باخصوص بويله بر كائناتى، كمالاتنى گوسترمك ايچون غايت عالى غايه‌لر و يوكسك مقصدلر ايله ايجاد ايتسين، اونڭ غايات و مقاصدينه قارشى ايمان و عبوديتله مقابله ايدن مؤمنلره مكافاتى بولونماسين. و او مقاصدى ردّ و تحقير ايله مقابله ايدن أهلِ ضلالته مجازات ايتمه‌سين؟

ايكنجى حقيقت

بابِ كرم و رحمتدر كه، كريم و رحيم إسمنڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: گوسترديگى آثار ايله نهايتسز بر كرم و نهايتسز بر رحمت و نهايتسز بر عزّت و نهايتسز بر غيرت صاحبى اولان شو عالمڭ ربّى؛ كرم و رحمتنه لايق مكافات، عزّت و غيرتنه شايسته مجازاتده بولونماسين.

أوت شو دنيا گيديشاتنه باقيلسه گورولويور كه؛ أڭ عاجز، أڭ ضعيفدن طوت ﴿‌حاشيه﴾ تا أڭ قوى‌يه قدر هر جانلى‌يه لايق بر رزق ويريلييور. أڭ ضعيف، أڭ عاجزه أڭ ايى رزق ويريلييور. هر دردلى‌يه اومماديغى يردن درمان يتيشديريلييور. اويله علوى بر كرمله ضيافتلر، إكراملر اولونيور كه، نهايتسز بر كرم ألى ايچنده ايشلديگنى بداهةً گوسترييور.

مثلا، بهار موسمنده جنّت حوريلرى طرزنده بتون آغاجلرى سندس‌مثال لباسلر ايله گيديروب، چيچك و ميوه‌لرڭ مرصّعاتيله سوسلنديروب خدمتكار ايده‌رك اونلرڭ لطيف أللرى اولان داللريله، چشيد چشيد أڭ طاتلى، أڭ مصنّع ميوه‌لرى بزه تقديم ايتمك؛ هم زهرلى بر سينگڭ أليله شفالى أڭ طاتلى بالى بزه يديرمك؛ هم أڭ گوزل و يوموشاق بر لباسى ألسز بر بوجگڭ أليله بزه گيديرمك؛ هم رحمتڭ بيوك بر خزينه‌سنى كوچك بر چكردك ايچنده بزم ايچون صاقلامق؛ نه قدر جميل بر كرم، نه قدر لطيف بر رحمت أثرى اولديغى بداهةً آڭلاشيلير.

هم إنسان و بعض جاناوارلردن باشقه، گونش و آى و أرضدن طوت، تا أڭ كوچك مخلوقه قدر هر شى كمالِ دقّتله وظيفه‌سنه چاليشماسى، ذرّه‌جه حدّندن تجاوز ايتمه‌مسى، بر عظيم هيبت تحتنده عمومى بر إطاعت بولونماسى؛ بيوك بر جلال و عزّت صاحبنڭ أمريله حركت ايتدكلرينى گوسترييور.

هم گرك نباتى و گرك حيوانى و گرك إنسانى بتون والده‌لرڭ او رحيم شفقتلريله ﴿‌حاشيه‌﴾ و سوت گبى او لطيف غدا ايله او عاجز و ضعيف ياورولرڭ تربيه‌سى، نه قدر گنيش بر رحمتڭ جلوه‌سى ايشلديگى بداهةً آڭلاشيلير.

بو عالمڭ متصرّفنڭ مادام نهايتسز بويله بر كرمى، نهايتسز بويله بر رحمتى، نهايتسز اويله بر جلال و عزّتى واردر. نهايتسز جلال و عزّت، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر. نهايتسز كرم، نهايتسز إكرام ايستر، نهايتسز رحمت؛ كندينه لايق إحسان ايستر. حالبوكه بو فانى دنياده و قيصه عمرده، دڭزدن بر طامله گبى ميليونلر جزءدن آنجق بر جزئى يرلشير و تجلّى ايدر. ديمك او كرمه لايق و او رحمته شايسته بر دارِ سعادت اولاجقدر. يوقسه گوندوزى ايشيغيله طولديران گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك گبى، بو گورونن رحمتڭ وجودينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه بر داها دونمه‌مك اوزره زوال ايسه؛ شفقتى مصيبته، محبّتى حرقته و نعمتى نقمته و عقلى، مشئوم بر آلَته و لذّتى ألمه قلب ايتديرمكله حقيقتِ رحمتڭ إنطفاسى لازم گلير.

هم او جلال و عزّته اويغون بر دارِ مجازات اولاجقدر. چونكه أكثريا ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب، بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهٔ‌ِ كبرايه بيراقيلييور، تأخير ايديلييور. يوقسه، باقيلمييور دگل. بعضًا دنياده دخى جزا ويرر. قرونِ سالفه‌ده جريان ايدن عاصى و متمرّد قَوملره گلن عذابلر گوسترييور كه: إنسان باشى بوش دگل، بر جلال و غيرت سيلله‌سنه هر وقت معروضدر.

أوت هيچ ممكن ميدر كه؛ إنسان عموم موجودات ايچنده أهمّيتلى بر وظيفه‌سى، أهمّيتلى بر إستعدادى اولسون ده، إنسانڭ ربّى ده إنسانه بو قدر منتظم مصنوعاتيله كندينى طانيتديرسه، مقابلنده إنسان ايمان ايله اونى طانيمازسه.. هم بو قدر رحمتڭ سوسلى ميوه‌لريله كندينى سَوْديرسه؛ مقابلنده إنسان عبادتله كندينى اوڭا سَوْديرمسه.. هم بو قدر بو درلو نعمتلريله محبّت و رحمتنى اوڭا گوسترسه؛ مقابلنده إنسان شكر و حمدله اوڭا حرمت ايتمسه؛ جزاسز قالسين، باشى بوش بيراقيلسين، او عزّت، غيرت صاحبى ذاتِ ذو الجلال بر دارِ مجازات حاضرلاماسين؟

هم هيچ ممكن ميدر كه: او رحمٰنِ رحيمڭ كندينى طانيتديرمسنه مقابل؛ ايمان ايله طانيمقله و سَوْديرمسنه مقابل، عبادتله سومك و سَوْديرمكله و رحمتنه مقابل، شكر ايله حرمت ايتمكله مقابله ايدن مؤمنلره بر دارِ مكافاتى، بر سعادتِ أبديه‌يى ويرمه‌سين؟

اوچنجى حقيقت

بابِ حكمت و عدالت اولوب، إسمِ حكيم و عادلڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: ﴿‌حاشيه﴾ ذرّه‌لردن گونشلره قدر جريان ايدن حكمت و إنتظام، عدالت و ميزانله ربوبيتڭ سلطنتنى گوسترن ذاتِ ذو الجلال، ربوبيتڭ جناحِ حمايه‌سنه إلتجا ايدن و حكمت و عدالته ايمان و عبوديتله توفيقِ حركت ايدن مؤمنلرى تلطيف ايتمه‌سين و او حكمت و عدالته كفر و طغيان ايله عصيان ايدن أدبسزلرى تأديب ايتمه‌سين؟ حالبوكه بو موقّت دنياده او حكمت، او عدالته لايق بيڭدن برى، إنسانده إجرا ايديلمييور، تأخير ايديلييور. أهلِ ضلالتڭ چوغى جزا آلمادن؛ أهلِ هدايتڭ ده چوغى مكافات گورمه‌دن بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهٔ‌ِ كبرايه، بر سعادتِ عظمايه بيراقيلييور.

أوت گورونويور كه؛ شو عالمده تصرّف ايدن ذات، نهايتسز بر حكمتله ايش گورويور. اوڭا برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيده مصلحت و فائده‌لره رعايت ايتمه‌سيدر. گورمييور ميسڭ كه: إنسانده بتون أعضا، كميكلر و طمارلرده، حتّى بدنڭ حجيراتنده، هر يرنده، هر جزئنده فائده‌لر و حكمتلرڭ گوزه‌تيلمسى، حتّى بعض أعضاسى، بر آغاجڭ نه قدر ميوه‌لرى وارسه، او درجه او عضوه حكمتلر و فائده‌لر طاقمسى گوسترييور كه؛ نهايتسز بر حكمت أليله ايش گورولويور.

هم هر شيئڭ صنعتنده نهايت درجه‌ده إنتظام بولونماسى گوسترر كه، نهايتسز بر حكمت ايله ايش گورولويور. أوت گوزل بر چيچگڭ دقيق پروغرامنى، كوچوجك بر تخمنده درج ايتمك، بيوك بر آغاجڭ صحيفهٔ‌ِ أعمالنى، تاريخچهٔ‌ِ حياتنى، فهرستهٔ‌ِ جهازاتنى كوچوجك بر چكردكده معنوى قدر قلميله يازمق؛ نهايتسز بر حكمت قلمى ايشلديگنى گوسترر.

هم هر شيئڭ خلقتنده غايت درجه‌ده حسنِ صنعت بولونماسى؛ نهايت درجه‌ده حكيم بر صانعڭ نقشى اولديغنى گوسترر. أوت شو كوچوجك إنسان بدنى ايچنده بتون كائناتڭ فهرسته‌سنى، بتون خزائنِ رحمتڭ آناختارلرينى، بتون أسمالرينڭ آيينه‌لرينى درج ايتمك؛ نهايت درجه‌ده بر حسنِ صنعت ايچنده بر حكمتى گوسترر.

شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، شويله إجراآتِ ربوبيتده حاكم بر حكمت؛ او ربوبيتڭ قنادينه إلتجا ايدن و ايمان ايله إطاعت ايدنلرڭ تلطيفنى ايسته‌مسين و أبدى تلطيف ايتمه‌سين؟

هم عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنه برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيئه حسّاس ميزانلرله، مخصوص ئولچولرله وجود ويرمك، صورت گيديرمك، يرلى يرينه قويمق؛ نهايتسز بر عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنى گوسترر.

هم هر حق صاحبنه إستعدادى نسبتنده حقّنى ويرمك، يعنى وجودينڭ بتون لوازماتنى، بقاسنڭ بتون جهازاتنى أڭ مناسب بر طرزده ويرمك؛ نهايتسز بر عدالت ألنى گوسترر.

هم إستعداد لسانيله، إحتياجِ فطرى لسانيله، إضطرار لسانيله سؤال ايديلن و ايسته‌نيلن هر شيئه دائمى جواب ويرمك؛ نهايت درجه‌ده بر عدل و حكمتى گوسترييور.

شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، بويله أڭ كوچك بر مخلوقڭ، أڭ كوچك بر حاجتنڭ إمدادينه قوشان بر عدالت و حكمت؛ إنسان گبى أڭ بيوك بر مخلوقڭ بقا گبى أڭ بيوك بر حاجتنى مهمل بيراقسين؟ أڭ بيوك إستمدادينى و أڭ بيوك سؤالنى جوابسز بيراقسين؟ ربوبيتڭ حشمتنى، عبادينڭ حقوقنى محافظه ايتمكله محافظه ايتمه‌سين؟

حالبوكه شو فانى دنياده قيصه بر حيات گچيرن إنسان، اويله بر عدالتڭ حقيقتنه مظهر اولاماز و اولامييور. بلكه بر محكمهٔ‌ِ كبرايه بيراقيلييور. زيرا حقيقى عدالت ايستر كه: شو كوچوجك إنسان، شو كوچكلگى نسبتنده دگل، بلكه جنايتنڭ بيوكلگى، ماهيتنڭ أهمّيتى و وظيفه‌سنڭ عظمتى نسبتنده مكافات و مجازات گورسون.

مادام شو فانى، گچيجى دنيا؛ أبد ايچون خلق اولونان إنسان خصوصنده اويله بر عدالت و حكمته مظهريتدن چوق اوزاقدر. ألبته عادل اولان او ذاتِ جليلِ ذو الجمالڭ و حكيم اولان او ذاتِ جميلِ ذو الجلالڭ دائمى بر جهنّمى و أبدى بر جنّتى بولونه‌جقدر.

دردنجى حقيقت

دردنجى حقيقت: بابِ جود و جمالدر. إسمِ جوّاد و جميلڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: نهايتسز جود و سخاوت، توكنمز ثروت، بيتمز خزينه‌لر، مِثلسز سرمدى جمال، قصورسز أبدى كمال؛ بر دارِ سعادت و محلِّ ضيافت ايچنده دائمى بولونه‌جق اولان محتاج شاكرلرى، مشتاق آيينه‌دارلرى، متحيّر سيرجيلرى ايسته‌مسينلر؟

أوت دنيا يوزينى بو قدر مزيَّن مصنوعاتيله سوسلنديرمك، آى ايله گونشى لامبا ياپمق، ير يوزينى بر سفرهٔ‌ِ نعمت ايده‌رك مطعوماتڭ أڭ گوزل چشيدلريله طولديرمق، ميوه‌لى آغاجلرى برر قاب ياپمق، هر موسمده بر چوق دفعه‌لر تجديد ايتمك؛ حدسز بر جود و سخاوتى گوسترر.

بويله نهايتسز بر جود و سخاوت؛ اويله توكنمز خزينه‌لر و رحمت، هم دائمى، هم آرزو ايديلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت و محلِّ سعادت ايستر. هم قطعى ايستر كه؛ او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر، او محلِّ سعادتده دوام ايتسينلر، أبدى قالسينلر. تا زوال و فراقله ألم چكمه‌سينلر. چونكه زوالِ ألم لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر. اويله سخاوت، ألم چكديرمك ايسته‌مز.

ديمك أبدى بر جنّتى، هم ايچنده أبدى محتاجلرى ايستر. چونكه نهايتسز جود و سخا، نهايتسز إحسان ايتمك ايستر، نعمتلنديرمك ايستر. نهايتسز إحسان و نعمتلنديرمك ايسه، نهايتسز منّتدارلق، نعمتلنمك ايستر. بو ايسه، إحسانه مظهر اولان شخصڭ دوامِ وجودينى ايستر. تا، دائمى تنعّمله او دائمى إنعامه قارشى شكر و منّتدارلغنى گوسترسين. يوقسه زوال ايله آجيلاشان جزئى بر تلذّذ، قيصه‌جق بر زمانده اويله بر جود و سخانڭ مقتضاسيله قابلِ توفيق دگلدر.

هم دخى مشهرِ صنعتِ إلٰهيه اولان أقطارِ عالم سرگيلرينه باق. ير يوزنده‌كى نباتات و حيواناتڭ أللرنده اولان إعلاناتِ ربّانيه‌يه دقّت ايت، ﴿‌حاشيه﴾, محاسنِ ربوبيتڭ دلّاللرى اولان أنبيا و أوليايه قولاق وير. ناصل متّفقًا صانعِ ذو الجلالڭ قصورسز كمالاتنى، خارقه صنعتلرينڭ تشهيريله گوسترييورلر، بيان ايدييورلر، أنظارِ دقّتى جلب ايدييورلر.

ديمك بو عالمڭ صانعنڭ پك مهمّ و حيرت ويريجى و گيزلى كمالاتى واردر. بو خارقه صنعتلرله اونلرى گوسترمك ايستر. چونكه گيزلى، قصورسز كمالات ايسه، تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه‌ دييه‌رك مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. دائمى كمالات ايسه، دائمى تظاهر ايستر. او ايسه، تقدير و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودينى ايستر. بقاسى اولميان إستحسان ايديجينڭ نظرنده، كمالاتڭ قيمتى سقوط ايدر. ﴿‌حاشيه﴾.

هم دخى، كائناتڭ يوزنده سريلمش اولان غايتله گوزل و صنعتلى و پارلاق و سوسلى شو موجودات؛ ايشيق گونشى بيلديرديگى گبى، مِثلسز معنوى بر جمالڭ محاسننى بيلديرر و نظيرسز، خفى بر حُسنڭ لطائفنى إشعار ايدييور. ﴿‌حاشيه﴾. او منزّه حُسن، او مقدّس جمالڭ جلوه‌سندن، أسمالرده، بلكه هر إسمده چوق گيزلى دفينه‌لر بولونديغنى إشارت ايدر.

ايشته شو درجه عالى، نظيرسز، گيزلى بر جمال ايسه؛ كندى محاسننى بر مرآتده گورمك و حُسننڭ درجاتنى و جمالنڭ مقياسلرينى ذى‌شعور و مشتاق بر آيينه‌ده مشاهده ايتمك ايستديگى گبى، باشقه‌لرينڭ نظريله ينه سَوْگيلى جمالنه باقمق ايچون، گورونمك ده ايستر.

ديمك ايكى وجهله كندى جمالنه باقمق؛ برى: هر برى باشقه باشقه رنكده اولان آيينه‌لرده بِالذّات مشاهده ايتمك. ديگرى: مشتاق اولان سيرجى و متحيّر اولان إستحسانجيلرڭ مشاهده‌سى ايله مشاهده ايتمك ايستر.

ديمك حُسن و جمال، گورمك و گورونمك ايستر. گورمك، گورونمك ايسه؛ مشتاق سيرجى، متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ وجودينى ايستر. حُسن و جمال، أبدى سرمدى اولديغندن مشتاقلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر.

چونكه دائمى بر جمال ايسه؛ زائل بر مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمه‌مك اوزره زواله محكوم اولان بر سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرتى إستخفافه، حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه خودگام إنسان بيلمديگى شيئه دشمن اولديغى گبى، يتيشمديگى شيئه ده ضددر. حالبوكه نهايتسز بر محبّت، حدسز بر شوق و إستحسان ايله مقابله‌يه لايق اولان بر جماله قارشى ضمنًا بر عداوت و كين و إنكار ايله مقابله ايدر. ايشته كافر، اللّٰهڭ دشمنى اولديغنڭ سرّى بوندن آڭلاشيلييور.

مادام او نهايتسز سخاوتِ جود، او مِثلسز جمالِ حُسن، او قصورسز كمالات؛ أبدى متشكّرلرى، مشتاقلرى، مستحسنلرى إقتضا ايدرلر. حالبوكه شو مسافرخانهٔ‌ِ دنياده گورويورز؛ هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او سخاوتڭ إحساننى آنجق آز بر پارچه طادار. إشتهاسى آچيلير، فقط ييمز گيدر. او جمال، او كمالڭ دخى آنجق برآز ايشيغنه، بلكه بر ضعيف گولگه‌سنه بر آنده باقوب، طويمادن گيدر.

ديمك، بر سيرانگاهِ دائمى‌يه گيديلييور.

الحاصل: ناصلكه شو عالم بتون موجوداتيله صانعِ ذو الجلالنه قطعى دلالت ايدر؛ صانعِ ذو الجلالڭ ده صفات و أسماءِ قدسيه‌سى، دارِ آخرته دلالت ايدر و گوسترر و ايستر.

بشنجى حقيقت

بابِ شفقت و عبوديتِ محمّديه‌در (عليه الصلاة والسلام‌). إسمِ مجيب و رحيمڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: أڭ أدنا بر حاجتى، أڭ أدنا بر مخلوقندن گوروب كمالِ شفقتله اومماديغى يردن إسعاف ايدن و أڭ گيزلى بر سسى، أڭ گيزلى بر مخلوقندن ايشيدوب إمداد ايدن، لسانِ حال و قال ايله ايسته‌نيلن هر شيئه إجابت ايدن نهايتسز بر شفقت و بر مرحمت صاحبى بر ربّ؛ أڭ بيوك بر عبدندن، ﴿‌حاشيه﴾, أڭ سَوْگيلى بر مخلوقندن أڭ بيوك حاجتنى گوروب بيتيرمسين، إسعاف ايتمه‌سين؛ أڭ يوكسك دعايى ايشيدوب قبول ايتمه‌سين؟

أوت مثلا حيواناتڭ ضعيفلرينڭ و ياورولرينڭ رزق و تربيه‌لرى خصوصنده گورونن لطف و سهولتى گوسترييور كه: شو كائناتڭ مالكى، نهايتسز بر رحمتله ربوبيت ايدر. ربوبيتنده بو درجه رحيمانه بر شفقت، هيچ قابل ميدر كه مخلوقاتڭ أڭ أفضلنڭ أڭ گوزل دعاسنى قبول ايتمه‌سين؟ بو حقيقتى اون طوقوزنجى سوزده ايضاح ايتديگم وجهله، شوراده دخى مكرّرًا شويله بيان ايده‌لم:

أى نفسمله برابر بنى ديڭله‌ين آرقداش! حكايهٔ‌ِ تمثيليه‌ده ديمشدك: بر آطه‌ده بر إجتماع وار، بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. اونڭ إشارت ايتديگى حقيقت شويله‌در كه: گل! بو زماندن تجرّد ايدوب، فكرًا عصرِ سعادته و خيالًا جزيرة العربه گيدييورز. تا كه، رسولِ أكرمى (عليه الصلاة والسلام‌) وظيفه باشنده و عبوديت ايچنده گوروب، زيارت ايدرز. باق! او ذات ناصلكه رسالتيله، هدايتيله سعادتِ أبديه‌نڭ سببِ حصولى و وسيلهٔ‌ِ وصوليدر. اونڭ گبى، عبوديتيله و دعاسيله، او سعادتڭ سببِ وجودى و جنّتڭ وسيلهٔ‌ِ ايجاديدر.

ايشته باق! او ذات اويله بر صلاتِ كبراده، بر عبادتِ علياده سعادتِ أبديه ايچون دعا ايدييور كه، گويا بو جزيره، بلكه بتون أرض اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر. چونكه عبوديتى ايسه؛ اوڭا إتّباع ايدن اُمّتڭ عبوديتنى تضمّن ايتديگى گبى، موافقت سرّيله بتون أنبيانڭ سرِّ عبوديتنى تضمّن ايدر.

هم او صلاتِ كبرايى اويله بر جماعتِ عظماده قيلار، نياز ايدييور كه؛ گويا بنى آدمڭ حضرتِ آدمدن عصريمزه قدر، بلكه قيامته قدر بتون نورانى و كامل إنسانلر اوڭا تبعيتله إقتدا ايدوب دعاسنه آمين ديرلر. ﴿‌حاشيه﴾

باق، هم اويله بقا گبى بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه؛ دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات نيازينه إشتراك ايدوب لسانِ حال ايله: "اوخ، أوت يا ربّنا! وير، دعاسنى قبول ايت. بز ده ايسته‌يورز." دييورلر. هم باق! اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه سعادتِ باقيه ايسته‌يور كه؛ بتون كائناتى آغلاتديروب، دعاسنه إشتراك ايتديرييور.

باق هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون سعادت ايسته‌يوب، دعا ايدييور كه؛ إنسانى و بتون مخلوقاتى أسفلِ سافلين اولان فناىِ مطلقه سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائده‌سزلكدن، عبثيتدن أعلاىِ علّيّين اولان قيمته، بقايه، علوى وظيفه‌يه، مكتوباتِ صمدانيه اولماسى درجه‌سنه چيقارييور.

باق هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه ايله ايسته‌يور و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله يالوارييور كه: گويا بتون موجوداته، سماواته، عرشه ايشيتديروب وجده گتيروب دعاسنه: "آمين، اَللّٰهمّ آمين" ديديرتييور. ﴿‌حاشيه﴾

باق هم اويله سميع و كريم بر قديردن، اويله بصير و رحيم بر عليمدن سعادت و بقايى ايسته‌يور كه؛ بِالمشاهده أڭ گيزلى بر ذى‌حياتڭ أڭ گيزلى بر آرزوسنى، أڭ خفى بر نيازينى گورور، ايشيتير، قبول ايدر، مرحمت ايدر. لسانِ حال ايله ده اولسه إجابت ايدر. اويله صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانه‌ده ويرر و إجابت ايدر كه؛ شبهه بيراقماز او تربيه و تدبير اويله سميع و بصيره مخصوص، اويله بر كريم و رحيمه خاصدر.

عجبا بتون بنى آدمى آرقه‌سنه آلوب شو أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب، نوعِ بشرڭ خلاصهٔ‌ِ عبوديتنى جامع حقيقتِ عبوديتِ أحمديه (ع‌ص‌م‌) ايچنده دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان اولان فخرِ كائنات (ع‌ص‌م‌) نه ايسته‌يور، ديڭله‌يه‌لم. باق، كندينه و امّتنه سعادتِ أبديه ايسته‌يور، بقا ايسته‌يور، جنّت ايسته‌يور. هم موجودات آيينه‌لرنده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهٔ‌ِ إلٰهيه ايله برابر ايسته‌يور. او أسمادن شفاعت طلب ايدييور، گورييورسڭ.

أگر آخرتڭ حسابسز أسبابِ موجبه‌سى، دلائلِ وجودى اولماسه ايدى؛ يالڭز شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر خالقِ رحيمڭ قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويره‌جكدى. ﴿‌حاشيه﴾ أوت بهاريمزده ير يوزينى بر محشر ايدن، يوز بيڭ حشر نمونه‌لرينى ايجاد ايدن قديرِ مطلقه، جنّتڭ ايجادى ناصل آغير اولابيلير؟

ديمك ناصلكه اونڭ رسالتى، شو دارِ إمتحانڭ آچيلمه‌سنه سببيت ويردى، لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ سرّينه مظهر اولدى. اونڭ گبى، عبوديتى دخى اوته‌كى دارِ سعادتڭ آچيلمه‌سنه سببيت ويردى.

عجبا هيچ ممكن ميدر كه، بتون عقللرى حيرتده بيراقان شو إنتظامِ عالم و گنيش رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت، مِثلسز جمالِ ربوبيت؛ او دعايه إجابت ايتمه‌مكله بويله بر چركينلگى، بويله بر مرحمتسزلگى، بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايتسين؟ يعنى أڭ جزئى، أڭ أهمّيتسز آرزولرى، سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين، يرينه گتيرسين. أڭ أهمّيتلى، لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمه‌سين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا، يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايدوب چركين اولاماز. ﴿‌حاشيه﴾.

ديمك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ رسالتيله دنيانڭ قپوسنى آچديغى گبى، عبوديتيله ده آخرتڭ قپوسنى آچار.

عَلَيْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ مِلْءَ الدُّنْيَا وَ دَارِ الْجِنَانِ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ ذٰلِكَ الْحَبٖيبِ الَّذٖى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَسٖيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهٖ مِنَ النَّبِيّٖينَ وَ الْمُرْسَلٖينَ اٰمٖينَ

آلتنجى حقيقت

بابِ حشمت و سرمديت اولوب، إسمِ جليل و باقى جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: بتون موجوداتى گونشلردن، آغاجلردن ذرّه‌لره قدر أمربر نفر حكمنده تسخير و إداره ايدن بر حشمتِ ربوبيت؛ شو مسافرخانهٔ‌ِ دنياده موقّت بر حيات گچيرن پريشان فانيلر اوستنده طورسون.. سرمدى، باقى بر دائرهٔ‌ِ حشمت و أبدى، عالى بر مدارِ ربوبيتى ايجاد ايتمه‌سين؟

أوت شو كائناتده گورونن موسملرڭ دگيشمسى گبى حشمتلى إجراآت و سيّاراتڭ طيّاره‌مثال حركتلرى گبى عظمتلى حركات و أرضى إنسانه بشيك، گونشى خلقه لامبا ياپمق گبى دهشتلى تسخيرات و ئولمش، قورومش كُرهٔ‌ِ أرضى ديريلتمك، سوسلنديرمك گبى گنيش تحويلات گوسترييور كه: پرده آرقه‌سنده بويله معظّم بر ربوبيت وار، محتشم بر سلطنتله حكم ايدييور. بويله بر سلطنتِ ربوبيت، كندينه لايق بر رعيت ايستر و شايسته بر مظهر ايستر.

حالبوكه گورييورسڭ: ماهيتجه أڭ جامع و مهمّ رعيتى و بنده‌لرى، شو مسافرخانهٔ‌ِ دنياده پريشان بر صورتده موقّةً طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه؛ هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت، تجربهٔ‌ِ خدمت ايچون شو ميدانِ إمتحانده موقّةً بولونويورلر. ميدان ايسه، هر ساعت تبدّل ايدر. هم بتون او رعيت، صانعِ ذو الجلالڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونه‌لرينى و خارقه صنعت آنتيقه‌لرينى چارشوىِ عالم سرگيلرنده، تجارت نظرنده تماشا ايتمك ايچون، شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر؛ صوڭره غائب اولويورلر. شو مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر.

ايشته بو حال و شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقه‌سنده؛ او سرمدى سلطنته مدار و مظهر اولاجق دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو دنياده گورديگمز نمونه‌لرڭ و صورتلرڭ أڭ خالص و أڭ يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينه‌لرى واردر. ديمك بوراده چابالامق، اونلر ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره (أگر غائب ايتمزسه‌) اوراده بر سعادتى واردر. أوت اويله سرمدى بر سلطنت، محالدر كه؛ شو فانيلر و زائل ذليللر اوستنده طورسون.

شو حقيقته، شو تمثيل دوربينيله باق كه: مثلا سن يولده گيدييورسڭ، گورييورسڭ كه؛ يول ايچنده بر خان وار. بر بيوك ذات او خانى، كندينه گلن مسافرلرينه ياپمش. او مسافرلرڭ بر گيجه تنزّه و عبرتلرى ايچون، او خانڭ تزييناتنه ميليونلر آلتونلر صرف ايدييور. هم او مسافرلر او تزييناتدن پك آزى و آز بر زمانده باقوب، او نعمتلردن پك آز بر وقتده، آز بر شى طاتوب، طويمادن گيدييورلر. فقط هر مسافر كندينه مخصوص فوطوغرافيله، او خانده‌كى شيلرڭ صورتلرينى آلييورلر. هم او بيوك ذاتڭ خدمتكارلرى ده، مسافرلرڭ صورتِ معامله‌لرينى غايت دقّت ايله آلييورلر و قيد ايدييورلر. هم گورييورسڭ كه؛ او ذات هر گونده، او قيمتدار تزييناتڭ چوغنى تخريب ايدر. يڭى گله‌جك مسافرلره، يڭى تزييناتى ايجاد ايدر. بونى گوردكدن صوڭره هيچ شبهه‌ڭ قالير مى كه: بو يولده بو خانى ياپان ذاتڭ دائمى پك عالى منزللرى، هم توكنمز، پك قيمتلى خزينه‌لرى، هم مستمر، پك بيوك بر سخاوتى واردر. شو خانده گوسترديگى إكرام ايله، مسافرلرينى كندى ياننده بولونان شيلره إشتهالرينى آچييور و اونلره حاضرلاديغى هديه‌لره رغبتلرينى اويانديرييور.

عينًا اونڭ گبى، شو مسافرخانهٔ‌ِ دنياده‌كى وضعيتى، سرخوش اولمادن دقّت ايتسه‌ڭ؛ شو طوقوز أساسى آڭلارسڭ:

• برنجى أساس: آڭلارسڭ كه: او خان گبى بو دنيا دخى كندى ايچون دگل. كندى كندينه ده بو صورتى آلماسى محالدر. بلكه قافلهٔ‌ِ مخلوقاتڭ گلوب قونمق و گوچمك ايچون طولوب بوشانان، حكمتله ياپيلمش بر مسافرخانه‌سيدر.

• ايكنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو خانڭ ايچنده اوطورانلر مسافرلردر. اونلرڭ ربِّ كريمى، اونلرى دار السلامه دعوت ايدر.

• اوچنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو دنياده‌كى تزيينات، يالڭز تلذّذ ويا تنزّه ايچون دگل. چونكه بر زمان لذّت ويرسه، فراقيله بر چوق زمان ألم ويرر. سڭا طاتديرر، إشتهاڭى آچار فقط طويورماز. چونكه يا اونڭ عمرى قيصه، يا سنڭ عمرڭ قيصه‌در. طويمغه كافى دگل. ديمك قيمتى يوكسك، مدّتى قيصه اولان شو تزيينات؛ عبرت ايچوندر، ﴿‌حاشيه﴾, شكر ايچوندر، اصولِ دائميسنه تشويق ايچوندر. باشقه غايت علوى غايه‌لر ايچوندر.

• دردنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو دنياده‌كى مزيّنات ايسه ﴿‌حاشيه﴾ جنّتده أهلِ ايمان ايچون رحمتِ رحمانله إدّخار اولونان نعمتلرڭ نمونه‌لرى، صورتلرى حكمنده‌در.

• بشنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو فانى مصنوعات فنا ايچون دگل، بر پارچه گورونوب محو اولمق ايچون ياراديلمه‌مشلر. بلكه وجودده قيصه بر زمان طوپلانوب، مطلوب بر وضعيت آلوب؛ تا صورتلرى آلينسين، تمثاللرى طوتولسون، معنالرى بيلينسين، نتيجه‌لرى ضبط ايديلسين. مثلا، أهلِ أبد ايچون دائمى منظره‌لر نسج ايديلسين. هم عالمِ بقاده باشقه غايه‌لره مدار اولسون.
  أشيا بقا ايچون ياراديلديغنى، فنا ايچون اولماديغنى؛ بلكه صورةً فنا ايسه ده تمامِ وظيفه و ترخيص اولديغى بونڭله آڭلاشيلييور كه: فانى بر شى بر جهتله فنايه گيدر، چوق جهتلرله باقى قالير.
  مثلا قدرت كلمه‌لرندن اولان شو چيچگه باق كه؛ قيصه بر زمانده او چيچك تبسّم ايدوب بزه باقار، درعقب فنا پرده‌سنده صاقلانير. فقط سنڭ آغزڭدن چيقان كلمه گبى او گيدر، فقط بيڭلر مثاللرينى قولاقلره توديع ايدر. ديڭله‌ين عقللر عددنجه، معنالرينى عقللرده إبقا ايدر. چونكه وظيفه‌سى اولان إفادهٔ‌ِ معنا بيتدكدن صوڭره كنديسى گيدر، فقط اونى گورن هر شيئڭ حافظه‌سنده ظاهرى صورتنى و هر بر تخمنده معنوى ماهيتنى بيراقوب اويله گيدييور. گويا هر حافظه ايله هر تخم؛ حفظِ زينتى ايچون برر فوطوغراف و دوامِ بقاسى ايچون برر منزلدرلر.
  أڭ بسيط مرتبهٔ‌ِ حياتده اولان مصنوع بويله ايسه، أڭ يوكسك طبقهٔ‌ِ حياتده و أرواحِ باقيه صاحبى اولان إنسان؛ نه قدر بقا ايله علاقه‌دار اولديغى آڭلاشيلير. چيچكلى و ميوه‌لى قوجه نباتاتڭ بر پارچه روحه بڭزه‌ين هر برينڭ قانونِ تشكّلاتى، تمثالِ صورتى؛ ذرّه‌جكلر گبى تخملرده كمالِ إنتظامله، دغدغه‌لى إنقلابلر ايچنده إبقا و محافظه ايديلمسيله، غايت جمعيتلى و يوكسك بر ماهيته مالك، خارجى بر وجود گيديرلمش، ذى‌شعور نورانى بر قانونِ أمرى اولان روحِ بشر؛ نه درجه بقا ايله مربوط و علاقه‌دار اولديغى آڭلاشيلير.

• آلتنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: إنسان، ايپى بوغازينه صاريلوب، ايستديگى يرده اوتلامق ايچون باشى بوش بيراقيلمامشدر؛ بلكه بتون عمللرينڭ صورتلرى آلينوب يازيلير و بتون فعللرينڭ نتيجه‌لرى محاسبه ايچون ضبط ايديلير.

• يدنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: گوز موسمنده ياز بهار عالمنڭ گوزل مخلوقاتنڭ تخريباتى، إعدام دگل. بلكه وظيفه‌لرينڭ تماميله ترخيصاتيدر. ﴿‌حاشيه﴾. هم يڭى بهارده گله‌جك مخلوقاته ير بوشالتمق ايچون تفريغاتدر و يڭى وظيفه‌دارلر گلوب قوناجق و وظيفه‌دار موجوداتڭ گلمسنه ير حاضرلامقدر و إحضاراتدر. هم ذى‌شعوره وظيفه‌سنى اونوتديران غفلتدن و شكرينى اونوتديران سرخوشلقدن ايقاظاتِ سبحانيه‌در.

• سكزنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو فانى عالمڭ سرمدى صانعى ايچون باشقه و باقى بر عالمى وار كه، عبادينى اورايه سَوق و اوڭا تشويق ايدر.

• طوقوزنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: اويله بر رحمٰن، اويله بر عالمده، اويله خاص عبادينه اويله إكراملر ايده‌جك؛ نه گوز گورمش، نه قولاق ايشيتمش، نه قلبِ بشره خطور ايتمشدر. آمنّا...

يدنجى حقيقت

بابِ حفظ و حفيظيت اولوب، إسمِ حفيظ و رقيبڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: گوكده، يرده، قره‌ده، دڭزده؛ ياش قورو، كوچك بيوك، عادى عالى هر شيئى كمالِ إنتظام و ميزان ايچنده محافظه ايدوب، بر درلو محاسبه ايچنده نتيجه‌لرينى أله‌ين بر حفيظيت؛ إنسان گبى بيوك بر فطرتده، خلافتِ كبرا گبى بر رتبه‌ده، أمانتِ كبرا گبى بيوك وظيفه‌سى اولان بشرڭ، ربوبيتِ عامّه‌يه تماس ايدن عمللرى و فعللرى محافظه ايديلمسين، محاسبه ألگندن گچيريلمسين، عدالت ترازيسنده طارتيلمسين، شايسته جزا و مكافات چكمه‌سين؟ خاير، أصلا!..

أوت شو كائناتى إداره ايدن ذات، هر شيئى نظام و ميزان ايچنده محافظه ايدييور. نظام و ميزان ايسه؛ علم ايله حكمت و إراده ايله قدرتڭ تظاهريدر. چونكه گورويورز هر مصنوع وجودنده، غايت منتظم و موزون ياراديلييور. هم حياتى مدّتنجه دگيشديرديگى صورتلر دخى، برر إنتظاملى اولديغى حالده، هيئتِ مجموعه‌سى ده بر إنتظام تحتنده‌در.

زيرا گورويورز كه؛ وظيفه‌سنڭ بيتمسيله عمرينه نهايت ويريلن و شو عالمِ شهادتدن گوچوب گيدن هر شيئڭ حفيظِ ذو الجلال، بر چوق صورتلرينى ألواحِ محفوظه حكمنده اولان ﴿‌حاشيه﴾ حافظه‌لرده و بر درلو مثالى آيينه‌لرده حفظ ايدوب، أكثر تاريخچهٔ‌ِ حياتنى چكردگنده، نتيجه‌سنده نقش ايدوب يازييور. ظاهر و باطن آيينه‌لرده إبقا ايدييور. مثلا: بشرڭ حافظه‌سى، آغاجڭ ميوه‌سى، ميوه‌نڭ چكردگى، چيچگڭ تخمى، قانونِ حفيظيتڭ عظمتِ إحاطه‌سنى گوسترييور.

گورمييور ميسڭ كه: قوجه بهارڭ هپ چيچكلى، ميوه‌لى بتون موجوداتى و بونلرڭ كنديلرينه گوره بتون صحائفِ أعمالى و تشكيلاتنڭ قانونلرى و صورتلرينڭ تمثاللرى؛ محدود بر مقدار تخمجقلر ايچلرنده يازه‌رق، محافظه ايديلييور. ايكنجى بر بهارده، اونلره گوره بر محاسبه ايچنده صحيفهٔ‌ِ عمللرينى نشر ايدوب، كمالِ إنتظام و حكمت ايله قوجه ديگر بر بهار عالمنى ميدانه گتيرمكله؛ حفيظيتڭ نه درجه قوّتلى إحاطه ايله جريان ايتديگنى گوسترييور.

عجبا گچيجى، عادى، بقاسز، أهمّيتسز شيلرده بويله محافظه ايديليرسه؛ عالمِ غيبده، عالمِ آخرتده، عالمِ أرواحده ربوبيتِ عامّه‌ده مهمّ ثمره ويرن بشرڭ عمللرى حفظ ايچنده گوزه‌تيلمك صورتيله، أهمّيتله ضبط ايديلمه‌مسى قابل ميدر؟ خاير و أصلا!

أوت شو حفيظيتڭ بو صورتده تجلّيسندن آڭلاشيلييور كه: شو موجوداتڭ مالكى، ملكنده جريان ايدن هر شيئڭ إنضباطنه بيوك بر إهتمامى وار. هم حاكميت وظيفه‌سنده نهايت درجه‌ده دقّت ايدر. هم ربوبيتِ سلطنتنده غايت إهتمامى گوزه‌تير. او درجه كه، أڭ كوچك بر حادثه‌يى، أڭ اوفاق بر خدمتى يازار، يازديرر. ملكنده جريان ايدن هر شيئڭ صورتنى متعدّد شيلرده حفظ ايدر.

شو حفيظيت إشارت ايدر كه: أهمّيتلى بر محاسبهٔ‌ِ أعمال دفترى آچيلاجق و بِالخاصّه ماهيتجه أڭ بيوك، أڭ مكرّم، أڭ مشرّف بر مخلوق اولان إنسانڭ بيوك اولان عمللرى، مهمّ اولان فعللرى؛ مهمّ بر حساب و ميزانه گيره‌جك، صحيفهٔ‌ِ عمللرى نشر ايديله‌جك.

عجبا هيچ قابل ميدر كه: إنسان، خلافت و أمانتله مكرّم اولسون، ربوبيتڭ كلّياتِ شئوننه شاهد اولارق كثرت دائره‌لرنده، وحدانيتِ إلٰهيه‌نڭ دلّاللغنى إعلان ايتمكله، أكثر موجوداتڭ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايدوب ضابطلك و مشاهدلك درجه‌سنه چيقسين ده صوڭره قبره گيدوب، راحتله ياتسين و اويانديريلماسين؟ كوچك بيوك هر عمللرندن سؤال ايديلمسين؟ محشره گيدوب محكمهٔ‌ِ كبرايى گورمه‌سين؟ خاير و أصلا!..

هم بتون گله‌جك زمانده اولان ﴿‌حاشيه﴾ ممكناته قدير اولديغنه، بتون گچمش زمانده‌كى معجزاتِ قدرتى اولان وقوعاتى شهادت ايدن و قيامت و حشره پك بڭزه‌ين قيش ايله بهارى هر وقت بِالمشاهده ايجاد ايدن بر قديرِ ذو الجلالدن، إنسان ناصل عدمه گيدوب قاچه‌بيلير، طوپراغه گيروب صاقلانه‌بيلير؟

مادام بو دنياده اوڭا لايق محاسبه گورولوب، حكم ويريلمييور. ألبته بر محكمهٔ‌ِ كبرا، بر سعادتِ عظمايه گيده‌جكدر.

سكزنجى حقيقت

بابِ وعد و وعيددر إسمِ جميل و جليلڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: عليمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان شو مصنوعاتڭ صانعى؛ بتون أنبيانڭ تواترله خبر ويردكلرى و بتون صدّيقين و أوليانڭ إجماع ايله شهادت ايتدكلرى مكرّر وعد و وعيدِ إلٰهيسنى يرينه گتيرميوب، (حاشا‌) عجز و جهلنى گوسترسين؟ حالبوكه وعد و وعيدنده بولونديغى أمرلر، قدرتنه هيچ آغير گلمز. پك خفيف و پك قولاى. گچمش بهارڭ حسابسز موجوداتنى، گله‌جك بهارده قسمًا عينًا ﴿‌حاشيه﴾ قسمًا مِثلًا ﴿‌حاشيه﴾ إعاده‌سى قدر قولايدر.

ايفاىِ وعد ايسه؛ هم بزه، هم هر شيئه، هم كنديسنه، هم سلطنتِ ربوبيتنه پك چوق لازمدر. خلف الوعد ايسه؛ هم عزّتِ إقتدارينه ضددر، هم إحاطهٔ‌ِ علميه‌سنه منافيدر. زيرا خلف الوعد؛ يا جهلدن، يا عجزدن گلير.

أى منكِر! بيلير ميسڭ كه: كفر و إنكارڭ ايله نه قدر أحمقجه بر جنايت ايشله‌يورسڭ كه؛ كندى يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدوب، هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر وجهله خلاف، اونڭ عزّتنه، حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن شيلر و ايشلر، صدقنه و حقّانيتنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ! نهايتسز كوچكلك ايچنده نهايتسز بيوك جنايت ايشله‌يورسڭ! ألبته، أبدى بيوك جزايه مستحق اولورسڭ. بعض أهلِ جهنّمڭ بر ديشى، طاغ قدر اولماسى؛ جنايتنڭ بيوكلگنه بر مقياس اولارق خبر ويريلمش. مثالڭ شو يولجى‌يه بڭزر كه: گونشڭ ضياسندن گوزينى قپار. قفاسى ايچنده‌كى خيالنه باقار. وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايسته‌يور.

مادام شو موجودات؛ حق سويله‌ين صادق كلمه‌لرى، شو حادثاتِ كائنات؛ طوغرى سويله‌ين ناطق آيتلرى اولان جنابِ حق وعد ايتمش، ألبته ياپه‌جقدر. بر محكمهٔ‌ِ كبرا آچاجقدر، بر سعادتِ عظما ويره‌جكدر.

طوقوزنجى حقيقت

بابِ إحيا و إماته‌در. إسمِ حىِّ قيّومڭ، محيى و مميتڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: ئولمش، قورومش قوجه أرضى إحيا ايدن و او إحيا ايچنده هر برى بشر حشرى گبى عجيب، اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعِ مخلوقاتى حشر و نشر ايدوب قدرتنى گوسترن و او حشر و نشر ايچنده نهايت درجه‌ده قاريشق و إختلاط ايچنده، نهايت درجه‌ده إمتياز و تفريق ايله إحاطهٔ‌ِ علميه‌سنى گوسترن و بتون سماوى فرمانلريله بشرڭ حشرينى وعد ايتمكله بتون عبادينڭ أنظارينى سعادتِ أبديه‌يه چويرن و بتون موجوداتى باش باشه، اوموز اوموزه، أل أله ويرديروب أمر و إراده‌سى دائره‌سنده دونديروب بربرينه يارديمجى و مسخّر قيلمقله عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و بشرى، شجرهٔ‌ِ كائناتڭ أڭ جامع و أڭ نازك و أڭ نازنين، أڭ نازدار، أڭ نيازدار بر ميوه‌سى ياراتوب، كندينه مخاطب إتّخاذ ايده‌رك هر شيئى اوڭا مسخّر قيلمقله، إنسانه بو قدر أهمّيت ويرديگنى گوسترن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ حكيم، قيامتى گتيرمه‌سين؟ حشرى ياپماسين و ياپامسين؟ بشرى إحيا ايتمه‌سين ويا ايده‌مسين؟ محكمهٔ‌ِ كبرايى آچاماسين؟ جنّت و جهنّمى ياراتاماسين؟ حاشا و كلّا!..

أوت شو عالمڭ متصرّفِ ذى‌شانى هر عصرده، هر سنه‌ده، هر گونده بو طار، موقّت روىِ زمينده حشرِ أكبرڭ و ميدانِ قيامتڭ پك چوق أمثالنى و نمونه‌لرينى و إشاراتنى ايجاد ايدييور. أزجمله:

حشرِ بهاريده گورويورز كه: بش آلتى گون ظرفنده كوچك و بيوك حيوانات و نباتاتدن اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى حشر ايدوب نشر ايدييور. بتون آغاجلرڭ، اوتلرڭ كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا إحيا ايدوب إعاده ايدييور. باشقه‌لرينى عينيت درجه‌سنده بر مِثليت صورتنده ايجاد ايدييور. حالبوكه مادّةً فرقلرى پك آز اولان تخمجقلر او قدر قاريشمشكن، كمالِ إمتياز و تشخيص ايله او قدر سرعت و وسعت و سهولت ايچنده كمالِ إنتظام و ميزان ايله آلتى گون ويا آلتى هفته ظرفنده إحيا ايديلييور. هيچ قابل ميدر كه: بو ايشلرى ياپان ذاته بر شى آغير گله‌بيلسين، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايده‌مه‌سين، إنسانى بر صيحه ايله حشر ايده‌مه‌سين؟ حاشا!

عجبا معجزنما بر كاتب بولونسه؛ حروفلرى يا بوزولمش ويا محو اولمش اوچ يوز بيڭ كتابى تك بر صحيفه‌ده قاريشديرمقسزين، غلطسز، سهوسز، نقصانسز، هپسنى برابر، غايت گوزل بر صورتده بر ساعتده يازارسه؛ بريسى سڭا ديسه: "شو كاتب كندى تأليف ايتديگى سنڭ صويه دوشمش اولان كتابڭى، يڭيدن بر دقيقه ظرفنده حافظه‌سندن يازاجق." سن دييه‌بيلير ميسڭ كه، "ياپاماز و اينانمام."

وياخود بر سلطانِ معجزه‌كار، كندى إقتدارينى گوسترمك ايچون ويا عبرت و تنزّه ايچون بر إشارتله طاغلرى قالديرر، مملكتلرى تبديل ايدر، دڭزى قره‌يه چويرديگنى گورديگڭ حالده صوڭره گورسه‌ڭ كه؛ بيوك بر طاش دره‌يه يووارلانمش، او ذاتڭ كندى ضيافتنه دعوت ايتديگى مسافرلرڭ يولنى كسمش، گچه‌مييورلر. برى سڭا ديسه: "او ذات، بر إشارتله او طاشى، نه قدر بيوك اولورسه اولسون قالديره‌جق ويا طاغيده‌جق. مسافرلرينى يولده بيراقميه‌جق." سن ديسه‌ڭ كه: "قالديرماز ويا قالديره‌مز."

وياخود بر ذات بر گونده، يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده برى ديسه: "او ذات بر بورو سسيله، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان طابورلرى طوپلار. طابورلر، نظامى آلتنه گيررلر." سن ديسه‌ڭ كه: "اينانمام!" نه قدر ديوانه‌جه حركت ايتديگڭى آڭلارسڭ...

ايشته شو اوچ تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه، باق: نقّاشِ أزلى، گوزيمزڭ اوڭنده قيشڭ بياض صحيفه‌سنى چويروب، بهار و ياز يشيل ياپراغنى آچوب، روىِ أرضڭ صحيفه‌سنده اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى، قدرت و قدر قلميله أحسنِ صورت اوزره يازار. بربرى ايچنده بربرينه قاريشماز؛ برابر يازار، بربرينه مانع اولماز. تشكيلجه، صورتجه بربرندن آيرى، هيچ شاشيرتماز، ياڭليش يازماز.

أوت أڭ بيوك بر آغاجڭ روح پروغرامنى بر نقطه گبى أڭ كوچك بر چكردكده درج ايدوب، محافظه ايدن ذاتِ حكيمِ حفيظ؛ وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر دينلير مى؟

و كُرهٔ‌ِ أرضى بر صاپان طاشى گبى چويرن ذاتِ قدير؛ آخرته گيدن مسافرلرينڭ يولنده ناصل بو أرضى قالديره‌جق ويا طاغيده‌جق، دينلير مى؟

هم هيچدن، يڭيدن بتون ذى‌حياتڭ اوردولرينى بتون جسدلرينڭ طابورلرنده كمالِ إنتظامله ذرّاتى أمرِ ﴿كُنْ فَيَكُونُ‌‌﴾ ايله قيد ايدوب يرلشديرن، اوردولر ايجاد ايدن ذاتِ ذو الجلال؛ طابورمثال جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله، بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليه‌سنى بر صيحه ايله ناصل طوپلايه‌بيلير دينلير مى؟

هم بو بهار حشرينه بڭزه‌ين، دنيانڭ هر دورنده، هر عصرنده، حتّى گيجه گوندوزڭ تبديلنده، حتّى جوِّ هواده بلوطلرڭ ايجاد و إفناسنده حشره نمونه و مثال و أماره اولاجق نه قدر نقشلر ياپديغنى گوزڭله گورييورسڭ. حتّى أگر خيالًا بيڭ سنه أوّل كنديڭى فرض ايتسه‌ڭ، صوڭره زمانڭ ايكى جناحى اولان ماضى ايله مستقبلى بربرينه قارشيلاشديرسه‌ڭ؛ عصرلر، گونلر عددنجه مثالِ حشر و قيامتڭ نمونه‌لرينى گوره‌جكسڭ. صوڭره بو قدر نمونه و مثاللرى مشاهده ايتديگڭ حالده، حشرِ جسمانى‌يى عقلدن اوزاق گوروب إستبعاد ايتمكله إنكار ايتسه‌ڭ؛ نه قدر ديوانه‌لك اولديغنى سن ده آڭلارسڭ. باق فرمانِ أعظم، بحث ايتديگمز حقيقته دائر نه دييور:

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

الحاصل: حشره مانع هيچ بر شى يوقدر. مقتضى ايسه هر شيدر. أوت محشرِ عجائب اولان شو قوجه أرضى، عادى بر حيوان گبى إماته و إحيا ايدن و بشر و حيوانه خوش بر بشيك، گوزل بر گمى ياپان و گونشى اونلره شو مسافرخانه‌ده ايشيق ويريجى و ايصينديريجى بر لامبا ايدن، سيّاراتى مَلكلرينه طيّاره ياپان بر ذاتڭ، بو درجه محتشم و سرمدى ربوبيتى و بو درجه معظّم و محيط حاكميتى؛ ألبته يالڭز بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورِ دنيا اوزرنده قورولماز و طورماز.

ديمك اوڭا شايسته، دائمى، بَرقرار، زوالسز، محتشم بر ديارِ آخَر وار. باشقه باقى بر مملكتى واردر. بزى اونڭ ايچون چاليشديرر. اورايه دعوت ايدر و اورايه نقل ايده‌جگنه؛ ظاهردن حقيقته گچن و قربِ حضورينه مشرّف اولان بتون أرواحِ نيّره أصحابى، بتون قلوبِ منوّره أقطابى، بتون عقولِ نورانيه أربابى شهادت ايدييورلر و بر مكافات و مجازات إحضار ايتديگنى متّفقًا خبر ويرييورلر و مكرّرًا پك قوّتلى وعد و پك شدّتلى تهديد ايدر، نقل ايدرلر.

خلف الوعد ايسه هم ذلّت، هم تذلّلدر. هيچ بر جهتله جلالِ قدسيتنه ياناشه‌ماز. خلف الوعيد ايسه يا عفودن، يا عجزدن گلير. حالبوكه كفر؛ جنايتِ مطلقه‌در، ﴿‌حاشيه﴾ عفوه قابل دگل. قديرِ مطلق ايسه، عجزدن منزّه و مقدّسدر.

شاهدلر، مخبرلر ايسه؛ مسلكلرنده، مشربلرنده، مذهبلرنده مختلف اولدقلرى حالده كمالِ إتّفاق ايله شو مسئله‌نڭ أساسنده متّحددرلر. كثرتجه تواتر درجه‌سنده‌درلر، كيفيتجه إجماع قوّتنده‌درلر. موقعجه هر برى نوعِ بشرڭ بر ييلديزى، بر طائفه‌نڭ گوزى، بر ملّتڭ عزيزيدرلر. أهمّيتجه شو مسئله‌ده هم أهلِ إختصاص، هم أهلِ إثباتدرلر. حالبوكه بر فنده ويا بر صنعتده ايكى أهلِ إختصاص، بيڭلر باشقه‌لردن مرجّحدرلر و إخبارده ايكى مثبت، بيڭلر نافيلره ترجيح ايديلير. مثلا رمضان هلالنڭ ثبوتنى إخبار ايدن ايكى آدم، بيڭلر منكِرلرڭ إنكارلرينى هيچه آتارلر.

الحاصل: دنياده بوندن داها طوغرى بر خبر، داها صاغلام بر دعوا، داها ظاهر بر حقيقت اولاماز.

ديمك، شبهه‌سز دنيا بر مزرعه‌در. محشر ايسه بر بيدردر، خارماندر. جنّت، جهنّم ايسه برر مخزندر.

اوننجى حقيقت

بابِ حكمت، عنايت، رحمت، عدالتدر. إسمِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: شو بقاسز مسافرخانهٔ‌ِ دنياده و شو دوامسز ميدانِ إمتحانده و شو ثباتسز تشهيرگاهِ أرضده بو درجه باهر بر حكمت، بو درجه ظاهر بر عنايت و بو درجه قاهر بر عدالت و بو درجه واسع بر مرحمتڭ آثارينى گوسترن مالك الملكِ ذو الجلالڭ دائرهٔ‌ِ مملكتنده و عالمِ ملك و ملكوتنده دائمى مسكنلر، أبدى ساكنلر، باقى مقاملر، مقيم مخلوقلر بولونمايوب شو گورونن حكمت، عنايت، عدالت، مرحمتڭ حقيقتلرى هيچه اينسين؟..

هم هيچ قابل ميدر كه او ذاتِ حكيم، شو إنسانى بتون مخلوقات ايچنده كندينه كلّى مخاطب و جامع بر آيينه ياپوب بتون خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى اوڭا طاتديرسين، هم طارتديرسين، هم طانيتديرسين، كندينى بتون أسماسيله اوڭا بيلديرسين، اونى سوسين و سَوْديرسين.. صوڭره او بيچاره إنسانى او أبدى مملكتنه گوندرمسين؟ او دائمى سعادتگاهه دعوت ايدوب مسعود ايتمه‌سين؟

هم هيچ معقول ميدر كه، حتّى چكردك قدر هر بر موجوده بر آغاج قدر وظيفه يوكى يوكله‌سين، چيچكلرى قدر حكمتلرى بينديرسين، ثمره‌لرى قدر مصلحتلرى طاقسين ده بتون او وظيفه‌يه، او حكمتلره، او مصلحتلره دنيايه متوجّه يالڭز بر چكردك قدر غايه ويرسين! بر خردل قدر أهمّيتى اولميان دنيوى بقاسنى غايه ياپسين! و بونلرى، عالمِ معنايه چكردكلر و عالمِ آخرته بر مزرعه ياپماسين! تا حقيقى و لايق غايه‌لرينى ويرسينلر. و بو قدر مهمّ إحتفالاتِ مهمّه‌يى غايه‌سز، بوش، عبث بيراقسين. اونلرڭ يوزينى عالمِ معنايه، عالمِ آخرته چويرمسين؟ تا أصل غايه‌لرى و لايق ميوه‌لرينى گوسترسين.

أوت هيچ ممكن ميدر كه: بو شيلرى بويله خلافِ حقيقت ياپمقله كندى أوصافِ حقيقيه‌سى اولان حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ ضدلريله (حاشا ثمّ حاشا‌) متّصف گوستروب حكمت و كرمنه، عدل و رحمتنه دلالت ايدن بتون كائناتڭ حقائقنى تكذيب ايتسين، بتون موجوداتڭ شهادتلرينى ردّ ايتسين، بتون مصنوعاتڭ دلالتلرينى إبطال ايتسين؟

هم هيچ عقل قبول ايدر مى كه، إنسانڭ باشنه و ايچنده‌كى حواسّنه صاچلرى عددنجه وظيفه‌لر يوكلتسين ده، يالڭز بر صاچ حكمنده اوڭا بر اجرتِ دنيويه ويرسين؛ عدالتِ حقيقيه‌سنه ضد اولارق و حكمتِ حقيقيه‌سنه منافى، معناسز ايش ياپسين؟

هم هيچ ممكن ميدر كه، بر آغاجه طاقديغى نتيجه‌لر، ميوه‌لر مقدارنجه هر بر ذى‌حياته، بلكه لسان گبى هر بر عضوينه، بلكه هر بر مصنوعه او درجه حكمتلرى، مصلحتلرى طاقمقله كنديسنڭ بر حكيمِ مطلق اولديغنى إثبات ايدوب گوسترسين، صوڭره بتون حكمتلرڭ أڭ بيوگى و بتون مصلحتلرڭ أڭ مهمّى و بتون نتيجه‌لرڭ أڭ ألزمى و حكمتى حكمت، نعمتى نعمت، رحمتى رحمت ايدن و بتون حكمتلرڭ، نعمتلرڭ، رحمتلرڭ، مصلحتلرڭ منبعى و غايه‌سى اولان بقا و لقايى و سعادتِ أبديه‌يى ويرمه‌يوب ترك ايده‌رك، بتون ايشلرينى عبثيتِ مطلقه دركه‌سنه دوشورسون و كندينى او ذاته بڭزتسين كه؛ اويله بر سراى ياپار، هر بر طاشنده بيڭلرجه نقشلر، هر بر طرفنده بيڭلر زينتلر و هر بر منزلنده بيڭلر قيمتدار آلات و لوازماتِ بيتيه بولونديرسين ده صوڭره اوڭا طام ياپماسين، هر شى چوروسون، بيهوده بوزولسون. حاشا و كلّا!. خيرِ مطلقدن خير گلير، جميلِ مطلقدن گوزللك گلير، حكيمِ مطلقدن عبث بر شى گلمز.

أوت هر كيم فكرًا تاريخه بينوب ماضى جهتنه گيتسه، شو زمانِ حاضرده گورديگمز منزلِ دنيا، ميدانِ إبتلا، مشهرِ أشيا گبى، سنه‌لر عددنجه وفات ايتمش منزللر، ميدانلر، مشهرلر، عالملر گوره‌جك. صورتجه، كيفيتجه بربرندن آيرى اولدقلرى حالده؛ إنتظامجه، عجائبجه، صانعڭ قدرت و حكمتنى گوسترمكجه بربرينه بڭزر.

هم گوره‌جك كه؛ او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده او قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتنى، او درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتنى، او مرتبه قاهر بر عدالتڭ أماراتنى، او درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتنى گوره‌جك. بصيرتسز اولمامق شرطيله يقينًا بيله‌جك كه: او حكمتدن داها أكمل بر حكمت اولاماز و او آثارى گورونن عنايتدن داها أجمل بر عنايت قابل دگل و او أماراتى گورونن عدالتدن داها أجلّ بر عدالت يوقدر و او ثمراتى گورونن مرحمتدن داها أشمل بر مرحمت تصوّر ايديلمز.

أگر فرضِ محال اولارق شو ايشلرى چويرن، شو مسافرلرى و مسافرخانه‌لرى دگيشديرن سلطانِ سرمدينڭ دائرهٔ‌ِ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود عبادى بولونمازسه؛ ضيا، هوا، صو، طوپراق گبى قوّتلى و شموللى درت عناصرِ معنويه اولان حكمت، عدالت، عنايت، مرحمتڭ حقيقتلرينى نفى ايتمك و او عناصرِ ظاهريه گبى، گورونن وجودلرينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه شو بقاسز دنيا و مافيها، اونلرڭ تام حقيقتلرينه مظهر اولامديغى معلومدر.

أگر باشقه يرده دخى اونلره تام مظهر اولاجق مكان بولونمازسه، او وقت گوندوزى طولديران ضيايى گورديگى حالده، گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك درجه‌سنده بر ديوانه‌لكله، شو هر شيده بولونان گوزيمز اوڭنده‌كى حكمتى إنكار ايتمك، شو نفسمزده و أكثر أشياده هر وقت مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك ﴿‌حاشيه﴾ و شو هر يرده گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك لازم گلديگى گبى؛ شو كائناتده گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانه‌نڭ صاحبنى (حاشا ثمّ حاشا‌) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير كه، نهايتسز محال بر إنقلابِ حقائقدر. حتّى هر شيئڭ وجودينى و كندى نفسنڭ وجودينى إنكار ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى بونڭ تصوّرينه قولاى قولاى ياناشه‌مزلر.

الحاصل: شو گورونن شئونات، دنياده‌كى وسعتلى إجتماعاتِ حياتيه و سرعتلى إفتراقاتِ موتيه و حشمتلى طوپلانمالر و چابوق طاغيلمه‌لر و عظمتلى إحتفالات و بيوك تجلّيات ايله و اونلرڭ بو عالمه عائد بو دنياىِ فانيده قيصه بر زمانده معلوممز اولان ثمراتِ جزئيه‌لرى، أهمّيتسز و موقّت غايه‌لرى مابيْننده هيچ مناسبت اولماديغندن، عادتا كوچك بر طاشه بر بيوك طاغ قدر حكمتلر، غايه‌لر طاقمق؛ بر بيوك طاغه، بر كوچك طاش گبى موقّت بر غايهٔ‌ِ جزئيه ويرمگه بڭزر كه؛ هيچ بر عقل و حكمته اويغون گله‌مز.

ديمك شو موجودات و شئونات ايله و دنيايه عائد غايه‌لرى اورته‌سنده بو درجه نسبتسزلك، قطعيًا شهادت ايدر كه؛ بو موجوداتڭ يوزلرى عالمِ معنايه متوجّهدر، مناسب ميوه‌لرى اوراده ويرييور و گوزلرى أسماءِ قدسيه‌يه دقّت ايدييورلر، غايه‌لرى او عالمه باقييور. و ئوزلرى دنيا طوپراغى آلتنده، سنبللرى عالمِ مثالده إنكشاف ايدييور. إنسان إستعدادى نسبتنده بوراده أكييور و أكيلييور، آخرتده محصول آلييور.

أوت شو أشيانڭ أسماءِ إلٰهيه‌يه و عالمِ آخرته متوجّه يوزلرينه باقسه‌ڭ گوره‌جكسڭ كه؛ معجزهٔ‌ِ قدرت اولان هر بر چكردگڭ بر آغاج قدر غايه‌سى وار. كلمهٔ‌ِ حكمت اولان هر بر چيچگڭ ﴿‌حاشيه﴾ بر آغاج چيچكلرى قدر معنالرى وار و او خارقهٔ‌ِ صنعت و منظومهٔ‌ِ رحمت اولان هر بر ميوه‌نڭ، بر آغاجڭ ميوه‌لرى قدر حكمتلرى وار. بزلره رزق اولماسى ايسه؛ او بيڭلر حكمتلرندن بر تك حكمتدر كه، وظيفه‌سى بيتر، معناسنى إفاده ايدر، وفات ايدر، معده‌مزده دفن ايديلير.

مادام بو فانى أشيا، باشقه يرده باقى ميوه‌لر ويررلر و دائمى صورتلر بيراقير و باشقه جهتده أبدى معنالر إفاده ايدر، سرمدى تسبيحات ياپار. و إنسان ايسه، اونلرڭ شو جهتنه باقان يوزلرينه باقمقله إنسان اولور، فانيده باقى‌يه يول بولور.

ديمك، بو حيات و موت ايچنده يووارلانان، طوپلانوب طاغيلان موجودات ايچنده باشقه مقصد وار. تمثيلده قصور يوقدر: شو أحوال، تقليد و تمثيل ايچون تشكيل و ترتيب ايديلن أحواله بڭزر. ناصل بيوك مصرفله قيصه إجتماعلر، طاغيلمه‌لر ياپيلييور. تا صورتلر آلينسين، تركيب ايديلسين، سينه‌ماده دائم گوسترلسين. اونڭ گبى، بو دنياده قيصه بر مدّت ظرفنده حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه گچيرمه‌نڭ بر غايه‌سى شودر كه؛ صورتلر آلينوب تركيب ايديلسين، نتيجهٔ‌ِ عمللرى آلينوب حفظ ايديلسين. تا بر مجمعِ أكبرده محاسبه‌سى گورولسون و بر مشهرِ أعظمده گوسترلسين و بر سعادتِ عظمايه إستعدادى گوسترلسين. ديمك حديثِ شريفده "دنيا آخرت مزرعه‌سيدر" دييه بو حقيقتى إفاده ايدييور.

مادام دنيا وار. و دنيا ايچنده بو آثاريله حكمت و عنايت و رحمت و عدالت وار. ألبته دنيانڭ وجودى گبى قطعى اولارق آخرت ده وار. مادام دنياده هر شى بر جهتده او عالمه باقييور. ديمك اورايه گيديلييور. آخرتى إنكار ايتمك، دنيا و مافيهايى إنكار ايتمك ديمكدر. ديمك أجل و قبر إنسانى بكله‌ديگى گبى، جنّت و جهنّم ده إنسانى بكله‌يور و گوزله‌يور.

اون برنجى حقيقت

بابِ إنسانيتدر. إسمِ حقّڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: جنابِ حق و معبودِ بِالحق، إنسانى شو كائنات ايچنده ربوبيتِ مطلقه‌سنه و عموم عالملره ربوبيتِ عامّه‌سنه قارشى أڭ أهمّيتلى بر عبد و خطاباتِ سبحانيه‌سنه أڭ متفكّر بر مخاطب و مظهريتِ أسماسنه أڭ جامع بر آيينه و اونى إسمِ أعظمڭ تجلّيسنه و هر إسمده بولونان إسمِ أعظملق مرتبه‌سنڭ تجلّيسنه مظهر بر أحسنِ تقويمده أڭ گوزل بر معجزهٔ‌ِ قدرت و خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى طارتمق، طانيمق ايچون أڭ زياده ميزان و آلَتلره مالك بر مدقّق و نهايتسز نعمتلرينه أڭ زياده محتاج و فنادن أڭ زياده متألّم و بقايه أڭ زياده مشتاق و حيوانات ايچنده أڭ نازك و أڭ نازدار و أڭ فقير و أڭ محتاج و حياتِ دنيويه‌جه أڭ متألّم و أڭ بدبخت و إستعدادجه أڭ علوى و أڭ يوكسك صورتده، ماهيتده ياراتسين ده، اونى مستعد اولديغى و مشتاق اولديغى و لايق اولديغى بر دارِ أبدى‌يه گوندرميوب، حقيقتِ إنسانيه‌يى إبطال ايده‌رك كندى حقّانيتنه طابان طابانه ضد و حقيقت نظرنده چركين بر حقسزلق ايتسين!

هم هيچ قابل ميدر كه: حاكمِ بِالحق، رحيمِ مطلق؛ إنسانه اويله بر إستعداد ويروب، ير ايله گوكلر و طاغلر تحمّلندن چكينديگى أمانتِ كبرايى تحمّل ايدوب، يعنى كوچوجك جزئى ئولچولريله، صنعتجقلريله خالقنڭ محيط صفتلرينى، كلّى شئوناتنى، نهايتسز تجلّياتنى ئولچه‌رك بيلوب؛ هم يرده أڭ نازك، نازنين، نازدار، عاجز، ضعيف ياراتوب؛ حالبوكه بتون يرڭ نباتى و حيوانى اولان مخلوقاتنه بر نوع تنظيمات مأمورى ياپوب، اونلرڭ طرزِ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايتديروب، كائناتده‌كى إجراآتِ إلٰهيه‌يه كوچوجك مقياسده بر تمثيل گوستروب، ربوبيتِ سبحانيه‌يى فعلًا و قالًا كائناتده إعلان ايتديرمك، مَلكلرينه ترجيح ايدوب خلافت رتبه‌سنى ويرديگى حالده؛ اوڭا بتون بو وظيفه‌لرينڭ غايه‌سى و نتيجه‌سى و ثمره‌سى اولان سعادتِ أبديه‌يى ويرمه‌سين؟ اونى بتون مخلوقاتنڭ أڭ بدبخت، أڭ بيچاره، أڭ مصيبتزده، أڭ دردمند، أڭ ذليل بر دركه‌يه آتوب؛ أڭ مبارك، نورانى و آلَتِ تسعيد بر هديهٔ‌ِ حكمتى اولان عقلى او بيچاره‌يه أڭ مشئوم و ظلمانى بر آلَتِ تعذيب ياپوب، حكمتِ مطلقه‌سنه بوسبتون ضد و مرحمتِ مطلقه‌سنه كلّيًا منافى بر مرحمتسزلك ايتسين. حاشا و كلّا!

الحاصل: ناصل حكايهٔ‌ِ تمثيليه‌ده بر ضابطڭ جزداننه و دفترينه باقوب گورمش ايدك كه؛ هم رتبه‌سى، هم وظيفه‌سى، هم معاشى، هم دستورِ حركتى، هم جهازاتى بزه گوستردى كه؛ او ضابط، او موقّت ميدان ايچون دگل، بلكه مستقر بر مملكته گيده‌جك ده اوڭا گوره چاليشييور. عينًا اونڭ گبى؛ إنسانڭ قلب جزداننده‌كى لطائف و عقل دفترنده‌كى حواس و إستعدادنده‌كى جهازات، تمامًا و متّفقًا سعادتِ أبديه‌يه متوجّه و اوڭا گوره ويريلمش و اوڭا گوره تجهيز ايديلمش اولديغنه أهلِ تحقيق و كشف متّفقدرلر. أزجمله:

مثلا عقلڭ بر خدمتكارى و تصويرجيسى اولان قوّهٔ‌ِ خياليه‌يه دينلسه كه: "سڭا بر ميليون سنه عمر ايله سلطنتِ دنيا ويريله‌جك، فقط آخرده مطلقا هيچ اولاجقسڭ." توهّم آلداتمه‌مق، نفس قاريشمه‌مق شرطيله "اوخ" يرينه " آه" دييه‌جك و تأسّف ايده‌جك. ديمك أڭ بيوك فانى، أڭ كوچك بر آلَت و جهازاتِ إنسانيه‌يى طويوره‌مييور. ايشته بو إستعداددندر كه، إنسانڭ أبده اوزانمش أمللرى و كائناتى إحاطه ايتمش أفكارلرى و أبدى سعادتلرينڭ أنواعنه ياييلمش آرزولرى گوسترر كه؛ بو إنسان أبد ايچون خلق ايديلمش و أبده گيده‌جكدر. بو دنيا اوڭا بر مسافرخانه‌در و آخرتنه بر إنتظار صالونيدر.

اون برنجى حقيقت

باب الرسالة و التنزيلدر. “بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ‌‌”ڭ جلوه‌سيدر.

هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنبيا معجزه‌لرينه إستناد ايده‌رك سوزينى تأييد ايتدكلرى و بتون أوليا كشف و كرامتلرينه إستناد ايدوب دعواسنى تصديق ايتدكلرى و بتون أصفيا تحقيقاتنه إستناد ايده‌رك حقّانيتنه شهادت ايتدكلرى رسولِ أكرم صلّى اللّٰه‌ عليه و سلّمڭ تحقّق ايتمش بيڭ معجزاتنڭ قوّتنه إستناد ايدوب بتون قوّتيله، هم قرق وجهله معجزه اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آياتِ قطعيه‌سنه إستناد ايده‌رك، بتون قطعيتله آچدقلرى آخرت يولنى و كشاد ايتدكلرى جنّت قپوسنى، سينك قنادى قدر قوّتى بولونميان واهى وهملر، نه حدّى وار كه قپاته‌بيلسين!

گچن حقيقتلردن آڭلاشيلدى كه؛ حشر مسئله‌سى اويله راسخ بر حقيقتدر كه، كُرهٔ‌ِ أرضى يرندن قالديره‌جق، قيروب آتاجق بر قوّت او حقيقتى صارصه‌ماز. زيرا او حقيقتى جنابِ حق بتون أسما و صفاتنڭ إقتضاسى ايله تثبيت ايدييور و رسولِ أكرمى بتون معجزات و براهينيله تصديق ايدييور و قرآنِ حكيم بتون حقائق و آياتيله اونى إثبات ايدييور و شو كائنات بتون آياتِ تكوينيه و شئوناتِ حكيمانه‌سى ايله شهادت ايدييور.

عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ حشر مسئله‌سنده واجب الوجود ايله بتون موجودات (كافرلر مستثنا اولارق‌) إتّفاق ايتمش اولسون، قيل قدر قوّتى اولميان شبهه‌لر، شيطانى وسوسه‌لر او طاغ گبى حقيقتِ راسخهٔ‌ِ عاليه‌يى صارصسين، يرندن قالديرسين؟ حاشا و كلّا!

صاقين ظن ايتمه، دلائلِ حشريه، بحث ايتديگمز اون ايكى حقيقته منحصردر. خاير، بلكه يالڭز قرآنِ حكيم، گچن شو اون ايكى حقيقتلرى بزه درس ويرديگى گبى، داها بيڭلر وجوهه إشارت ايدوب، هر بر وجه قوى بر أماره‌در كه: خالقمز بزى بو دارِ فانيدن بر دارِ باقى‌يه نقل ايده‌جكدر.

هم صاقين ظن ايتمه كه: حشرى إقتضا ايدن أسماءِ إلٰهيه، بحث ايتديگمز گبى يالڭز حكيم، كريم، رحيم، عادل، حفيظ إسملرينه منحصردر. خاير، بلكه كائناتڭ تدبيرنده تجلّى ايدن بتون أسماءِ إلٰهيه، آخرتى إقتضا ايدر، بلكه إستلزام ايدر.

هم ظن ايتمه كه، حشره دلالت ايدن كائناتڭ آياتِ تكوينيه‌سى، شو گچن بحث ايتديگمزه منحصردر. خاير، بلكه أكثر موجوداتده صاغه صوله آچيلير پرده‌لر گبى وجه و كيفيتلرى واردر كه؛ بر وجهى صانعه شهادت ايتديگى گبى، ديگر وجهى ده حشره إشارت ايدر. مثلا: إنسانڭ أحسنِ تقويمده‌كى حسنِ مصنوعيتى، صانعى گوسترديگى گبى؛ او أحسنِ تقويمده‌كى قابليتِ جامعه‌سيله قيصه بر زمانده زوال بولماسى، حشرى گوسترر.

بعض كرّه بر وجهله ايكى نظرله باقيلسه؛ هم صانعى، هم حشرى گوسترر. مثلا أكثر أشياده گورونن حكمتڭ تنظيمى، عنايتڭ تزيينى، عدالتڭ توزينى و رحمتڭ تلطيفى؛ ناصلكه ماهيتلرينه باقيلسه، بر صانعِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ دستِ قدرتندن چيقديغنى گوستررلر. اونڭ گبى، بونلرڭ قوّتى و حدسزلكلريله برابر، شونلرڭ مظهرلرى اولان شو فانى موجوداتڭ أهمّيتسز و آز ياشاماسنه باقيلسه، آخرت گورونور.

ديمك كه، هر شى لسانِ حال ايله اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ‌ اوقويور و اوقوتديرييور.

خاتمه

گچن اون ايكى حقيقت، بربرينى تأييد ايدر، بربرينى تكميل ايدر، بربرينه قوّت ويرر. بتون اونلر بردن إتّحاد ايده‌رك نتيجه‌يى گوسترر. هانگى وهمڭ حدّى وار؛ شو دمير گبى، بلكه ألماس گبى اون ايكى محكم سورلرى دلوب گچه‌بيلسين. تا حصنِ حصينده اولان حشر ايمانى‌يى صارصسين!

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ آيتِ كريمه‌سى إفاده ايدييور كه: بتون إنسانلرڭ خلق اولنمسى و حشر ايديلمسى، قدرتِ إلٰهيه‌يه نسبةً بر تك إنسانڭ خلقى و حشرى گبى آساندر. أوت اويله‌در. "نقطه" نامنده بر رساله‌ده حشر بحثنده شو آيتڭ إفاده ايتديگى حقيقتى تفصيلًا يازمشم. بوراده يالڭز بر قسم تمثيلاتيله خلاصه‌سنه بر إشارت ايده‌جگز. أگر ايسترسه‌ڭ او "نقطه"يه مراجعت ايت.

مثلا: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده قصور يوق‌) ناصلكه "نورانيت" سرّيله، گونشڭ جلوه‌سى كندى إختياريله اولسه ده، بر ذرّه‌يه سهولتله ويرديگى جلوه‌يى، عين سهولتله حدسز شفّافاته ده ويرر.

هم "شفّافيت" سرّيله، بر ذرّهٔ‌ِ شفّافه‌نڭ كوچك گوز ببگى گونشڭ عكسنى آلماسنده، دڭزڭ گنيش يوزينه مساويدر.

هم "إنتظام" سرّيله، بر چوجق پارمغيله گمى صورتنده‌كى اويونجغنى چويرديگى گبى، قوجه‌مان بر دريدنوطى ده چويرر.

هم "إمتثال" سرّيله، بر قوماندان بر تك نفرى بر " آرش" أمريله تحريك ايتديگى گبى، بر قوجه اوردويى ده عين كلمه ايله تحريك ايدر.

هم "موازنه" سرّيله، جوِّ فضاده بر ترازى كه، اويله حقيقى حسّاس و او درجه بيوك فرض ايده‌لم كه؛ ايكى جويز ترازينڭ ايكى گوزينه قونولسه حسّ ايدر و ايكى گونشى ده إستيعاب ايدوب طارتار. او ايكى كفه‌سنده بولونان ايكى جويزى برينى سماواته، برينى يره اينديرن عين قوّتله، ايكى شمس بولونسه؛ برينى عرشه، ديگرينى فرشه قالديرر، اينديرر.

مادام شو عادى، ناقص، فانى ممكناتده نورانيت و شفّافيت و إنتظام و إمتثال و موازنه سرلريله، أڭ بيوك شى أڭ كوچك شيئه مساوى اولور. حدسز حسابسز شيلر بر تك شيئه مساوى گورونور. ألبته قديرِ مطلقڭ ذاتى و نهايتسز و غايت كمالده اولان قدرتنڭ نورانى تجلّياتى و ملكوتيتِ أشيانڭ شفّافيتى و حكمت و قدرڭ إنتظاماتى و أشيانڭ أوامرِ تكوينيه‌سنه كمالِ إمتثالى و ممكناتڭ وجود و عدمنڭ مساواتندن عبارت اولان إمكاننده‌كى موازنه‌سى سرّيله؛ آز چوق، بيوك كوچك اوڭا مساوى اولديغى گبى، بتون إنسانلرى بر تك إنسان گبى بر صيحه ايله حشره گتيره‌بيلير.

هم بر شيئڭ قوّت و ضعفجه مراتبى، او شيئڭ ايچنه ضدّينڭ مداخله‌سيدر. مثلا حرارتڭ درجاتى، صوغوغڭ مداخله‌سيدر. گوزللگڭ مراتبى، چركينلگڭ مداخله‌سيدر. ضيانڭ طبقاتى، قراڭلغڭ مداخله‌سيدر. فقط بر شى ذاتى اولسه، عارضى اولمازسه، اونڭ ضدّى اوڭا مداخله ايده‌مز. چونكه جمعِ ضدّيْن لازم گلير. بو ايسه، محالدر. ديمك أصل، ذاتى اولان بر شيده مراتب يوقدر. مادام قديرِ مطلقڭ قدرتى ذاتيدر، ممكنات گبى عارضى دگلدر و كمالِ مطلقده‌در. اونڭ ضدّى اولان عجز ايسه، محالدر كه تداخل ايتسين.

ديمك بر بهارى خلق ايتمك، ذاتِ ذو الجلالنه بر چيچك قدر أهوندر. أگر أسبابه إسناد ايديلسه؛ بر چيچك بر بهار قدر آغير اولور. هم بتون إنسانلرى إحيا ايدوب حشر ايتمك، بر نفسڭ إحياسى گبى قولايدر.

مسئلهٔ‌ِ حشرڭ باشندن بورايه قدر اولان تمثيل صورتلرينه و حقيقتلرينه دائر اولان بياناتمز، قرآنِ حكيمڭ فيضندندر. نفسى تسليمه قلبى قبوله إحضاردن عبارتدر. أصل سوز ايسه قرآنڭدر. زيرا سوز اودر و سوز اونڭدر. ديڭله‌يه‌لم:

فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ

قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلٖيمٌ

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظٖيمٌ

يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّٓا اَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَلٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰهِ شَدٖيدٌ

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فٖيهِ وَمَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدٖيثًا

اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ

وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ

اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا

وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا

وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا

يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا

بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا

يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ

وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

اَلْقَارِعَةُ

مَا الْقَارِعَةُ

وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا الْقَارِعَةُ

يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ

وَ تَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ

فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازٖينُهُ

فَهُوَ فٖى عٖيشَةٍ رَاضِيَةٍ

وَ اَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازٖينُهُ

فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ

وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَاهِيَهْ

نَارٌ حَامِيَةٌ

وَ لِلّٰهِ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

داها بونلر گبى آياتِ بيّناتِ قرآنيه‌يى ديڭله‌يوب، آمنّا و صدّقنا دييه‌لم.

اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ الْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ اَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَ اَنَّ مُنْكَرًا وَ نَكٖيرًا حَقٌّ وَ اَنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ

اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى اَلْطَفِ وَ اَشْرَفِ وَ اَكْمَلِ وَ اَجْمَلِ ثَمَرَاتِ طُوبَاءِ رَحْمَتِكَ الَّذٖى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖينَ وَ وَسٖيلَةً لِوُصُولِنَا اِلٰى اَزْيَنِ وَ اَحْسَنِ وَ اَجْلٰى وَ اَعْلٰى ثَمَرَاتِ تِلْكَ الطُّوبَاءِ الْمُتَدَلِّيَةِ عَلٰى دَارِ الْاٰخِرَةِ اَىِ الْجَنَّةِ

اَللّٰهُمَّ اَجِرْنَا وَ اَجِرْ وَالِدَيْنَا مِنَ النَّارِ وَ اَدْخِلْنَا وَ اَدْخِلْ وَالِدَيْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِجَاهِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ اٰمٖينَ

أى شو رساله‌يى إنصاف ايله مطالعه ايدن قارداش!

ديمه، نيچون بو "اوننجى سوزى" بردن تماميله آڭلايه‌مييورم و تمام آڭلامديغڭ ايچون صيقيلمه! چونكه ابن سينا گبى بر داهئِ حكمت، اَلْحَشْرُ لَيْسَ عَلٰى مَقَايٖيسَ عَقْلِيَّةٍ ديمش. "ايمان ايدرز، فقط عقل بو يولده گيده‌مز" دييه حكم ايتمشدر. هم بتون علماءِ إسلام: "حشر، بر مسئلهٔ‌ِ نقليه‌در، دليلى نقلدر. عقل ايله اوڭا گيدلمز." دييه متّفقًا حكم ايتدكلرى حالده، ألبته او قدر درين و معنًا پك يوكسك بر يول؛ بردن بره بر جادّهٔ‌ِ عموميهٔ‌ِ عقليه حكمنه گچه‌مز.

قرآنِ حكيمڭ فيضيله و خالقِ رحيمڭ رحمتيله، شو تقليدى قيريلمش و تسليمى بوزولمش عصرده، او درين و يوكسك يولى شو درجه إحسان ايتديگندن بيڭ شكر ايتملى‌يز. چونكه ايمانمزڭ قورتولمسنه كافى گلير. فهم ايتديگمز مقدارينه ممنون اولوب تكرار مطالعه ايله إزديادينه چاليشملى‌يز.

حشره عقل ايله گيدلمه‌مسنڭ بر سرّى شودر كه: حشرِ أعظم، إسمِ أعظمڭ تجلّيسيله اولديغندن، جنابِ حقّڭ إسمِ أعظمنڭ و هر إسمڭ أعظمى مرتبه‌سنده‌كى تجلّيسيله ظاهر اولان أفعالِ عظيمه‌يى گورمك و گوسترمكله، حشرِ أعظم بهار گبى قولاى إثبات و قطعى إذعان و تحقيقى ايمان ايديلير. شو اوننجى سوزده فيضِ قرآن ايله اويله گورولويور و گوستريلييور. يوقسه عقل، طار و كوچك دستورلريله كندى باشنه قالسه عاجز قالير، تقليده مجبور اولور.

اوننجى سوزڭ مهمّ بر ذيلى و لاحقه‌سنڭ برنجى پارچه‌سى

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ

وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

وَ مِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمٖينَ

وَ مِنْ اٰيَاتِهٖ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهٖ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ

وَ مِنْ اٰيَاتِهٖ يُرٖيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيٖى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ

وَ هُوَ الَّذٖى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعٖيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ

ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهٔ‌ِ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديله‌جك.

لطيف بر عنايتِ ربّانيه‌در كه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمه‌سى "محاكمات" نامنده‌كى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديله‌جك. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ دييوب طورمش. داها يازه‌مامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى.

أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى.

هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعه‌سندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بو طوقوزنجى شعاع؛ مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمه‌دن عبارتدر.

مقدّمه

حشرعقيده‌سنڭ، پك چوق روحى فائده‌لرندن و حياتى نتيجه‌لرندن بر تك نتيجهٔ‌ِ جامعه‌يى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيه‌يه خصوصًا حياتِ إجتماعيه‌سنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيده‌سنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيه‌يى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهٔ‌ِ حشريه نه درجه بديهى و شبهه‌سز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.

برنجى نقطه

آخرت عقيده‌سى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهٔ‌ِ إنسانيه‌نڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانه‌سنه إشارت ايده‌جگز:

برنجيسى: نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانه‌بيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهٔ‌ِ معنويه بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايه‌بيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار."

يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچاره‌لرڭ أنديشه‌لى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهٔ‌ِ معنويه‌لرينى زير و زبر ايده‌رك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديره‌جق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.

ايكنجى دليل: نوعِ إنسانڭ (بر جهتده‌) نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايده‌بيليرلر. و چوق علاقه‌دار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايده‌بيليرلر.

يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيه‌يه چوق محتاج او أنديشه‌لى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهٔ‌ِ قلبى حسّ ايده‌جكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.

اوچنجى دليل: إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيه‌سنڭ مدارى اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيه‌نڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر.

يوقسه جهنّم أنديشه‌سى اولمازسه ﴿اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ‌‌﴾ قاعده‌سيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشينده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويره‌جكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديره‌جكلردى.

دردنجى دليل: نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويه‌سنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانه‌سى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده و حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله، عقيده‌سيله اولابيلير.

مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهٔ‌ِ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گله‌جك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييه‌رك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايده‌بيلير.

يوقسه قيصه‌جق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويره‌بيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.

ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجه‌سندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه‌يه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجه‌نڭ ده يوزر جهتندن و فائده‌لرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجه‌سنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معده‌سنده‌كى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر.

و أگر بو حقيقتِ حشريه‌نڭ نتيجه‌لرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايده‌جگنى إثبات ايدر.

بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقه‌دار اولان إجتماعيون و سياسيون و أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديره‌بيليرلر و بو درين ياره‌لرى نه ايله تداوى ايده‌بيليرلر؟

ايكنجى نقطه

حقيقتِ حشريه‌نڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيه‌دن گلن شهادتلرڭ خلاصه‌سندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:

حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزه‌لرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقنه شهادت ايده‌رك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزه‌لرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر. هم وَ بِرُسُلِهٖ كلمه‌سندن گلن شهادتى بداهت درجه‌سنه چيقاران، وَ كُتُبِهٖ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه:

باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزه‌لرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر. چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سوره‌لرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريه‌در. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:

اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظٖيمٌ

اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا

اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ

اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ

عَمَّ يَتَسَٓاءَلُونَ

هَلْ اَتٰيكَ حَدٖيثُ الْغَاشِيَةِ

گبى، اوتوز قرق سوره‌لرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريه‌يى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلر دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.

عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميه‌ده متعدّد علمى، كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بويله شهادتلريله و دعوالرى ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟

عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟

عجبا اون اوچ عصرده فاصله‌سز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائره‌سنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذى‌شانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريه‌يى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟

هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلرى و مقدّس كتابلرى دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريه‌يى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پرده‌لى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.

بو بحثڭ مناسبتيله رسالهٔ‌ِ مناجاتڭ آخرنده، “ا۪يمَانٌ بِالْيَوْمِ الٰاخِرِ” ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتنى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن پك قوّتلى و خلاصه‌لى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:

أى ربِّ رحيمم! رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونه‌لرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايده‌جگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوه‌لرى، نمونه‌لرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعه‌لى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويه‌ده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمه‌لرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.

هم يوزر معجزاتِ باهره‌لرينه و آياتِ قاطعه‌لرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر، بتون صحفِ سماويه‌ده و كتبِ مقدّسه‌ده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه، شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهده‌لرينه و علم اليقين و عين اليقين درجه‌سنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديه‌يى إنسانلره مژده‌له‌يورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.

أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى، بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمه‌مق و سنڭ سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عبادڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭله‌مه‌مك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز.

و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالر، حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينه‌لريڭه، عالمِ بقاده‌كى إحساناتڭڭ دفينه‌لرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوه‌لرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايده‌رك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائره‌سنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر.

يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهٔ‌ِ نور طلبه‌لرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...

هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزه‌لر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمه‌سنه شهادت ايدرلر.

چونكه گله‌جك مقاماتده بيان و إثبات ايديله‌جگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجه‌سنده آخرتى إقتضا و وجوب درجه‌سنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجه‌سنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر.

أوت مادام أزلى، أبدى بر اللّٰه‌ وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذى‌حياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونه‌جق و گيريله‌جك.

هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهٔ‌ِ غيب آرقه‌سنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمه‌مش عقللره، ئولمه‌مش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.

هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفه‌سنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمه‌دن ايشله‌يور. و او قلم صاحبى يوز بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديره‌جغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيه‌لرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديله‌جك.

هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقه‌سى، مشهرى، محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصه‌سى، نتيجه‌سى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ دينيلييور.

و مادام بو ماهيتده‌كى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذى‌حيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسه‌سيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلتديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجه‌سى و قيمتلى ميوه‌سى و أرضڭ خليفه‌سى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزه‌لى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.

و مادام بو ماهيتده‌كى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهٔ‌ِ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيده‌جك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسله‌يور، ايستديگنى ويرييور.

و مادام بو حقيقتده‌كى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويه‌ده و بو قيصه‌جق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشه‌مييور.

و نوعِ إنسانده وقوع بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنه‌لرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسله‌ينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقه‌نڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمه‌مك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچنده‌كى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!

و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و مخاطب ايده‌رك، اونلرى معجزه‌لر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر ايله تعذيب ايدييور.

و بو قيمتلى، سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايده‌رك، أهمّيتلى كُرهٔ‌ِ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايه‌لرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و قرآنى ايله تظاهر ايدييور.

و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايه‌جق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهده‌لر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصه‌جق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم، ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.

و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرى"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيه‌نڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقه‌سى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّه‌سى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعه‌سى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر.

ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكته‌سندن بو سكز ماداملرده‌كى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايده‌بيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايده‌بيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.

الحاصل: مادام اللّٰه‌ وار، ألبته آخرت واردر...

هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده وَ بِمَلٰئِكَتِهٖ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:

ملائكه‌نڭ وجودينى و وظيفهٔ‌ِ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهده‌لر، مكالمه‌لر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريله‌جك اولان دارِ سعادتڭ، جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گوره‌بيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهٔ‌ِ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعه‌سنڭ وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.

هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهٔ‌ِ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبرده‌كى موازنهٔ‌ِ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحه‌لرنده قيد ايتمك و هر ذى‌حياتڭ سرگذشتِ حياتيه‌لرينى قوّهٔ‌ِ حافظه‌لرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليه‌ده يازمق و هر ذى‌روحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظه‌ده تثبيت ايتمك، گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهٔ‌ِ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجه‌سنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطه‌لى و اينجه‌دن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائده‌سز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.

الحاصل: ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمه‌سنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر.

ايشته حقيقتِ حشريه‌نڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسى حشر و آخرتى تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.

(مقدّمه نهايت بولدى.‌)‌

ذيلڭ ايكنجى پارچه‌سى

باشده‌كى آيتڭ معجزانه إشارت ايتدكلرى طوقوز طبقه براهينِ حشريه‌يه دائر طوقوز مقامدن "برنجى مقام":

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ

وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ

يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ

اولان فقره‌ده‌كى فرمانِ حشره دائر بوراده‌كى گوسترديگى برهانِ باهرى و حجّتِ قاطعه‌سى بيان و ايضاح ايديله‌جك إن شاء اللّٰه‌. ﴿‌حاشيه﴾

حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّه‌سنده بيان ايديلمشدر كه: حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور. اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور.

أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجه‌سى و مايه‌سى و حكمتِ خلقتى حياتدر. ألبته او حقيقتِ عاليه؛ بو فانى، قيصه‌جق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويه‌يه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّه‌سيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرهٔ‌ِ حياتڭ غايه‌سى، نتيجه‌سى و او شجره‌نڭ عظمتنه لايق ميوه‌سى؛ حياتِ أبديه‌در و حياتِ اُخرويه‌در و طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتده‌كى حياتدر.

يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجره‌سى، ذى‌شعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوه‌سز، فائده‌سز، حقيقتسز اولمق لازم گله‌جك و سرمايه‌جه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذى‌حياتڭ أڭ مهمّ، يوكسك و أهمّيتلى مخلوقى اولان إنسان؛ سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده، يگرمى درجه آشاغى دوشوب، أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق.

هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گله‌جك زمانڭ قورقولرينى دوشونمك ايله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب، بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه يوز درجه باطلدر. ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونه‌لرينى گوزيمزه گوسترييور.

عجبا سنڭ جسمڭده و سنڭ باغچه‌ڭده و سنڭ وطنڭده، سنڭ حياتڭه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى، حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معده‌ڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معده‌يى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه سنى بيلمه‌سين و گورمه‌سين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايه‌سى اولان حياتِ أبديه‌يه لازم أسبابى إحضار ايتمه‌سين؟ و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى؛ حياتِ اُخرويه‌نڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمه‌سين؟ و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجه‌سى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمه‌يوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمه‌سين، ممنون ايتمه‌سين؟ كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!..

هم هيچ قابل ميدر كه: حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭله‌سين، درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسله‌سين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمسين؟ و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيز و إداره‌سنى ياپسين و مطيع و محتشم اوردويه هيچ باقمه‌سين؟ و ذرّه‌يى گورسون، گونشى گورمه‌سين؟ سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!

هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه: حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجه‌ده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى سَوْديروب و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب؛ كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسدورسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايده‌رك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!..

بو كائناتى جلوه‌سيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.

نتيجه: مادام دنياده حيات وار؛ ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمه‌ينلر دارِ بقاده و جنّتِ باقيه‌ده حياتِ باقيه‌يه مظهر اولاجقلردر، آمنّا...

و هم ناصلكه: ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلر، ضيانڭ لمعه‌لريله پارلايوب سونمه‌لرى، آرقه‌لرندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى ينه خيالى گونشجكلره آيينه‌لك ايتمه‌لرى؛ بِالبداهه گوسترييور كه: او لمعه‌لر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوهٔ‌ِ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر.

عينًا اويله ده: ذاتِ حىِّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوهٔ‌ِ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچنده‌كى ذى‌حياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقه‌لرندن گلنلره ير ويرمك ايچون "يا حىّ" دييوب پردهٔ‌ِ غيبده گيزلنمه‌لرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى، عموم موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهى‌يه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارهٔ‌ِ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزه‌لر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيه‌يه شهادت ايدن بتون دلائل، بِالإتّفاق ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر.

چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده واردر. ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر. سويله‌مك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر. إختيار، إراده وارسه، حياتى گوسترر.

عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادهٔ‌ِ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر، بتون دلائللرى ايله ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگه‌سيله ايشيقلانديران و بر جلوه‌سيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديه‌سنه شهادت ايدرلر.

هم حيات، ملائكه‌يه ايمان ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخه‌لرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانه‌سنى، گلوب گچن قافله‌لرله شنلنديرن ذى‌حياتلردر و مادام كُرهٔ‌ِ أرض، بو قدر ذى‌حياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذى‌حيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّه‌لرنده دخى كثرتله ذى‌حياتلر خلق ايديله‌رك بر محشرِ حوينات اولويور.

و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصه‌سى اولان، شعور و عقل؛ و لطيف و ثابت جوهرى اولان روح؛ كُرهٔ‌ِ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولنيورلر. عادتا كُرهٔ‌ِ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش. ألبته كُرهٔ‌ِ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى إمكان خارجنده‌در.

ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديره‌جك و حياتدار وضعيتنى ويره‌جك و نتيجهٔ‌ِ خلقتِ سماواتى گوستره‌جك و خطاباتِ سبحانيه‌يه مظهر اولاجق اولان ذى‌شعور، ذى‌حيات و سماواته مناسب سكنه‌لر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكه‌لردر.

هم حياتڭ سرِّ ماهيتى، "پيغمبرلره ايمان" ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىِّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوهٔ‌ِ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندرلمسيله و كتابلرڭ اينديرلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولماز ايسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويله‌مسيله ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير. اويله ده، بو كائناتڭ پرده‌سى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقه‌سنده سويله‌ين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوستره‌جك پيغمبرلر و نازل اولان كتابلردر.

ألبته كائناتده‌كى حيات، قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، او حياتِ أزليه‌نڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان "إرسالِ رُسُل و إنزالِ كُتُب" ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (ع‌ص‌م‌) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى حقّانيتلرى قطعيدر دينله‌بيلير.

أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصه‌در و شعور و حسّ دخى، حياتدن سوزولمش حياتڭ بر خلاصه‌سيدر و عقل دخى، شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصه‌سيدر و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر. اويله ده، مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (ع‌ص‌م‌) دخى؛ حياتدن و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصه‌در و رسالتِ محمّديه (ع‌ص‌م‌) دخى كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصه‌سيدر. بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (ع‌ص‌م‌) (آثارينڭ شهادتيله‌) حياتِ كائناتڭ حياتيدر و رسالتِ محمّديه (ع‌ص‌م‌) شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر. و وحىِ قرآن دخى، (حياتدار حقائقنڭ شهادتيله‌) حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر.

أوت، أوت، أوت!.. أگر كائناتدن رسالتِ محمّديه‌نڭ (ع‌ص‌م‌) نورى جيقسه، گيتسه، كائنات وفات ايده‌جك. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرهٔ‌ِ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايده‌جك. بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى، بر سيّاره‌يه چارپه‌جق، بر قيامتى قوپاره‌جق.

هم حيات، "ايمانِ بِالقدر" ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجه‌سى و غايه‌سيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينه‌سيدر و فعاليتِ ربّانيه‌نڭ أڭ مكمّل أنموذجى و فهرسته‌سيدر. تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمنده‌در. ألبته عالمِ غيب، يعنى ماضى مستقبل، يعنى گچمش و گله‌جك مخلوقاتڭ حياتِ معنويه‌لرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيه‌يى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونملرينى، سرِّ حيات إقتضا ايدييور.

ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوه‌لرنده‌كى چكردكلرى دخى؛ عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيه‌سندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر؛ بو بهار گيتدكدن صوڭره گله‌جك بهارلرده بيراقه‌جغى چكردكلر، كوكلر؛ بو بهار گبى، جلوهٔ‌ِ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيه‌يه تابعدرلر.

عينًا اويله ده: شجرهٔ‌ِ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گله‌جك طورلردن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسله‌سى بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيده مختلف طورلر ايله متعدّد وجودلرى، بر سلسلهٔ‌ِ وجودِ علمى تشكيل ايدر و وجودِ خارجى گبى، وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميه‌نڭ معنوى بر جلوه‌سنه مظهردر كه؛ مقدّراتِ حياتيه او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريه‌دن آلينير.

أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّهٔ‌ِ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى جلوهٔ‌ِ حياته مظهريتى ايستر و إستلزام ايدر. هم بر شيئڭ وجودِ علميسنده‌كى إنتظامِ أكمل و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوه‌لرى، طورلرى، بر نوع حياتِ معنويه‌يه مظهريتنى گوسترر.

أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان، بو مشهود جلوهٔ‌ِ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجى‌يه منحصر اولاماز. بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوه‌سنه مظهردر و كائنات بتون عالملريله او جلوه ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى، موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.

ايشته قدره و قضايه ايمان ركننڭ دخى گنيش بر وجهى ده، سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا إنتظاملريله و نتيجه‌لريله حياتدارلقلرى گورونويور. اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گله‌جك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطه‌سيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.

ذيلڭ اوچنجى پارچه‌سى‌

حشر مناسبتيله بر سؤال:

قرآنده مكرّرًا اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً هم وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ فرمانلرى گوسترييور كه: حشرِ أعظم بر آنده زمانسز وجوده گلييور. طار عقل ايسه، بو حدسز درجه خارقه و أمثالسز اولان مسئله‌يى إذعان ايله قبول ايتمسنه مدار اولاجق مشهود بر مثال ايستر.

الجواب: حشرده، روحلرڭ جسدلره گلمسى وار. هم جسدلرڭ إحياسى وار. هم جسدلرڭ إنشاسى وار. اوچ مسئله‌در.

برنجى مسئله: روحلرڭ جسدلرينه گلمسنه مثال ايسه: غايت منتظم بر اوردونڭ أفرادى إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش ايكن، يوكسك صدالى بر بورو سسيله طوپلانملريدر. أوت إسرافيلڭ بوروسى اولان صورى، اوردونڭ بورازانندن گرى اولماديغى گبى، أبدلر طرفنده و ذرّه‌لر عالمنده ايكن أزل جانبندن گلن اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ خطابنى ايشيدن و قَالُوا بَلٰى ايله جواب ويرن أرواحلر، ألبته اوردونڭ نفراتندن بيڭلر درجه داها مسخّر و منتظم و مطيعدرلر. هم دگل يالڭز روحلر، بلكه بتون ذرّه‌لر دخى، بر اوردوىِ سبحانى و أمربر نفرلرى اولديغنى قطعى برهانلرله اوتوزنجى سوز إثبات ايتمش.

ايكنجى مسئله: جسدلرڭ إحياسنه مثال ايسه: چوق بيوك بر شهرده، شنلك بر گيجه‌ده، بر تك مركزدن، يوز بيڭ ألكتريق لامبالرى، عادتا زمانسز بر آنده جانلانمه‌لرى و ايشيقلانمه‌لرى گبى، بتون كُرهٔ‌ِ أرض يوزنده دخى، بر تك مركزدن يوز ميليون لامبا‌لره نور ويرمك ممكندر. مادام جنابِ حقّڭ ألكتريق گبى بر مخلوقى و بر مسافرخانه‌سنده بر خدمتكارى و بر مومدارى، خالقندن آلديغى تربيه و إنتظام درسيله بو كيفيته مظهر اولويور. ألبته ألكتريق گبى بيڭلر نورانى خدمتكارلرينڭ تمثيل ايتدكلرى، حكمتِ إلٰهيه‌نڭ منتظم قانونلرى دائره‌سنده، حشرِ أعظم طرفة العينده وجوده گله‌بيلير.

اوچنجى مسئله كه، أجسادڭ دفعةً إنشاسنڭ مثالى ايسه: بهار موسمنده بر قاچ گون ظرفنده، نوعِ بشرڭ عمومندن بيڭ درجه زياده اولان عموم آغاجلرڭ بتون ياپراقلرى، أوّلكى بهارڭ عينى گبى بردن مكمّل بر صورتده إنشالرى و ينه عموم آغاجلرڭ عموم چيچكلرى و ميوه‌لرى و ياپراقلرى، گچمش بهارڭ محصولاتى گبى، برق گبى بر سرعتله ايجادلرى؛ هم او بهارڭ مبدألرى اولان حدسز تخمجقلرڭ، چكردكلرڭ، كوكلرڭ، بردن برابر إنتباهلرى و إنكشافلرى و إحيالرى؛ هم كميكلردن عبارت اولارق آياقده طوران أموات گبى بتون آغاجلرڭ جنازه‌لرى بر أمر ايله دفعةً بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْته مظهريتلرى و نشرلرى؛ هم كوچوجك حيوان طائفه‌لرينڭ حدسز أفرادلرينڭ غايت درجه‌ده صنعتلى بر صورتده إحيالرى؛ هم بِالخاصّه سينكلر قبيله‌لرينڭ حشرلرى و بِالخاصّه دائما يوزينى، گوزينى، قنادينى تميزله‌مكله بزه آبدستى و نظافتى إخطار ايدن و يوزيمزى اوقشايان گوزم اوڭنده‌كى قبيله‌نڭ بر سنه‌ده نشر اولان أفرادى، بنى آدمڭ آدم زمانندن بَرى گلن عموم أفرادندن فضله اولديغى حالده، هر بهارده سائر قبيله‌لر ايله برابر بر قاچ گون ظرفنده إنشالرى و إحيالرى، حشرلرى؛ ألبته قيامتده أجسادِ إنسانيه‌نڭ إنشاسنه بر مثال دگل، بلكه بيڭلر مثالدرلر.

أوت دنيا دار الحكمت و آخرت دار القدرت اولديغندن؛ دنياده حكيم، مرتّب، مدبّر، مربّى گبى چوق إسملرڭ إقتضاسيله، دنياده ايجادِ أشيا بر درجه تدريجى و زمان ايله اولماسى؛ حكمتِ ربّانيه‌نڭ مقتضاسى اولمش. آخرتده ايسه، حكمتدن زياده قدرت و رحمتڭ تظاهرلرى ايچون مادّه‌يه و مدّته و زمانه و بكله‌مگه إحتياج بيراقمه‌دن بردن أشيا إنشا ايديلييور. بوراده بر گونده و بر سنه‌ده ياپيلان ايشلر، آخرتده بر آنده، بر لمحه‌ده إنشاسنه إشارةً قرآنِ معجز البيان وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ فرمان ايدر.

أگر حشرڭ گلمسنى، گله‌جك بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده آڭلامق ايسترسه‌ڭ؛ حشره دائر اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزه دقّت ايله باق، گور. أگر بهارڭ گلمسى گبى اينانماز ايسه‌ڭ، گل پارمغنى گوزيمه صوق.

دردنجى مسئله اولان موتِ دنيا و قيامت قوپمسى ايسه: بر آنده بر سيّاره ويا بر قويروقلى ييلديزڭ أمرِ ربّانى ايله كره‌مزه، مسافرخانه‌مزه چارپمسى؛ بو خانه‌مزى خراب ايده‌بيلير. اون سنه‌ده ياپيلان بر سرايڭ، بر دقيقه‌ده خراب اولماسى گبى...

ذيلڭ دردنجى پارچه‌سى‌

قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ

قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلٖيمٌ

يعنى، إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلته‌جك؟" سن دى: "كيم، اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه او ديريلته‌جك."

اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار، طابور نظامى آلتنه گتيره‌بيلير." سن أى إنسان، ديسه‌ڭ "اينانمام." نه قدر ديوانه‌جه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ.

عينًا اونڭ گبى؛ هيچلكدن، يڭيدن اوردو‌مثال بتون حيوانات و سائر ذى‌حياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى أمرِ ﴿كُنْ فَيَكُونُ‌‌﴾ ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده، حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردو‌مثال ذوى الحياتڭ أنواعلرينى و طائفه‌لرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاءِ أصليه‌يى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايه‌بيلير؟ إستبعاد صورتنده دينلير مى؟ دينلسه، أبلهجه‌سنه بر ديوانه‌لكدر.

هم قرآن كاه اولويور كه؛ جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده، دنياده‌كى عجائب أفعالنى ذكر ايدر. وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهٔ‌ِ إلٰهيه‌يى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيره‌لريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا: اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصٖيمٌ مُبٖينٌ تا سوره‌نڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئله‌سنده قرآنِ حكيم حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده، مختلف بر طرزده إثبات ايدييور.

أوّلا؛ نشئهٔ‌ِ اولى‌ٰيى نظره ويرر. دير كه: نطفه‌دن علقه‌يه، علقه‌دن مضغه‌يه، مضغه‌دن تا خلقتِ إنسانيه‌يه قدر اولان نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهٔ‌ِ اُخرٰى‌يى إنكار ايدييورسڭز؟.. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر.

هم جنابِ حق، إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمه‌يى اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا كلمه‌سيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن بر ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمه‌مق اوزره ياتاسڭز."

هم رمزًا دير: ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايده‌ميوب إستبعاد ايدييورسڭز.

هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوه‌سى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوه‌سنه أهمّيت ويرمه‌يوب باشقه‌سنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجه‌سنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجره‌سنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟

دير: حشرده سزى إحيا ايده‌جك ذات اويله بر ذاتدر كه، بتون كائنات اوڭا أمربر نفر حكمنده‌در. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك، بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ دييوب، قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز.

صوڭره فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ تعبيريله؛ هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفه‌لرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى ايكى منزل گبى؛ بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر. مادام بويله‌در، بتون دلائلڭ نتيجه‌سى اولارق: وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يعنى، قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گوره‌جكدر.

ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.

هم كاه اولويور كه: أفعالِ اُخرويه‌سنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه: دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين. تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ إلٰى آخر.. و اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ إلٰى آخر.. و اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ

ايشته شو سوره‌لرده، قيامت و حشرده‌كى إنقلاباتِ عظيمه‌يى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، إنسان اونلرڭ نظيره‌لرينى دنياده مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سوره‌نڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمه‌يى نمونه اولارق گوستره‌جگز. مثلا: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ كلمه‌سيله إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله كندى كندينه چوق عجيب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سوره‌نڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطه‌لرڭ نظيره‌سى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيره‌سى پك ظاهردر.

چونكه هر ميوه‌دار آغاج و چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفه‌لرى وار. أسماءِ إلٰهيه‌يى نه شكلده گوستره‌رك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله غايت فصيح بر صورتده آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوه‌لريله صحيفهٔ‌ِ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

باشقه نقطه‌لرى بوڭا قياس أيله. قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويله‌يه‌جگز. ايشته: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ شو كلام، تكوير لفظيله يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر.

برنجى: أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پرده‌لرينى آچوب، گونش گبى دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطه‌مثال بر لامبا‌يى، خزينهٔ‌ِ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره او پيرلانطه‌يى پرده‌لرينه صاروب قالديره‌جق.

ايكنجى: ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى دخى طوپلاتديروب گيزلتديگى گبى؛ كاه اولور بر بلوط پرده‌سيله آليش ويريشنى آز ياپار، كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معامله‌سنى بر درجه چكر. متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايده‌جكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك، فقط بيومگه يوز طوتمش يوزنده‌كى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرى‌يه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب "هايدى يرده ايشڭ قالمادى دير، جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق!" دير. اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ فرماننى لكه‌لى سياه يوزيله يوزنده اوقور.

ذيلڭ بشنجى پارچه‌سى‌

أوت نصِّ حديث ايله نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديله‌جگندن و بو كائنات خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيره‌جگندن خبر ويردكلرى گبى؛ و اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوه‌لريله بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده روىِ زمينده آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازه‌لرينى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونه‌سى اولارق نباتات طائفه‌لرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذى‌روحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمه، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله؛ و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوه‌سى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقه‌دار اولان إنسانده‌كى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان "عشقِ بقا" و "شوقِ أبديت" و "آمالِ سرمديت" بِالبداهه إشارتى و دلالتيله، بو عالمِ فانيدن صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه: دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمه‌يى إستلزام ايدرلر. ﴿‌حاشيه﴾.

مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس؛ ايمان بِالآخرتدر و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گله‌بيلير. بز إختيارلر “اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كَمَالِ الْا۪يمَانِ” دييوب إختيارلغمزه سَوينملى‌يز.

(↑Sayfa Başı↑)

Önceki Risale: Dokuzuncu Söz ←Sözler → On Birinci Söz: Sonraki Risale